Skip to content

Instantly share code, notes, and snippets.

@programmeruser2
Created July 26, 2021 18:05
Show Gist options
  • Save programmeruser2/d39189ccc96306aff00a548ab260047f to your computer and use it in GitHub Desktop.
Save programmeruser2/d39189ccc96306aff00a548ab260047f to your computer and use it in GitHub Desktop.
This file has been truncated, but you can view the full file.
Tàu Hiĕk
__NOEDITSECTION__
Bàng-uâ
Bàng-uâ kō̤-nèng sê:
Platon
Platon (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: "Πλάτων"; ĭng-ĭk: Báik-lăk-dù "柏拉圖"; Ĭng-ngṳ̄: "Plato"; sèng 427 - sèng 347 nièng) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ gì diék-hŏk-gă. "Platon" diŏh Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ diē-sié sê "giĕng-tàu kuăng" gì é-sé̤ṳ.
Platon sê Sokrates gì hŏk-sĕng, Aristoteles gì sĭng-săng. Ĭ có̤i chók-miàng gì cáuk-pīng sê «Lī-siōng Guók» (理想國, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: "Πολιτεία"). Platon gì sṳ̆-siōng ék-dĭk īng-hiōng lāu hâiu-sié Să̤-huŏng káh-guăng mì-sĭng-ciō-ngiê diék-hŏk gâe̤ng Gĭ-dók-gáu sìng-hŏk gì huák-diēng.
Dŏng Sokrates ké̤ṳk Ngā-diēng céng-hū puáng sī cĭ-hâiu, Báik-lăk-dù kăi-sṳ̄ hièng-hâung mìng-ciō cié-dô. Diŏh "Lī-siōng Guók" diē-sié, Platon tō̤-lâung lāu sié-nó̤h kuāng gì guók-gă ciáh sê có̤i lī-siōng gì. Ĭ nêng-ùi, guók-gă céng-guòng găi-dŏng gău-ké̤ṳk diék-hŏk-gă lì tūng-dê. Lī-siōng Guók gì gŭng-mìng buŏng có̤ uôi-guók-ciā, bĭng-gŏ̤ gâe̤ng pū-tŭng ìng-mìng 3 bĭh gāi-gék. Uôi-guók-ciā sê guāng-lī guók-gă gì cĭng-ĭng. Ôi-lāu duâi-buô-hông nè̤ng gì lê-ék, céng-hū â̤-sāi kĭ-piéng ĭ gì ìng-mìng. Găk cī ciáh Lī-siōng Guók, giĕng-dṳ̆k nè̤ng nâ â̤-sāi guāng ĭ cê-gă gì dâi-gié. Găh gĭng-dáng, Platon gì Lī-siōng Guók ô nék-giāng chiông hiêng-dâi gì gĭk-guòng-cuō-ngiê guók-gă.
Platon nêng-ùi uâng-ŭk gì buōng-nguòng sê chiĕu gāng-gáuk gì "lī-niêng", lī-niêng sié-gái sê cĭng-sĭk gì, ŭk-cék sié-gái nâ sê lī-niêng sié-gái gì ōng, sê mâ̤ uòng-ciòng mâ̤ cĭng-sĭk gì.
Báik Sáng Ĭk Mìng
Báik Sáng Ĭk Mìng (八姓入閩) sê lĭk-sṳ̄ siông Háng-cŭk gâe̤ng Mìng-uŏk-cŭk gì siŏh huòi duâi ṳ̀ng-hăk.
Să̤-céng sì-hâiu (308 nièng), Dṳ̆ng-nguòng huák-sĕng ciêng-lâung, cĭng sâ̤ Háng-ìng hióng nàng-sié piáh-cāu (Sṳ̄-cŭ sū gōng gì "Ĭ-guăng nàng dô̤" (衣冠南渡)), diē Hók-gióng diâng-gṳ̆. Cī dêng nè̤ng ciō-iéu ô 8 ciáh sáng: Lìng (林), Dìng (陳), Uòng (黃), Dâng (鄭), Ciĕng (詹), Kiŭ (邱), Hò̤ (何), Hù (胡).
Dìng, Lìng, Uòng gâe̤ng Dâng sê hiêng-hâ-sì Hók-ciŭ 4 ciáh có̤i duâi gì sáng. Nè̤ng gōng "Dìng Lìng siŏh duâi buáng, Uòng Dâng muāng gă̤ bà̤" (陳林蜀大半, 黃鄭滿街排).
Chék Lìng Báik Ĭng
«Chék Lìng Báik Ĭng» (戚林八音) găh 1749 nièng siā uòng, sê Hók-ciŭ buōng-iòng có̤i chók-miàng gì dê-huŏng ông-cṳ̆, iâ sê hiêng-gĭng ngiēng-géu Hók-ciŭ-uâ ĭng-ông gì dê̤ṳng-iéu cṳ̆-lâiu.
«Chék Lìng Báik Ĭng» sê «Chék Chăng-cióng Báik Ĭng Cê-ngiê Biêng-lāng» (戚參將八音字義便覽, siàng-cṳ̆ găh Mìng-dièu Chék Gié-guŏng (戚繼光) diŏh Hók-gióng káung Uŏ gì sèng-hâiu) gâe̤ng «Tái-sṳ̄ Lìng Pék-săng Sĭng-săng Ciŏ-ngṳ̆k Dùng-sĭng» (太史林碧山先生珠玉同聲, siàng-cṳ̆ găh Chĭng-dièu Kŏng-hĭ nièng găng) lâng buōng ông-cṳ̆ gì hăk-déng-buōng.
"Báik Ĭng" gì é-sé̤ṳ sê "8 ciáh siăng-diêu". Dŏng-sì biĕng-siā «Chék Chăng-cióng Báik-ĭng Cê-ngiê Biêng-lāng» gì nè̤ng nêng-ùi, Hók-ciŭ-uâ ô 8 ciáh siăng-diêu: Bìng Siōng Ké̤ṳ Ĭk (平上去入) gáuk hŭng Siông Hâ (Siông Hâ cêu sê Ĭng Iòng). Dáng-sê gì-sĭk Hók-ciŭ-uâ gì Siōng-siăng mò̤ hŭng Siông Hâ, gó-chṳ̄ nâ ô 7 ciáh siăng-diêu.
2001 nièng, Hók-gióng Ìng-mìng Chók-bēng-siâ dṳ̀ng-sĭng chók-bēng lāu iù Mìng-ngṳ̄ hŏk-ciā Lī Ṳ̀-lṳ̀ng (李如龍) gáu-dó̤i gì «Chék Lìng Báik Ĭng Gáu-cé̤ṳ».
Ciòng-ciŭ
Ciòng-ciŭ (泉州, gĭng-dáng diŏh tĕ̤k „Cuòng-ciŭ“ ; "Quanzhou", "Chinchew", Mìng-nàng-uâ: "Choân-chiu") sê Hók-gióng-sēng gì siŏh bĭh siàng-chê, iâ hô̤ lā̤ Lī-siàng (鯉城, ĭng-ôi Cuòng-ciŭ-chê dê-dù hìng-câung chiông lī-ngṳ̀) gâe̤ng Chié-dùng-siàng (刺桐城, ĭng-ôi Cuòng-ciŭ ô cĭng sâ̤ chié-dùng-chéu). Gū-cā gì Ă-lă-báik-nè̤ng iâ giéu ĭ Zaytun (زيتون), sê Ă-lăk-báik-ngṳ̄ "chié-dùng" gì ĭng-ĭk.
Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók siŏng-chĭng Gĭng-muòng sṳ̆k-ṳ̀ Cuòng-ciŭ, dáng-sê Gĭng-muòng sĭk-cié gŭi Dṳ̆ng-huà Mìng-guók guāng-hák.
Cuòng-ciŭ gì gĭng-cá̤ kŭi-huák iù Ciŭ Cìng sì-hâiu cêu ī-gĭng kăi-sṳ̄. Săng-guók sì-dô̤i, Ngù-guók găh gĭng-dáng gì Nàng-ăng-chê (南安市) siék-lĭk Dĕ̤ng-ăng-gâing (東安縣). Să̤-céng sì-hâiu Dṳ̆ng-nguòng ciéng-luâng, cĭng sâ̤ sê̤ṳ-cŭk cāu gáu Cuòng-ciŭ, Céng-gŏng (晉江) iâ ĭng chṳ̄ dáik miàng.
Dòng-dièu 684 nièng, kăi-sṳ̄ lĭk ciŭ gióng dé, miàng Ū-ìng-ciŭ (武荣州), 711 nièng gāi miàng có̤ Cuòng-ciŭ. Sóng Nguòng sì-hâiu, Cuòng-ciŭ sê "Dĕ̤ng-huŏng dâ̤-ék duâi gē̤ng", gĭng-cá̤ huák-dăk, sê "hāi siông sĭ-diù cĭ lô" gì kī-diēng.
1271 nièng, siŏh ciáh miàng hô̤ Ngā-gáuk-báik (雅各伯, É-dâi-lé-ngṳ̄: Jacob d'Ancona) téng É-dâi-lé lì Cuòng-ciŭ có̤ sĕng-é. Ĭ siā lāu siŏh buōng chók-miàng gì iù-gé, hô̤ lā̤ Guŏng-mìng cĭ Siàng (光明之城, Ĭng-ngṳ̄: The City of Light). Dáng-sê, hiêng-câi nè̤ng gó mâ̤ hiēu ciā cṳ̆ sê cĭng sê gā.
Cuòng-ciŭ diŏh Hók-gióng dĕ̤ng-nàng-buô iòng hāi, sṳ̆k-ṳ̀ Â-nàng dê-kṳ̆, ké-hâiu sê hāi-iòng-séng ā-iĕk-dái gié-hŭng ké-hâiu.
Cĭng Ià-sŭ Gáu-huôi
Cĭng Ià-sŭ Gáu-huôi (真耶穌教會) sê Ià-sŭ-gáu Ngô-sùng-cáik gáu-puái gì siŏh ciĕ gáu-huôi, 1917 nièng găk Dṳ̆ng-guók Báe̤k-gĭng iù Diŏng Lìng-sĕng (張靈生) siék-lĭk. Ciā gáu-huôi gì mŭk-biĕu sê "gāi-céng gáuk gáu-pái dó̤i Séng-gĭng gāi-sék ô dâng gì dê-huŏng", ciŏng cīng-géu cé̤ṳng-mìng gì hók-ĭng duòng gáu cuòng sié-gái. Hiêng-hâ-sì cuō-iéu hŭng-buó diŏh Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k, Dài-uàng, Hiŏng-gē̤ng gâe̤ng Sĭng-gă-pŏ̤. Cĭng Ià-sŭ Gáu-huôi bău-guák 20 sié-gī chĕ̤ iù Mī-guók duòng diē gì Ăng-sék-nĭk-huôi, Séng-sĭng-huôi, Sé̤ṳ-dù Sìng-diéu-huôi dēng gáu-pái gì siŏh piĕ gáu-ngiê. Ĭ-gáuk-nè̤ng iâ giòng-diêu dṳ̆k-ék cĭng-sìng, huāng-dó̤i Săng-ôi-ék-tā̤, āi-kó̤ dṳ̆k-gūi dō̤-gó̤ dê-bâng, mâ̤ iòng ĭ siĕh iŏh. Có̤ lā̤-bái sèng-hâiu, séng-dù diŏh gôi diê-dău dùng-siăng dō̤-gó̤, hĕ̤k-ciā chióng lìng-gŏ̤, tiéu lìng-ū.
Gô-iók Séng-gĭng
Gô-iók Séng-gĭng (舊約聖經) siàng-cṳ̆ găh Ià-sŭ chók-sié cĭ sèng, sê Iù-tái-gáu Hĭ-báik-lài Séng-gĭng gì ciō-iéu buô-hông, iâ sê Ià-sŭ-gáu Séng-gĭng gì sèng buáng buô-hông. Sĭng-gáu gì Gô-iók Séng-gĭng gê̤ṳng-cūng ô 39 guóng.
Huák-guók
Huák-guók (Huák-ngṳ̄: "France"), ciòng-chĭng Huák-làng-să̤ Gê̤ṳng-huò-guók ("République Française"; IPA: [ʁepyblik fʁɑ̃sɛz]) sê Ĕu-ciŭ gì siŏh bĭh guók-gă, dṳ̀ lāu Ĕu-ciŭ buōng-tū ī-nguôi, Huák-guók găk Dâi-iòng-ciŭ, Hĭ-ciŭ, Mī-ciŭ dēng ciŭ gó ô liāng-tū. Buōng-tū ī-nguôi gì liāng-tū giéu la̤ "hāi nguôi liāng-tū".
Huák-guók sê sié-gái siông céng-dê gĭng-cá̤ ùng-huá siŏng-dŏng huák-dăk gì guók-gă cĭ-ék.
Huák-guók buōng-tū găk Ĕu-ciŭ să̤ buô, báe̤k méng gâe̤ng Bī-lé-sì, Luxembourg siŏng ciék, dĕ̤ng buô gâe̤ng Dáik-guók, Sôi-sê̤ṳ, É-dâi-lé siŏng kiâng, dĕ̤ng-nàng ô Dê-dṳ̆ng-hāi, să̤-nàng guók-géng siông ô Andorra gâe̤ng Să̤-băng-ngà lâng bĭh guók-gă, să̤ méng sê Dâi-să̤-iòng, să̤-báe̤k gák lă̤ Ĭng-guók Hāi-hiĕk gâe̤ng Ĭng-guók dó̤i sióng, téng dê-dù gā̤-dēng lié káng Huák-guók buōng-tū hìng-sék chiông 6 dèu biĕng gì huŏng-hìng.
Huák-guók-nè̤ng sê gū-cā Gallia-nè̤ng gì hâiu-iô, sê Celt-nè̤ng gì siŏh ciĕ-puái. Gallia ké̤ṳk Lò̤-mā Dá̤-guók miĕk-uòng hâiu, Gallia kăi-sṳ̄ ciék-sêu Lò̤-mā ùng-huá, tŭng-hèng Lă-dĭng-ngṳ̄. Gĭng-dáng gì Huák-ngṳ̄ cêu sê téng Lă-dĭng-ngṳ̄ iēng-huá lì gì.
Diŏh 1789 nièng Huák-guók Dâi-gáik-mêng huák-sĕng ī-sèng, Huák-guók ék-dĭk sê gŭng-ciō-cié. Huák-guók Dâi-gáik-mêng ké̤ṳk nêng-ùi sê ìng-lôi lĭk-sṳ̄ siông dô̤i-gá có̤i chāng-liĕk gì gáik-mêng, ô cĭng sâ̤ nè̤ng ké̤ṳk tài sī. 1799 nièng, Napoléon Bonaparte kăi-sṳ̄ tūng-dê Huák-guók, gĭng-guó gŭng-sê̤ṳ kuák-diŏng, gióng-lĭk lāu siŏh ciáh dá̤-guók. Cĭ hâiu diŏh 19 sié-gī, Huák-guók bô gĭng-lĭk lāu iā sâ̤ céng-biéng.
Huák-guók báik-cèng ô cêng sâ̤ hāi nguôi sĭk-mìng-dê, bău-guák Éng-dô-ciĕ-ná dê-kṳ̆ (chiông Uŏk-nàng dēng-dēng).
Ék Ciéng gâe̤ng Nê Ciéng, Huák-guók dŭ sê có̤i-hâiu gì ciéng-iàng-guók. Nê Ciéng giék-sók hâiu, Huák-guók sìng-ùi Lièng-hăk-guók 5 ciáh siòng-êng-lī-sê̤ṳ-guók cĭ ék.
Huák-guók ùng-hŏk gì nguòng-tàu â̤-sāi dŭi-sùi gáu Dṳ̆ng Sié-gī. Lĭk-sṳ̄ siông dék dê̤ṳng-iéu gì cáuk-gă sê François Rabelais, ĭ dék chók-miàng gì cáuk-pīng sê «Gê̤ṳ-ìng Diông» ("Gargantua and Pantagruel"), hiêng-dâi Huák-ngṳ̄ ô cêng sâ̤ sìng-hông dŭ sê téng ĭ gì cáuk-pīng diē-sié gié-sìng lì gì.
Găk 18 gâe̤ng 19 sié-gī, Huák-guók gì ùng-hŏk ngiê-sŭk huák-diēng gáu dék gèng gì cūi-bìng. 18 sié-gī ô Voltaire, Denis Diderot gâe̤ng Jean-Jacques Rousseau. 19 sié-gī ô Victor Hugo, Alexandre Dumas ("Alexandre Dumas, père"), ké̤ṳk hâiu-dô̤i-nè̤ng làu giâ cêng sâ̤ iŭ-séu gì ùng-hŏk cáuk-pīng, chiông «Săng ciáh Huōi-ché̤ṳng-chiū» ("Les Trois Mousquetaires"), «Gĭ-dók-săng Báik-ciók» ("Le Comte de Monte-Cristo"), «Hāi-dā̤ Lâng-uâng Lī »("Vingt mille lieues sous les mers"), «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» ("Notre-Dame de Paris"), dēng-dēng.
Hók-ciŭ
Hók-ciŭ (福州), bô hô̤ Ṳ̀ng-siàng (榕城), Săng-săng (三山), Cō̤-hāi (左海), Mìng-dŭ (閩都), gāng-chĭng Ṳ̀ng, sê Dṳ̆ng-guók Hók-gióng-sēng gì sēng-huôi, găk Hók-gióng-sēng dĕ̤ng-buô gì Mìng-gĕ̤ng giâ-iù gâe̤ng iòng-hāi dê-kṳ̆, dāng ô 7 bĭh kṳ̆, 1 bĭh gâing-gék-chê (縣級市), 6 bĭh gâing, ciòng-chê siòng-cê̤ṳ (常住) cūng-ìng-kēu ô 720 uâng, gì-dṳ̆ng chê-kṳ̆ siòng-cê̤ṳ ìng-kēu 296.3 uâng. Dŏng-dê gṳ̆-mìng ī Háng-cŭk gì Hók-ciŭ Cŭk-gùng (福州族群) ôi ciō, mū-ngṳ̄ sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ciŭ-uâ. Hók-ciŭ găk gŭng-nguòng-sèng 202 nièng gióng-sìng (建城), gáu gĭng-dáng ô 2200 gūi nièng, sê Dṳ̆ng-guók gì lĭk-sṳ̄ ùng-huá mìng-sìng (名城), lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng dòng-gĭ (長期) cáuk-ôi Hók-gióng gì céng-dê dṳ̆ng-sĭng , sê Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-nàng iòng-hāi dáe̤ng-iéu gì mâiu-ĭk (貿易) gē̤ng-kāu gâe̤ng Hāi-siông Sĭ-diù cĭ Lô (海上絲綢之路) gì muòng-hô, dùng-sì bô sê dáe̤ng-iéu gì ùng-huá dṳ̆ng-sĭng, téng Sóng-dièu kăi-sṳ̄, ùng-huá gáu-ṳ̆k cêu iā huák-dăk, sê sāng-sĕng céng-sê̤ṳ (進士) câung-nguòng (狀元), lâng-iêng iêng-sê̤ṳ (兩院院士) dâ̤-ék sâ̤ gì siàng-chê dâi-dŏng gì siŏh bĭh. Găk gê̤ṳng-hiêng-dô̤i-sṳ̄ siông, Hók-ciŭ sê Dṳ̆ng-guók dâ̤-ék cā kŭi-bóng tŭng-siŏng (通商) gì 5 bĭh siàng-chê cĭ-ék , gó-sê Dṳ̆ng-guók gê̤ṳng-dâi hāi-gŭng gì ièu-làng, iâ-sê Dṳ̆ng-guók gĕ̤ng-ngiĕk, kuŏ-gé huák-nguòng-dê cĭ-ék. Cŭ-uái gì sĭk-sṳ̆k, ùng-huá, diòng-tūng ngiê-sŭk, gióng-dê̤ṳk hìng-sék dŭ cê̤ṳ-sìng hŭng-gáik, ô iā giòng gì dê-kṳ̆ dĕk-dĭng. Hók-ciŭ gó sê 300 gūi uâng hāi-nguôi huà-ìng gì cū-gék-dê, sê Hók-gióng dâ̤-ék duâi gì gièu-hiŏng.
Hók-ciŭ gì lĭk-sṳ̄ chiĕu-guó 2200 nièng. 7,000 nièng sèng, gū-cā-nè̤ng cêu ī-gĭng diŏh Hók-ciŭ sĕng̤-uăk. Gáu Hâ-dièu, Hók-ciŭ gì buōng-iòng buô-lŏk ī kăi-sṳ̄ ké̤ṳk Dṳ̆ng-nguòng dê-kṳ̆ gì Huà-hâ-cŭk ô lāu lièng-hiê; gáu Ciŭ-dièu, cī cṳ̄ng guăng-hiê gâing-gă mĭk-chiék.
Sèng 334 nièng, Chū-guók miĕk-uòng Uŏk-guók, Uŏk-guók uòng-cŭk hióng nàng cāu diē Hók-gióng, gâe̤ng Hók-gióng buōng-iòng buô-lŏk ṳ̀ng-hăk siàng Mìng-uŏk-cŭk. Sèng 221 nièng, Cìng-dièu siék-dé Mìng-dṳ̆ng-gông (閩中郡).
Hók-ciŭ có̤i cā gì siàng-chiòng găh Sèng 202 nièng gióng siàng. Dŏng-sì Háng-dièu uòng-dá̤ Làu Băng (劉邦) ṳ̀ng-hṳ̄ Mìng-uŏk-uòng Ù-cṳ̆ (無諸) gióng-cô̤ Mìng-uŏk-guók cê-gă gì siū-dŭ, bêng chĭng ĭ có̤ Iā (冶, é-sé̤ṳ sê „cáuk-gă“). Cièng 110 nièng, Mìng-uŏk-guók ké̤ṳk Háng-dièu miĕk-uòng. Iù-sê, Hók-ciŭ biéng-siàng Dṳ̆ng-guók gì siŏh cô̤ siàng-chê, hô̤ lā̤ Iā-gông (冶郡). Diŏh Dòng-dièu, Iā-gông kăi-sṳ̄ chĭng có̤ Hók-ciŭ.
Ngô-dô̤i sì-hâiu, Mìng-uòng Uòng Sīng-dĭ (王審知) kuóng-gióng Hók-ciŭ, ciŏng Ŭ-săng, Ṳ̀-săng, Bìng-săng bêng diē siàng-diē, gó-chṳ̄ Hók-ciŭ iâ miàng „Săng-săng“ (三山). Báe̤k-sáe̤ng tái-siū Diŏng Báik-ngṳ̆k (張伯玉) dái-liāng ciòng siàng Báh-sáng căi Sṳ̀ng-chéu, iù-sê Hók-ciŭ iâ giéu có̤ Ṳ̀ng-siàng (榕城).
Sóng Nguòng nièng găng, Hók-ciŭ ī-gĭng huák-diēng siàng siŏng-dŏng huák-dăk gì iòng-hāi siàng-chê. Dŏng-sì ô cĭng sâ̤ gì hŏk-ciā, iù-káh lì gáu Hók-ciŭ, pī-ṳ̀-gōng, Ciŏ Hĭ (朱熹), Sĭng Ké-cĭk (辛棄疾) gâe̤ng É-dâi-lé lṳ̄-hèng-gă Mā-kō̤ Pō̤-lò̤ (馬可·波羅). Diŏh Mā-kō̤-pō̤-lò̤ gì iù-gé diē-sié, ĭ chĭng Hók-ciŭ có̤ „Fugiu“.
Mìng-dièu 1405 nièng gáu 1433 nièng, Dâng Huò (鄭和) dái-liāng Dṳ̆ng-guók hāi-gŭng 7 hùi hâ Să̤-iòng, ék-dĭk hòng-hèng gáu Nàng-iòng, Hĭ-ciŭ dēng iā sâ̤ guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆.
1842 nièng, Dṳ̆ng-guók găh Ă-piéng Ciéng-cĕng dṳ̆ng sék-bâi, Chĭng-céng-hū gâe̤ng Ĭng-guók chiĕng-déng Nàng-gĭng Dèu-iók. Gŏng-gé̤ṳ dèu-iók, Hók-ciŭ ké̤ṳk kŭi-huóng có̤ tŭng-siŏng kēu-ngiâng (通商口岸).
1911 nièng 11 nguŏk 8 hô̤, Hók-ciŭ huák-sĕng káung Chĭng gáik-mêng. Siŏh buŏ hâiu kī-ngiê-gŭng ciéng-liāng Hók-ciŭ. 1933 nièng 11 guŏk 22 hô̤, 19-lô-gŭng huák-dông Hók-gióng Sê̤ṳ-biéng (福建事變), dŭk-lĭk Hók-gióng gióng-lĭk Dṳ̆ng-huà Gê̤ṳng-huò-guók, Hók-ciŭ ùi siū-dŭ. Dáng-sê lâng gá nguŏk-nĭk hâiu, Guók-mìng-dōng gŭng-dôi miĕk-uòng Dṳ̆ng-huà Gê̤ṳng-huò-guók, dṳ̀ng-sĭng ciéng-liāng Hók-ciŭ.
1949 nièng 8 nguŏk 17 hô̤, Dṳ̆ng-guók Ìng-mìng Gāi-huóng-gŭng ciéng-liāng Hók-ciŭ. Dṳ̆ng-gê̤ṳng céng-hū ciŏng hī siŏh nĭk dêng có̤ Hók-ciŭ gì gāi-huóng-nĭk.
Hók-ciŭ găh Hók-gióng Sēng dĕ̤ng-buô Mìng-gĕ̤ng kāu hô-gê̤ṳng, dĕ̤ng-gĭng 118°08' - 120°31', báe̤k-ūi 25°15' - 26°29' cĭ-găng. Hók-ciŭ dĕ̤ng lìng Dài-hāi, nàng-buô, să̤-buô, báe̤k-buô hŭng-biék sê Può-dièng, Săng-mìng, Nàng-bìng, gâe̤ng Nìng-dáik.
Hók-ciŭ sṳ̆k hāi-iòng-séng ā-iĕk-dái gié-hŭng ké-hâiu, nièng gáung-ṳ̄-liông sâ̤, 7 gáu 9 nguŏk ô hŭng-tăi.
Dṳ̀ kó̤ guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng Pū-tŭng-uâ, Hók-ciŭ-nè̤ng gì mū-ngṳ̄ sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ciŭ-uâ.
Mìng-kiŏk sê hók-ciŭ gì hié-kiŏk, ĭ ô chiĕu guó 1,000 cṳ̄ng kiŏk-buōng, nô̤i-ṳ̀ng duâi buô-hông nguòng-lài dŭ sê iù mìng-găng gó-sê̤ṳ, lĭk-sṳ̄ gĭng-diēng hĕ̤k-ciā gô-dā̤ gì diòng-siók lì gì.
Hók-ciŭ bī-gáu chók-miàng gì lṳ̄-lù hŭng-gīng-kṳ̆ ô: Să̤-hù, Huà-lìng-sê, Dê-cáung-sê, Să̤-sièng-sê, Gĭng-săng-sê, Kăi-nguòng-sê, Ŭ-ták, Băh-ták, É̤ṳng-ciòng-sê, Gū-săng, Gì-săng, dēng-dēng.
Hók-ciŭ-chái sê Mìng-chái gì dâi-biēu. Hók-ciŭ-chái cĭng gōng chĭng-ké, cṳ̄ gì sèng-âu mâ̤ ó̤i gă cĭng sâ̤ gì iù gâe̤ng sièng, iâ mò̤ ĕng lăk, gó-chṳ̄ ê bī-gáu ciāng. Dáng-sê ĭng diŏh ké-hâiu gì ĭng-só, Hók-ciŭ-nè̤ng gă ó̤i siăh diĕng, cṳ̄ chái sèng-hâiu ó̤i ĕng dòng, cuòi iâ niông nguôi-dê-nè̤ng cái mâ̤ kī.
Găh Hók-ciŭ, īng-hiōng-lĭk bī-gáu duâi gì cŭng-gáu ciō-iéu ô Ià-sŭ-gáu (iâ miàng „Gĭ-dók-gáu“ hĕ̤k „Sĭng-gáu“), Tiĕng-ciō-gáu, Hŭk-gáu, Dô̤-gáu gâe̤ng Ĭ-sṳ̆-làng-gáu.
Ià-sŭ
Nā-sák-lĕk-nè̤ng Ià-sŭ (耶穌), iâ hô̤ lā̤ Ià-sŭ Gĭ-dók (耶穌基督), sê Gĭ-dók-gáu gì cháung-gióng-ciā gâe̤ng Gi-dók Gáu séng-iōng gì dṳ̆ng-sĭng ìng-ŭk. "Ià-sŭ" sê Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ gì "ישוע", é-sé̤ṳ sê "Siông-dá̤ cīng-géu"; "Gĭ-dók" sê Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì "Χριστός", é-sé̤ṳ sê "ciék-sêu muák-iù-lā̤ gì nè̤ng".
Ô-guăng Ià-sŭ gì gū-sê̤ṳ dŭ gé diŏh Sĭng-iók Séng-gĭng lā̤. Séng-gĭng gà̤-dēng gé-cái, Ià-sŭ sĕng-uăk diŏh Lò̤-mā Dá̤-guók sì-dô̤i, săng diŏh găk mā-sò̤ diē-sié. Ĭ lòng-nā̤ sê Séng-mū Mā-lé-ā. Gĭ-dók-gáu gì gáu-iū dŭ siŏng-séng Ià-sŭ sê Siông-dá̤ dŭk-sĕng-cṳ̄. Ĭ chók-sié hī gĕ̤ng ké̤ṳk nè̤ng diâng có̤ Séng-dáng-cáik.
Áng Séng-gĭng gà̤-dēng lié gé-cái, Ià-sŭ buók-duâi hâiu, ĭ nguòng-lā̤ găh cê-gă gì gó-hiŏng diòng gáu. Dáng ĭ gó-hiŏng gì nè̤ng ng ciék-sêu ĭ, cêu buóh ciŏng ĭ tiāng lŏ̤h săng â. Gó-chṳ̄ ĭ cêu gáu bĕk-dó̤i diòng-gáu gōng-dô̤, hióng Iù-tái-nè̤ng sŏng-gōng Siông-dá̤ gì dô̤. Ià-sŭ gōng-dô̤ sì-hâiu sèu-sèu cĕng-dó̤i dŏng-sì Iù-tái-gáu gì gĭng-sṳ̄ Huák-lé-suói-nè̤ng. Piĕ bàng ĭ-cà̤ gā-siêng, ó̤i có̤ biēu-méng dâi-gié, sī siū lŭk-huák mâ̤ kŭi-tĕ̤ng. Ĭng-chṳ̄ niā giék cī piĕ Huák-lé-suói-nè̤ng, cī piĕ nè̤ng cêu buóh tài sī Ià-sŭ. Iù sê ĭ-cà̤ ciâ gáu Iù-tái tì-lók Bī-là-dŏ̤ huāi-nē̤ gōng Ià-sŭ cê-chĭng sê Iù-tái gì uòng, siōng dái-liāng gùng-cé̤ṳng có̤-huāng. Tì-lók cêu puái nè̤ng niăh ĭ. Dáng gĭng-guó sīng-ông, Bī-là-dŏ̤ mò̤ tō̤ chók Ià-sŭ ô sié-nó̤h cô̤i găi-dŏng sīng-puáng. Dáng Huák-lé-suói-nè̤ng dái-liāng gùng-cé̤ṳng iĕu-giù déng sī Ià-sŭ. Bī-là-dŏ̤ giăng ng dák-éng Huák-lé-suói-nè̤ng gâe̤ng cī piĕ gùng-cé̤ṳng gì iĕu-giù â̤ īng-kī hông-luâng, gó-chṳ̄ cêu sông lĕ̤h ĭ-cà̤ gì é-sé̤ṳ, ciŏng Ià-sŭ déng sī câi sĕk-cê-gá gà̤-dēng lié. Ià-sŭ sī hâiu dâ̤ 3 nĭk téng muó diē-sié bô-uăk kī lì, iù-sê, ìng-mìng dŭ siŏng-séng ĭ sê ìng-lôi gì Géu-ciō. Áng gáu-huôi gì diòng-tūng, diâng Ià-sŭ hók-uăk hī gĕ̤ng có̤ Bô-uăk-cáik.
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ (閩東語), iâ hô̤ lā̤ Mìng-dĕ̤ng-uâ (閩東話), sê diŏh Hók-gióng dĕ̤ng buô dê-kṳ̆ gâe̤ng Ciék-gŏng dĕ̤ng-nàng buô dê-kṳ̆ tŭng-hèng gì siŏh cṳ̄ng Mìng-ngṳ̄, dâi-biēu huŏng-ngiòng sê Hók-ciŭ-uâ. Gōng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì nè̤ng gó̤ cê-gă gì mū-ngṳ̄ hô̤ lō̤ Bàng-uâ (平話), é-sé̤ṳ sê „bàng-siòng gōng gì uâ“.
Diŏh Dṳ̆ng-guók, guăng-huŏng dêng-ngiê ciā ngṳ̄-ngiòng sê Háng-ngṳ̄ gì huŏng-ngiòng, gó̤ ĭ Mìng-dĕ̤ng huŏng-ngiòng (閩東方言). Bók-guó, nâ báik gōng Háng-ngṳ̄ gì nè̤ng uòng-ciòng tiăng mâ̤ huòi-é Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄, gó-chṳ̄ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ sê siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng, ng-sê huŏng-ngiòng.
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ â-dā̤ â̤ dé̤ṳng buŏng 3 ciáh huŏng-ngiòng piéng-kṳ̆, cī 3 ciáh piéng-kṳ̆ cĭ-găng gău-liù ô nék-giāng káung-nàng:
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng cĭ găng gì chă-biék iā duâi, gó-chṳ̄ gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng gì sĭng-mō̤, ông-mō̤ gâe̤ng sĭng-diêu dŭ ô bī-gáu duâi gì chă-biék.
Dṳ̀ kó̤ Màng-gōng ī-ngôi, Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ huŏng-ngiòng gì sĭng-mō̤ dŭ chă-bók-dŏ̤. Hók-gióng gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ ô 15 ciáh siŏh-iông gì sĭng-mō̤, Hók-ăng-uâ bī Hók-ciŭ-uâ dòng chók w gâe̤ng j lâng ciáh sĭng-mō̤, ô 17 ciáh. Màng-gōng sêu gáu Ngù-ngṳ̄ gì īng-hiōng, sĭng-mō̤ gì só-liông bī Hók-gióng gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gó lā̤ sâ̤.
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ găk ông-mō̤ gà̤-dēng chă-biék iā duâi. Màng-gōng gì ông-mō̤ có̤i ciēu, ô 39 ciáh; có̤i sâ̤ gì sê Nìng-dáik-uâ, ô 69 ciáh hī māng sâ̤.
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ sū-iū huŏng-ngiòng dŭ ô 7 ciáh sĭng-diêu, bók-guó diŏh gáuk dê tĕ̤k ĭng dŭ mâ̤ siŏh iông. Gĭng-dáng gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ dṳ̀ kó̤ siông-sĭng mò̤-niĕ-ài buŏng ĭng gâe̤ng iòng, gì-tă gì sĭng-diêu dŭ ô ĭng, iòng lâng cṳ̄ng.
Â-dā̤ sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng diē-sié 7 ciáh sĭng-diêu gì tĕ̤k-ĭng:
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ huŏng-ngiòng diŏh cê-sṳ̀ tĕ̤k-ĭng siông chă-biék iā duâi. Â-dā̤ sê só-cê „ék“ gáu „sĕk“ diŏh Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ diē-sié gì tĕ̤k-huák.
Mìng-nàng-ngṳ̄
Mìng-nàng-ngṳ̄ (閩南語, Bân-lâm-gí) iâ hô̤ lā̤ Mìng-nàng-uâ (閩南話) hĕ̤k-ciā Â-nàng-uâ (下南話), sê Háng-ngṳ̄-cŭk Mìng-ngṳ̄-ciĕ â-dā̤ gì siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-niòng. Ciā ngṳ̄-niòng iâ sê sāi-ê̤ṳng ìng-só có̤i sâ̤, īng-hiōng-lĭk có̤i duâi gì Mìng-ngṳ̄-ciĕ gì ngṳ̄-niòng. Mìng-nàng-ngṳ̄ huák-nguòng-dê sê Ciŏng-ciŭ gâe̤ng Ciŏng-ciŭ, dáng-sê ĭng-ôi Â-muòng gì céng-dê gĭng-cá̤ dê-ôi, Â-muòng-kiŏng ék-buăng ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê biĕu-cūng.
Mìng-nàng-ngṳ̄ hŭng-buó diŏh Mìng-nàng gì Ciòng-ciŭ, Â-muòng gâe̤ng Ciŏng-ciŭ, Dài-uàng duâi buô-hông dê-kṳ̆, Guōng-dĕ̤ng dĕ̤ng-buô gì Dièu-Sáng dê-kṳ̆ gâe̤ng Lòi-ciŭ buáng-dō̤ (Dièu-ciŭ-uâ), Hāi-nàng-dō̤, Mìng-să̤ gì Lṳ̀ng-ngàng chê-kṳ̆ gâe̤ng Ciŏng-bìng, Mìng-dĕ̤ng gì Hók-dīng, Ciék-gŏng nàng buô Chŏng-nàng, Bìng-iòng, Dông-tàu dê-kṳ̆, lièng Nàng-iòng gì Huà-ìng iè-mìng siâ-kṳ̆.
"Ciō dèu-mŭk: Băh-uâ-cê"
Ké̤ṳk Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì Bàng-uâ-cê siŏh-iông, Mìng-nàng-ngṳ̄ iâ ô cê-gă gì lò̤-mā ùng-cê, hô̤ lō̤ Băh-uâ-cê.
Dài-uàng gì Mìng-nàng-ngṳ̄ gâe̤ng Hók-gióng gì Â-muòng kiŏng iā chiông. Găk Dài-uàng, Mìng-nàng-ngṳ̄ iâ hô̤ lō̤ "Dài-ngṳ̄" (臺語), "Dài-uàng-uâ" (臺灣話) gâe̤ng "Holo-uâ".
Ĭng-ôi céng-dê gì nguòng-ĭng, ô siŏh piĕ Dài-uàng-nè̤ng nêng-ùi "Dài-ngṳ̄" ng-sê "Mìng-nàng-ngṳ̄". Ĭ-gáuk-nè̤ng gì lī-iù sê, hiêng-gĭng gì "Dài-ngṳ̄" ī-gĭng téng Nĭk-ngṳ̄ dēng nguôi-ngṳ̄ diē-sié cióh-ĭk iā sâ̤ sṳ̀-ngṳ̄. Dáng-sê, cī cṳ̄ng gōng-huák mò̤ dáik diŏh Ngṳ̄-ngiòng-hŏk-gái gì sìng-nêng.
Mī-guók
Mī-guók (美國), ciòng-chĭng Mī-lé-giĕng Hăk-cé̤ṳng-guók (美利堅合衆國, Ĭng-ngṳ̄: United States of America), gô-dā̤ iâ hô̤ lō̤ Huă-gì-guók (花旗國), sê Báe̤k Mī-ciŭ gì siŏh ciáh guók-gă. Ĭ liāng-tū să̤-buô sê Tái-bìng-iòng, dĕ̤ng-buô sê Dâi-să̤-iòng, báe̤k-buô sê Gă-nā-dâi, nàng-buô sê Mĕ̤k-să̤-gŏ̤. Mī-guók sê sié-gái siông céng-dê, gŭng-sê̤ṳ, gĭng-cá̤, kuŏ-gé có̤i huák-dăk gì guók-gă.
15,000 nièng ī-sèng, Éng-dê-ăng buô-lŏk cêu ī-gĭng sĕng-uăk diŏh Mī-ciŭ. 16 sié-gī, Ĭng-guók ciéng-liāng Báe̤k Mī-ciŭ dĕ̤ng-ngiâng, kăi-sṳ̄ sĭk-mìng tūng-dê. 1776 nièng 7 nguŏk 4 hô̤, ĭ gì 13 ciáh sĭk-mìng-dê siŏng-buó dŭk-lĭk; 1783 nièng, dŭk-lĭk ciéng-cĕng giék-sók, Ĭng-guók sék-bâi bêng-chiā sìng-nêng ĭ gì sĭk-mìng-dê dŭk-lĭk. Cī 13 ciáh ciŭ cêu sê có̤i cā gì Mī-guók. Hiêng-hâ-sì gì Mī-guók gê̤ṳng-cūng ô 50 ciáh ciŭ.
1991 nièng Sŭ-lièng gāi-tā̤ ī-hâiu, Mī-guók ék-dĭk sê sié-gái mì-ék gì chiĕu-gék duâi-guók.
Mī-guók gióng guók sèng-hâiu, ĭ gié-sìng gì ciō-iéu sê Ĭng-guók gì ùng-huá, dáng-sê mā-siông cêu ṳ̀ng-hăk lāu Să̤-băng-ngà, Ái-ī-làng, Dáik-guók, É-dâi-lé, Huák-guók, Hò̤-làng ī-gĭk Hĭ-ciŭ gâe̤ng Ā-ciŭ gì ùng-huá. Ô cĭng sâ̤ nè̤ng gōng Mī-guók sê ùng-huá gì "ṳ̀ng-diāng" (melting pot), bók-guó hiêng-dâi iâ ô nè̤ng nêng-ùi cūng-kuāng gì bī-liê mâ̤ sék-dáung, ĭng-ôi Mī-guók ùng-huá sê dŏ̤-nguòng-huá, ng-sê "ṳ̀ng-diāng".
Mī-guók ô cĭng sâ̤ Hók-ciŭ iè-mìng, duâi-buô-hông sê téng Diòng-lŏ̤h lì gì.
Mī-guók-nè̤ng ó̤i páh lài-giù gâe̤ng gāng-lāng-giù (hĕ̤k miàng "Mī-guók kă-giù").
Cŭng-gáu sê Mī-guók ùng-huá cĭng iéu-gīng gì siŏh buô-hông. 46% gì Mī-guók-nè̤ng ô có̤ lā̤-buái gì sĭk-guáng. 58% gì Mī-guók-nè̤ng gōng, ĭ-gáuk-nè̤ng bàng-siòng sèu-sèu sṳ̆-liòng sĕng-miâng é-ngiê gì ùng-dà̤. Ciā bī-liê chiĕu-guó lāu Ĕu-ciŭ, Nĭk-buōng dēng huák-dăk guók-gă.
58% gì Mī-guók-nè̤ng séng Gĭ-dók-gáu gì Sĭng-gáu. Mī-guók gì guók-gă gáh-ngiòng sê "In God we trust" (Nāng-gă siŏng-séng Siông-dá̤). Sĭng-gáu gì sṳ̆-siōng īng-hiōng lāu Mī-guók gì céng-dê.
Ngièng Hók
Ngièng Hók (嚴復, ), cê Gĭ-dô̤ (幾道), Hók-ciŭ-nè̤ng, sê Dṳ̆ng-guók gê̤ṳng-dô̤i gì sṳ̆-siōng-gă, huăng-ĭk-gă.
1867 nièng, Ngièng Hók diē Hók-ciŭ Sùng-céng Hŏk-dòng hŏk-sĭk sāi sùng. 1877 nièng, ĭ liù-hŏk Ĭng-guók hŏk-sĭk hāi-gŭng, 1879 nièng duōng-lì Dṳ̆ng-guók. 1895 nièng Gák-ngū Hāi-ciêng Dṳ̆ng-guók ciêng-bâi cĭ-hâiu, ĭ kăi-sṳ̄ ciŏng cêng sâ̤ să̤-huŏng siĕng-céng gì sṳ̆-siōng gái-siêu diē Dṳ̆ng-guók, bī-gáu chók-miàng gì huăng-ĭk cáuk-pīng ô «Tiĕng Iēng Lâung» (天演論) gâe̤ng «Guók Hô Lâung» (國富論).
Ngièng Hók ciŏng «Tiĕng Iēng Lâung» diē-sié gì lâng guó "natural selection“ gâe̤ng "survival of the fittest“ hŭng-biék huăng-ĭk siàng „ŭk gêng tiĕng dĕk“ (物競天擇) gâe̤ng „sék-ciā sĕng-còng“ (適者生存). Ngièng Hók siōng tŭng-guó cī lâng guó uâ gó̤-só Dṳ̆ng-guók-nè̤ng, ék-diâng diŏh ôi-lāu guó-găk hô-giòng kṳ̀ng-gīng hóng-dáu, nâ-mò̤ cêu â̤ ké̤ṳk bĕk-nè̤ng kiă.
Ngièng Hók huăng-ĭk să̤-huŏng cáuk-pīng, tái-dô iā nêng-cĭng. Găh «Tiĕng Iēng Lâung» gì sê̤ṳ diē-sié, ĭ siā gáu: „Ĭk-sê̤ṳ săng nàng: Séng Dăk Ngā“ (譯事三難: 信達雅). Séng, cêu sê ng-sāi gāi-biéng nguòng cáuk-ciā gì é-sé̤ṳ; Dăk, cêu sê ngṳ̄-ngiòng diŏh tŭng-sáung, hù-hák ngṳ̄-huák; Ngā, cêu sê sāi sṳ̀ cô̤ guó diŏh ô ngā-dé. Cī guó uâ dó̤i hâiu-sié īng-hiōng cêng duâi, ék-dĭk gáu gĭng-dáng, nè̤ng ĭng-nguòng nêng-ùi „Séng“ „Dăk“ „Ngā“ sê puáng-duáng huăng-ĭk hō̤ ngài gì biĕu-cūng (chŭi-iòng Ngièng Hók cê-gă táu-dā̤ mò̤ cūng-kuāng gōng guó).
Nĭk-buōng
Nĭk-buōng (日本) sê Ā-ciŭ dĕ̤ng buô Tái-bìng-iòng lā̤ gì dō̤-guók, diŏh Dṳ̆ng-guók, Dièu-siēng gâe̤ng Ngò̤-lò̤-sṳ̆ dĕ̤ng sié. Ĭ sê sié-gái siông gĭng-cá̤ dâ̤ nê giòng gì guók-gă.
1854 nièng, Mī-guók hāi-gŭng ciéng iàng Nĭk-buōng, páh kŭi lāu Nĭk-buōng hióng Să̤-huŏng gì duâi-muòng. Cĭng sâ̤ Nĭk-buōng-nè̤ng kăi-sṳ̄ chĭng-chāng, nêng-ùi Nĭk-buōng gì giòng-sêng sṳ̆-iéu "liê-kŭi Ā-ciŭ" ciék-sêu Să̤-huŏng-huá. Iù-sê, Nĭk-buōng cāi-năk lāu Să̤-huŏng céng-dê gâe̤ng huák-lŭk tā̤-cié. Cī kuŏ lĭk-sṳ̄ cêu hô̤ lā̤ "Mìng-dê Mì-sĭng" (明治維新).
Mìng-dê Mì-sĭng cĭ-hâiu, Nĭk-buōng sìng-ùi sié-gái có̤i giòng gì guók-gă cĭ ék, páh bâi Dṳ̆ng-guók (1894 - 1895 nièng gì Gák-ngū Hāi-ciéng) gâe̤ng Ngò̤-lò̤-sṳ̆ (1904 - 1905 nièng gì Nĭk-Ngò̤ ciéng-cĕng). Gáu Nê Ciéng sèng-hâiu, Nĭk-buōng gióng-lĭk "Dâi Dĕ̤ng-ā Gê̤ṳng-ìng-kuŏng" (大東亞共榮圈), liāng-tū bău-guák Nĭk-buōng buōng-tū, Kó-hiĕk Dō̤ nàng buô, Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-buô, Dièu-siēng, Dài-uàng, Nàng-iòng gâe̤ng Tái-bìng-iòng gì cĭng sâ̤ dê-kṳ̆.
Nĭk-buōng gì gê̤ṳng-dâi lĭk-sṳ̄ dŭ sê ké̤ṳk Gŭng-guók-ciō-ngiê sū tūng-dê gì, ék-dĭk gáu Nê Ciéng giék-sók: 1945 nièng Mī-guók hióng Nĭk-buōng gì Guōng-dō̤ gâe̤ng Diòng-gì dàu-bóng 2 lăk nguòng-cṳ̄-dâng, tài sī chiĕu-guó 21 uâng nè̤ng. 8 nguŏk 15 hô̤, Nĭk-buōng dàu-hòng, Nê Ciéng iù-sê giék-sók.
Dioh gū-cā, Nĭk-buōng gì ùng-huá sêu Dṳ̆ng-guók īng-hiōng cĭng duâi, cāi-ê̤ṳng Háng-cê, séng-hông Hŭk-gáu gâe̤ng Ṳ̀-gáu.
Nĭk-buōng hiêng-dâi gì ùng-huá sê Dĕ̤ng-huŏng gâe̤ng Să̤-huŏng gì ṳ̀ng-hăk.
Nĭk-buōng-nè̤ng ó̤i siăh ngṳ̀, nṳ̆k gâe̤ng sŭ-chái, bī-gáu chók-miàng gì ĭng-sĭk chiông "sêu-sṳ̆" (壽司) gâe̤ng "lăk-miêng" (拉麵).
Nĭk-buōng gì tā̤-ṳ̆k bī-gáu chók-miàng gì ô "iù-dô̤" (柔道), "kŭng-chiū-dô̤" (空手道) gâe̤ng "giéng-dô̤" (劍道). "Siŏng-páuk" (相撲) ék-buăng ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê Nĭk-buōng tā̤-ṳ̆k gì dâi-biēu.
Séng-gĭng
Séng-gĭng (聖經, Lá-dĭng-ngṳ̄: "Biblia", Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: "Βίβλος") sê Iù-tái-gáu gâe̤ng Ià-sŭ-gáu gì cŭng-gáu gĭng-diēng, bău-guák Gô-iók Séng-gĭng lièng Sĭng-iók Séng-gĭng. Gô-iók cêu sê Iù-tái-gáu gì Hĭ-báik-lài Séng-gĭng, Sĭng-iók sê gé-lṳ̆k Ià-sŭ-gĭ-dók gâe̤ng ĭ dù-dâ̤ sū gōng gì uâ lièng sū có̤ gì dâi-gié.
19 sié-gī hâiu buáng hiăh, Ĭng Mī gáuk puái gáu-huôi hióng Dṳ̆ng-guók puái-kiēng diòng-gáu-sê̤ṳ. Ôi-lāu huăng-biêng diòng gáu, lì-gáu Hók-ciŭ gì să̤-huŏng diòng-gáu-sê̤ṳ nêng-cĭng hŏk-sĭk Hók-ciŭ-uâ bêng ciŏng Séng-gĭng huăng-ĭk siàng Hók-ciŭ-uâ tū-kiŏng bēng-buōng. Duâi-buô-hông chók-bēng-ŭk sê sāi Bàng-uâ-cê éng gì. Bī-gáu chók-miàng gì sê "Dâi-ĭng lièng Nguôi-guók Séng-cṳ̆ Huôi" ("British and Foreign Bible Society") găk 1905 nièng chók-bēng gì Sĭng-iók Séng-gĭng; 3 nièng hâiu gié-sṳ̆k chók-bēng Gô-iók Séng-gĭng.
Sĭng-iók Séng-gĭng
Sĭng-iók Séng-gĭng (新約聖經, Hĭ-lăk-ngṳ̄: "Καινή Διαθήκη") sê Ià-sŭ-gáu Séng-gĭng gì âiu buáng buô-hông, gé-lṳ̆k Ià-sŭ Gĭ-dók gâe̤ng ĭ dù-dâ̤ sū gōng gì uâ lièng sū có̤ gì dâi-gié. Ciòng cṳ̆ gê̤ṳng ô 27 guóng:
Sokrates
Sokrates (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: "Σωκράτης"; ĭng-ĭk: Sŭ-gáh-lăk-dā̤ "蘇格拉底" ; Ĭng-ngṳ̄: "Socrates", sèng 470 - sèng 399) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ gì Diék-hŏk-gă. Ĭ tàu-dā̤ mò̤ siā guó sié-nó̤h cṳ̆, siŏh-sié-nè̤ng dŭ găk lā̤ gâe̤ng bĕk-nè̤ng dàng-uâ, tō̤-lâung bĕk-nè̤ng sṳ̆-siōng siông gì dâi-gié. Ĭ duâi-buô-hông gì sṳ̆-siōng káng-huák dŭ sê ĭ gì dâ̤-cṳ̄ Platon sū gé giâ gì. Sokrates nêng-ùi ĭ sê có̤i chŭng-mìng gì nè̤ng, ĭng-ôi ciòng sié-gái nâ ô ĭ siŏh ciáh nè̤ng â̤ hiēu-dék cê-gă hùng-nó̤h dŭ mâ̤ hiēu.
Dáng-sê, dŏng-sì ô cĭng sâ̤ nè̤ng hièng-hâung Sokrates, dĕk-biék sê Ngā-diēng céng-hū, ĭ-gáuk-nè̤ng nêng-ùi Sokrates gì sṳ̆-siōng dó̤i hâiu-săng-giāng ô hâi. Ngā-diēng mìng-cé̤ṳng buóh puáng sī ĭ. Hiā sèng-hâiu, Sokrates gì-sĭk ô gĭ-huôi liê-kŭi Ngā-diēng, hĕ̤k-ciā niông céng-hū ciŏng ĭ liù-bóng gáu bĕk-dó̤i, dáng-sê ĭ dŭ bóng-ké lāu. Bók-guó, ĭ gó sê siōng sī câi Ngā-diēng, ĭ hĭ-uông ĭ gì sī â̤ niông cē̤-nē̤ gì mìng-cé̤ṳng sêu gáu gáu-ṳ̆k. Gáu dṳ̆ng-muōi, ĭ ké̤ṳk nè̤ng táu sī kó̤.
Sokrates huāng-dó̤i mìng-ciō gì céng-dê cié-dô, nêng-ùi lī-séng sê ìng-sĕng gì gŏng-gĭ, dĭ-sék sê có̤i gèng gì siêng, diék-hŏk sê có̤i gèng gì dĭ-sék. Ĭ nêng-ùi, diék-hŏk gì gŏng-buōng mŭk-dék sê "nêng-sék nṳ̄ cê-gă". Sokrates tàu-tàu-huòi tà̤-chók lò̤-cék-hŏk gŭi-năk gâe̤ng dêng-ngiê gì huŏng-huák, nêng-ùi "ék-buăng" găk "gó̤-biĕk" cĭ sèng, kái-niêng sāng-sĕng sê̤ṳ-ŭk.
Sokrates Dó̤i-uâ-liŏh sê iù Platon gâe̤ng Xenophon sū siā gì ô-guăng Sokrates dó̤i-uâ gì cṳ̆. Ĭ gé-liŏh lāu Sokrates gâe̤ng dŏng-sì Hĭ-lé-nà̤ ìng-ŭk gì dó̤i-uâ ī-gĭk ĭ gâe̤ng ĭ hŏk-sĕng cĭ-găng gì tō̤-lâung.
Sṳ̀ng-chéu (Hók-ciŭ chê-chéu)
Sṳ̀ng-chéu (榕𣗬) sê siŏh cṳ̄ng mò̤ huă gì chéu, hŭng-buó găh Hók-gióng, Dài-uàng, Guōng-dĕ̤ng, Mā-lài-să̤-ā, Liù-giù Gùng-dō̤, Ó̤-dâi-lê-ā dēng iĕk-dái, ā-iĕk-dái guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆. Sṳ̀ng-chéu tā̤-cék duâi, chéu-ngă̤ sâ̤, ô ké-gṳ̆ng; ĭng-ôi ké-gṳ̆ng cêng chiông nè̤ng gì chói-chiŭ, gó-chṳ̄ Hók-ciŭ-nè̤ng giéu ĭ "sṳ̀ng-chéu-chiŭ". Sṳ̀ng-chéu siŏh nièng gáu muōi dŭ sê liŏh gì. Chéu-niŏh hìng-công chiông áh-lâung, liŏh-sáik, iâ ô nék-giāng uòng hĕ̤k-ciā chiēng-è̤ng; guōi-cī nâung, ièng, duâi-è̤ng sáik hĕ̤k-ciā ŭ-sáik. Sṳ̀ng-chéu sĕng-mêng-lĭk giòng, â̤ uăk siàng báh nièng dŭ mâ̤ sĕng.
Sṳ̀ng-chéu găk Lièng-gŏng, Nìng-dáik, bô hô̤ lā̤ pék-lĭk-chéu (霹靂𣗬).
Sṳ̀ng-chéu sê Hók-ciŭ gì chê-chéu. Áng tūng-gié, Hók-ciŭ dŭ niāng ô 16 uâng dău sṳ̀ng-chéu, nâ siàng-diē cêu ô chă-bók-dŏ̤ 3 uâng dău. Gó-chṳ̄, Hók-ciŭ iâ ô biék-chĭng „Ṳ̀ng-siàng“ (榕城).
Gé̤ṳ-sióh, găh 2,000 nièng sèng, Hók-ciŭ gì nguòng-sṳ̄ Mìng-uŏk-cŭ cêu ī-gĭng kăi-sṳ̄ kĭng cùng dièu buái sṳ̀ng-chéu lāu.
Sóng-dièu sì-hâiu, Hók-ciŭ có̤ kă̤-cūi. Tái-siū Diŏng Báik-ngṳ̆k (張伯玉) tŭi-hèng „biĕng hô sĭk ṳ̀ng“ (編戶植榕) gì céng-cháik, dái-liāng ciòng siàng gì Báh-sáng cà̤ căi sṳ̀ng-chéu, 3 nièng cêu căi ô siàng uâng dău. Dŏng-sì nè̤ng gōng Hók-ciŭ sê „Lṳ̆k-ĭng muāng siàng, sṳ̄ bók diŏng gái“ (綠蔭滿城, 暑不張蓋). Cāi-sióng Lī Gŏng (李綱) siā gáu: „Sùi ék-huŏng cĭ mī ĭng, lài uâng-lī cĭ chĭng-hŭng“ (垂一方之美蔭, 來萬里之清風).
Aristoteles
Aristoteles (, ĭng-ĭk: Ā-lī-sê̤ṳ-dŏ̤-dáik "亞里士多德", ) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ mì-sĭng-ciō-ngiê diék-hŏk-gă. Ĭ sê Platon gì hŏk-sĕng, Alexander Dâi-dá̤ gì sĭng-săng. Alexander Dâi-dá̤ guó-sié hâiu, Ngā-diēng huák-sĕng huāng Mā-gì-dáung gì ông-dông, gó-chṳ̄ Aristoteles liê-kŭi Ngā-diēng, cĭ-hâiu mò̤ nuâi òng ĭ cêu bâng sī lāu.
Ĭng-guók
Ĭng-guók (英國), ciòng-chĭng Dâi Bók-liĕk-diĕng gâe̤ng Báe̤k Ái-ī-làng Lièng-hăk Uòng-guók (大不列顛共北愛爾蘭聯合王國, Ĭng-ngṳ̄: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) sê Ĕu-ciŭ gì 1 ciáh guók-gă, iù Dâi-bók-liĕk-diĕng Dō̤ siông gì Ĭng-gáik-làng (英格蘭, Ĭng-ngṳ̄: England), Sŭ-gáik-làng (蘇格蘭, Ĭng-ngṳ̄: Scotland), Ŭi-ī-sê̤ṳ (威爾士, Ĭng-ngṳ̄: Wales), gâe̤ng Ái-ī-làng Dō̤ dĕ̤ng-báe̤k-buô gì Báe̤k Ái-ī-làng cū-siàng, iâ bău-guák sié-gái gì-tă dê-kṳ̆ gì sĭk-mìng-dê.
Ĭng-guók gì céng-dê tā̤-cié sê gŭng-ciō lĭk-hiéng cié, hiêng-hâ-sì gì Guók-uòng sê Elizabeth 2-sié (Elizabeth II), Siū-sióng sê David Cameron.
Ĭng-guók sê G8 Hŭng-huói gâe̤ng Ĕu-mèng gì sìng-uòng-guók, iâ sê Lièng-hăk-guók gâe̤ng Báe̤k-iók gì gióng-lĭk-ciā. Ĭng-guók sê hiéng-gĭng sié-gái siông ô hŏk-ū-ké gì gūi ciáh guók-gă cĭ-ék.
19 sié-gī sì-hâiu, Dâi-ĭng Dá̤-guók guók-lĭk giòng-sêng. Ĭ ciéng-liāng ciòng sié-gái chiĕu-guó 1/4 gì līng-tū, giéu lā̤ "Nĭk-bók-lŏ̤h Dá̤-guók". Dŏng-sì, Dṳ̆ng-guók gì Hiŏng-gē̤ng, Să̤-câung, Dòng-gŏng-làu-mĭk dēng dê-huŏng dŭ sê Ĭng-guók gì sĭk-mìng-dê; Hók-ciŭ gâe̤ng Â-muòng iâ sê ĭ gì tŭng-sŏng kēu-ngiâng. Nê Ciéng cĭ-hâiu, Ĭng-guók duâi-buô-hông sĭk-mìng-dê dŭ dŭk-lĭk gióng guók.
Dṳ̀ lāu Ĕu-ciŭ ùng-huá, Ĭng-guók iâ ṳ̀ng-hăk lāu gì-tă sĭk-mìng-dê ùng-huá, chiông Éng-dô dēng-dēng.
Ĭng-guók gì ùng-hŏk siŏng-dŏng huák-dăk. Găh lĭk-sṳ̄ siông, Ĭng-guók có̤i chók-miàng gì cáuk-gă sê William Shakespeare.
Ĭng-guók-nè̤ng dé̤ṳng-é gì ông-dông sê kă-giù, gŏ̤-ī-hŭ-giù, uōng-giù dēng-dēng.
Huák-ngṳ̄
Huák-ngṳ̄ ("français, la langue française") sê Ĕu-ciŭ Huák-guók-nè̤ng gâe̤ng Gă-nā-dâi Gā̤-bá̤ek Sēng ("Québec") nè̤ng sāi gì ngṳ̄-ngiòng. Ĭng diŏh lĭk-sṳ̄ nguòng-ĭng, gĭng-dáng găh Hĭ-ciŭ iâ ô cêng sâ̤ guók-gă dò̤ Huák-ngṳ̄ có̤ guók-gă gì ciáng-sék ngṳ̄-ngiòng. Lièng-hăk-guók gâe̤ng gì-tă guók-cié cū-cék iâ ô kĕk Huák-ngṳ̄ siā ùng-giông.
Huák-ngṳ̄ sê Éng-dô Ĕu-lò̤-bă Ngṳ̄-hiê Lá-dĭng-ngṳ̄-cŭk gì siàng-uòng. Gô-dā̤ Gŏ̤-lù (高盧) dê-kṳ̆ gì nè̤ng gōng Gŏ̤-lù-ngṳ̄, Lò̤-mā-nè̤ng gáu cuāi-nē̤ ī-hâiu, gâe̤ng Gŏ̤-lù-nè̤ng cà̤-têu giék-huong, dŏng-dê Lò̤-mā-nè̤ng gōng gì Lá-dĭng-ngṳ̄ cêu sêu gáu Gŏ̤-lù-ngṳ̄̄ gì īng-hiōng, huák-diēng siàng Gŏ̤-lù dê-kṳ̆ dŏng-dê gì Lá-dĭng-ngṳ̄ gōng-băh-uâ. Gū Lò̤-mā Dá̤-guók miĕk-uòng ī-hâiu, Huák-guók-nè̤ng ôi cī cūng gōng-băh-uâ siék-lĭk tĕ̤k-siā biĕu-cūng, gáu-muōi biéng-siàng Huák-guók gì biĕu-cūng ngṳ̄-ngiòng.
Hók-ciŭ-uâ
Hók-ciŭ-uâ (福州話), diŏh Mā-cū bô hô̤ lā̤ Hók-ciŭ-ngṳ̄ (福州語), sê Hók-gióng dĕ̤ng-buô gṳ̆-mìng nĭk-siòng sĕng-uăk diē-sié sāi gì siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng, sṳ̆k Háng-cáung ngṳ̄-hiê, Háng ngṳ̄-cŭk, Mìng-uŏk ngṳ̄-ciĕ, sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Nàng-piéng gì dâi-biēu huŏng-ngiòng. Gòng sié-gái duâi iók ô 1,000 uâng nè̤ng â̤ gōng cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng.
Hók-gióng dĕ̤ng buô lĭk-sṳ̄ dê-mĭk „Mìng-dṳ̆ng sĕk-ék“ (閩中十邑) sê dék-duâi gì gōng Hók-ciŭ-uâ gì dê-huŏng, gòng sié-gái â̤ gōng Hók-ciŭ-uâ nè̤ng diē-sié chiĕu-guó 60% dŭ dêu găk cŭ-uái.
Găk Sĕk-ék ī-nguôi, Hók-gióng gó ô 2 bĭh gâing-kṳ̆ diē-sié gì buô-huông hiŏng-déng liù-tŭng Hók-ciŭ-uâ.
Dṳ̆ng-nĭk Ciéng-cĕng sèng-hâiu, Hók-gióng sēng-céng-hū nô̤i-tó̤i gáu Īng-ăng, ô cĭng sâ̤ gì Hók-ciŭ nè̤ng iâ cāu gáu Siông-diô gâe̤ng Īng-ăng biê-nâng. Gĭng-dáng Īng-tái (dù diē-sié biĕu 15 gì ôi-dé) gâe̤ng Sông-chiŏng (dù diē-sié biĕu 16 gì ôi-dé) dēng dê-huŏng dŭ ô gōng Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng.
Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gióng-lĭk hâiu, Dṳ̆ng-guók céng-hū ciŏng Săng-mìng gióng-siék có̤ dê̤ṳng gĕ̤ng-ngiĕk siàng-chê. Téng hiā-sì-hâiu kī cêu ô cĭng sâ̤ gì Hók-ciŭ chĭng-nièng-gŏ̤ gáu Săng-mìng có̤-gĕ̤ng sìng-gă. Gó-chṳ̄ gĭng-dáng Săng-mìng iâ ô gōng Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng sĕng-uăk găk cī.
Lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng sié, Mìng-dṳ̆ng sĕk-ék ô cĭng sâ̤ gì nè̤ng gáu Mā-lăk-gă sĕng-uăk. Cī piĕ nè̤ng iâ ciŏng Hók-ciŭ-uâ dái gáu gĭng-dáng Mā-lăk-gă dê-kṳ̆ guók-ga diē-sié kó̤. Gĭng-dáng Mā-lài-să̤-ā, Éng-dô-nà̤-să̤-ā, Sĭng-gă-pŏ̤, Ùng-lài cī 4 bĭh guók-gă dŭ ô Sĕk-ék gì Hâiu-iô sĕng-uăk.
Dṳ̆ng-guók Gāi-gáik-kŭi-huóng hâiu, Â-gĕ̤ng gì Diòng-lŏ̤h, Hók-chiăng gâe̤ng Bìng-tàng săng gâing chê gì nè̤ng tŭng-guó gáuk-iông huŏng-huák chók-guók sĕng-uăk, iâ ciŏng Hók-ciŭ-uâ iê gáu ĭ-că̤ sĕng-uăk gì dê-huŏng. Gĭng-dáng Mī-guók dék-duâi siàng-chê Niū-iók, Hók-ciŭ-uâ ī-gĭng siàng-ùi dâ̤ nê duâi gì Háng-nè̤ng ngṳ̄-ngiòng (dék duâi gi sê Guōng-dĕ̤ng-uâ).
Gáu gĭng-dáng, Hók-ciŭ-uâ gó mò̤ ciáng-sék gì miàng-chĭng. Găk Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók hŏk-sŭk-gái diē-sié, ék-buăng kek „Mìng-dĕ̤ng huŏng-ngiòng Hók-ciŭ-uâ“ hĕ̤k „Hók-ciŭ huŏng-ngiòng“ lì chĭng-hŭ ĭ. Dṳ̆ng-huà Mìng-guók Lièng-gŏng Gâing Gáu-ṳ̆k-guŏk piĕng-siā gì Hók-ciŭ-uâ hiŏng-tū gáu-cài sāi „Hók-ciŭ-ngṳ̄“ (福州語) lì chĭng-hŭ ĭ.
Hiêng-câi uōng-diô gà̤-dēng iâ ô nè̤ng kĕk „Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄“ (閩東語) lì chĭng-hŭ ĭ. Ng-guó găk Sĕk-ék buōng-dê, „Mìng-dĕ̤ng“ táu-dā̤ dŭ mò̤ dò̤ lì chĭng-hŭ Hók-ciŭ-uâ. Găk Sĕk-ék nè̤ng lī-gāi diē-sié, „Mìng-dĕ̤ng“ sê bī Hók-ăng gâe̤ng Nìng-dáik. Nâ sāi „Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄“ lì chĭng-hŭ Hók-ciŭ-uâ gì uâ, ng-dáng buōng-iòng nè̤ng mâ̤ â̤ háng-lĭk sê Hók-ăng gâe̤ng Nìng-dáik gì uâ, găk kēu-ngṳ̄ diē-sié, cī bĭh sṳ̀ tĕ̤k la̤ iâ cĭng găk-chó̤i.
Găk Sĕk-ék buōng-dê iòng-dŏng-diè sāi „Hók-ciŭ-uâ“ (福州話) cī bĭh miàng-chĭng lì chĭng-hŭ cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng, ng-guó ô sèng-hâiu ôi la̤ giòng-diêu gáuk-dê gì kiŏng, â̤ sāi „Hók-chiăng-uâ“, „Kŭ-chèng-uâ“, „Diòng-lŏ̤h-uâ“ dēng miàng-chĭng.
Mìng-dĕ̤ng dê-kṳ̆ (bău-guák Hók-ciŭ gâe̤ng Nìng-dáik) chŭi-iòng gáuk-dê gì kēu-ĭng dŭ mâ̤ siŏh-iông, dáng-sê dâi-gă-nè̤ng dŭ sāi „Bàng-uâ“ (平話) lì chĭng-hŭ ĭ.
Hók-ciŭ sê gū-cā Mìng-uŏk-guók dŭ-siàng, có̤i cā gì gṳ̆-mìng gōng gì sê Mìng-uŏk-ngṳ̄ (閩越語). Háng-ū-dá̤ miĕk-uòng Mìng-uŏk-guók ī-hâiu, báe̤k-huŏng giòng-sié gì Háng-ùng-huá giàng diē Hók-gióng, Mìng-uŏk-ngṳ̄ iù-sê sṳ̀-dék-dék biéng có̤ Háng-ngṳ̄ gì 1 ciĕ. Hŏk-ciā gōng, có̤i-cā gì Mìng-ngṳ̄ éng-găi sê nguòng-sṳ̄ Ngù-ngṳ̄ (吳語), Chū-ngṳ̄ (楚語) gâe̤ng Mìng-uŏk-ngṳ̄ gì ṳ̀ng-hăk (chăng-kō̤ "Hók-gióng lĭk-sṳ̄").
Áng cài-lâiu gé-cái, Hók-ciŭ-uâ gì „15 ĭng hiê-tūng“ cêu sê Céng-dièu hìng-siàng gì, găk Dòng-dièu kăi-sṳ̄ diâng-hìng. Duâi-buô-hông sṳ̀ iù hiā sèng-hâiu gáu gĭng-dáng táu-dā̤ dŭ mò̤ biéng, bī-liê-gōng Dòng-dièu ô sĭ-ìng siā guó siŏh dà̤ sĭ, diē-sié ô siŏh guó „郎罷別囝“, ciā „郎罷“ „囝“ cêu sê gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ gì „lòng-bâ“ (hĕ̤k „nòng-mâ“) gâe̤ng „giāng“.
Chŭi-iòng Hók-ciŭ-uâ cĭ hâiu dŭ mò̤ sêu gì-tă ngṳ̄-ngiòng gì īng-hiōng, dáng-sê 3 bĭh pé-ĭng ông-muōi ô̤h Siông-diô ngṳ̄-ngiòng hūng-kuāng kiū biáng siŏh-dŏi /n/, /m/, /ŋ/ → /ŋ/. Giék-guō, „san (山)“ tĕ̤k có̤ /saŋ/, „sam (三)“ iâ tĕ̤k có̤ /saŋ/, gâe̤ng „sang (生)“ biéng có̤ dè̤ng-ĭng-cê. Sáik-muōi-ông-mō̤ iâ huák-sĕng dè̤ng-iông biéng huá, nguòng-lā̤ hùng-ông â-sāu gì sáik-muói /kˀ/ biéng có̤ hò̤-lè̤ng sáik-muōi /ˀ/, ngāi-sáik-muōi /tˀ/ gâe̤ng chói-puòi-sék-muōi /pˀ/ biáng gáu sáik-muōi /kˀ/ diē-sié, giék-guó /pakˀ/ biéng có̤ /paˀ/, „sit (實)“, gâe̤ng „sip (什)“ du te̤k có̤ /sikˀ/ gâe̤ng „sik (食)“ dè̤ng-ĭng.
Gáu Chĭng-dièu, ô nè̤ng kiū piĕng-siā ĭng-ông cṳ̆, Hók-ciŭ-uâ dék tāu-miàng gì ông-cṳ̆ «Chék Lìng Báik-ĭng» (戚林八音) cêu sê hiā sèng-hâiu piĕng gì. Găk Ching-dièu sì-dô̤i Hók-ciŭ-uâ ĭng-ông giék-sṳ̆k biéng-huá, chiông „Chiŭ-ông“ (秋韻) gâe̤ng „Siĕu-ông“ (燒韻) hăk-biáng, „Hŭi-ông“ (輝韻) gâe̤ng „Buŏi-ông“ (飛韻) hăk-biáng. Bók-guó dék duâi gì biéng-huá ô 2 bĭh: tàu-tàu bĭh sê ông-mō̤ sùi siăng-diêu huák-sĕng sĕ̤ng-ông-huá hĕ̤k kŭi-ông-huá, dâ̤ nê bĭh sê sṳ̀ dài-dŏng gì siăng-mō̤ kiū huák-sĕng dĕ̤k-ĭng-huá hĕ̤k lôi-ĭng-huá.
Mìng-guók cĭ hâiu, Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông cêu mò̤ cĭng duâi gì biéng-huá lāu. Gáu Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sìng-lĭk, Hók-ciŭ-uâ siŏh-bĕng duâi-liông cióh diē Huà-ngṳ̄ gì sṳ̀, siŏh-bĕng găk céng-hū ngṳ̄-ngiòng céng-cháik gì páh-dáh â-dā̤ sāi-ê̤ṳng huâng-ùi duâi giŭ, dék duâi gì Hók-ciŭ-uâ siàng-chê Hók-ciŭ â̤-sê gṳ̆ng sùi Dài-báe̤k gì kă-cék, biéng có̤ dâ̤ nê bĭh diōng-hìng gáu Huà-ngṳ̄ gì Mìng-ngṳ̄ siàng-chê.
Hók-ciŭ-uâ sê gū-cā Háng-ngū (nguòng-sṳ̄ Ngù-ngṳ̄ gâe̤ng gū Chū-ngṳ̄) gâe̤ng Mìng-uŏk-ngṳ̄ kău-kiăk buók-săng gì, găk hâiu-sié huák-diēng diô gà̤-dēng bô sêu gáu dŏng-dê dê-lī ùng-huá gì īng-hiōng, huák-sĕng sĭng gì biéng-huá. Gó-chṳ̄ Hók-ciŭ-uâ gì ngṳ̄-ngiòng dĕk-sáik găk Háng-ngṳ̄ diē-sié sê cêng-go̤ dŏk-chók.
"Ciō dèu-mĕ̤k: Hók-ciŭ-uâ ĭng-ông hiê-tūng"
Hók-ciŭ-uâ cĭng-sâ̤ gì Háng-cê ô lâng săng cṳ̄ng tĕ̤k-ĭng. Cuòi cêu sê bàng-siòng gōng gì „băh-uâ“ (白話) gâe̤ng „cṳ̆-ngṳ̄“ (書語). „Băh-uâ“ sê gū-cā Háng-ngṳ̄ làu giâ gì Háng-cê tĕ̤k-ĭng, „cṳ̆-ngṳ̄“ sê ciŏng-muŏ-muŏ dò̤ la̤ tĕ̤k cṳ̆ sāi. Ĭng-ôi băh-uâ sê lĭk-sṳ̄ mì-làu giâ gì Háng-cê tĕ̤k-ĭng, ô gì tĕ̤k-ĭng cêng-go̤ gū-lō̤, iù cī â̤ huāng-ióng chók Hók-ciŭ-uâ sê cêng-go̤ còng-gū gì ngṳ̄-ngiòng.
Hók-ciŭ-uâ ô 7 bĭh siăng-diêu, â̤ buŏng có̤ siông-puái gâe̤ng hâ-puái lâng cṳ̄ng. Găk Hók-ciŭ-kiŏng diē-sié, hâ-puái gì diêu-dĭk dŭ bī siông-puái gèng. Cuòi găk Háng-ngṳ̄ diē-sié cêng-go̤ hāng giéng.
Hók-ciŭ-uâ găk hâiu-sié huák-diēng guó-tiàng dṳ̆ng, ông-mō̤ huák-sĕng sĕ̤ng-ông-huá hĕ̤k kŭi-ông-huá gì biéng-huá, bêng-chiā cī cṳ̄ng biéng-huá gâe̤ng siăng-diêu guăng-hiê cêng-go̤ mĭk-chiék. Cuòi găk Háng-ngṳ̄ diē-sié, iâ sê hāng-giéng gì.
Hók-ciŭ-uâ găk 19 gáu 20 sié-gī sèng-hâiu, ĭng-ông hiê-tūng bô huák-sĕng sĭng gì biéng-huá. Sṳ̀-ngṳ̄ diē-sié gì siăng-mō̤ huák-sĕng dĕ̤k-ĭng-huá hĕ̤k-ciā lôi-ĭng-huá. Găk Háng-ngṳ̄ diē-sié, sṳ̀-ngṳ̄ diē-sié gì siăng-mō̤ â̤ huák-sĕng cūng-kuāng biéng-huá gì ngṳ̄-ngiòng ng sê cĭng sâ̤.
Hók-ciŭ-uâ gì dông-sṳ̀ dŏ̤-só dŭ sê dăng-kiă ĭng-ciék, găk kēu-ngṳ̄ diē-sié, dăng-kiă ĭng-ciék gì dông-sṳ̀ â̤ huák-sĕng tiĕng-gă „l“ siăng-mō̤ gì hiêng-chiông, niông dông-sṳ̀ biéng có̤ sĕ̤ng-ĭng-ciék hĕ̤k dŏ̤-ĭng-ciék. Chiông „chiă“, tiĕng-gă „l“, biéng có̤ „chiă-liă“, „dăng“ tiĕng-gă „l“, biéng có̤ „dă-lăng“.
Găk ùng-huák gà̤-dēng iâ ô tiĕng-gĕ ĭng-só gì hiêng-chiông. Dŏng nè̤ng buóh biēu-dăk „éng-hó“ cī bĭh kái-niêng sèng-hâiu, â̤ ciŏng dăng-kiă ĭng-ciék gì dông-sṳ̀ tiáh kŭi, tiĕng-gă siŏh bĭh ông-mō̤ „i“. Chiông „siā“, tiĕng-gă „i“, biéng có̤ „sì-siā“.
Hók-ciŭ-uâ ciō-iéu sê téng Gū Háng-ngṳ̄ huák-diēng chók gì. Ĭng-ôi Hók-ciŭ sêu gáu báe̤k-huŏng īng-hiōng gá-ciēu, bó̤-làu cĭng sâ̤ gū Háng-ngṳ̄ gì sìng-hông.
Gū Háng-ngṳ̄ ô 8 bĭh siăng-diêu, găk gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ diē-sié, dṳ̀ siông-ké̤ṳ-diêu (上去調) gâe̤ng siông-siōng-diêu (上上調) hăk-biáng có̤ siōng-siăng (上聲) ī-nguôi, gì-tă siăng-diêu dŭ uòng-chīng bō̤-làu giâ lì.
Siông-gū Háng-ngṳ̄ mò̤ kĭng-sùng-ĭng (輕唇音) /f/. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ diē-sié tĕ̤k /f/ gì cê găk gô-dā̤ dŭ te̤k /p/ hĕ̤k /pʰ/. Cī bĭh hiêng-chiông găk gĭng-dáng Hók-ciĭ-uâ băh-uâ diē-sié ĭng-nguòng â̤ tō̤ diŏh.
Siông-gū Háng-ngṳ̄ mò̤ siĕk-siông-ĭng (舌上音) /ʂ/. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ diē-sié tĕ̤k kiéu-siék-ĭng „zh“, „ch“ gì cê găk gū Háng-ngṳ̄ ék-buăng dŭ tĕ̤k /t/ hĕ̤k /tʰ/. Hók-ciŭ-uâ gó bō̤-làu ô gū Háng-ngṳ̄ gì cī bĭh dĕk-diēng.
Siông-gū Háng-ngṳ̄ diē-sié, „Ăh“ gâe̤ng „Gùng“ lâng bih siăng-mō̤ sê siŏng-tŭng gì. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ diē-sé tĕ̤k „h“ hĕ̤k „x“ gì cê găk gū Háng-ngṳ̄ diē-sié ô tĕ̤k /k/, iâ ô tĕ̤k lìng-siăng-mō̤ (零聲母, cêu sê mò̤ siăng-mō̤). Hók-ciŭ-uâ băh-uâ bō̤-làu ô gū Háng-ngṳ̄ gì cī bĭh dĕk-diēng.
Siông-gū Háng-ngṳ̄ diē-sié, „Hùng“ gâe̤ng „Ăh“ lâng bĭh siăng-mō̤ sê siŏng-tŭng gì. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ diē-sié tĕ̤k lìng-siăng-mō̤ gì cê găk gū Háng-ngṳ̄ diē-sié ô tĕ̤k /h/. Hók-ciŭ-uâ băh-uâ bō̤ làu ô gū Háng-ngṳ̄ gì cī bĭh dĕk-diēng.
Siông-gū Háng-ngṳ̄ diē-sié, „Ī (lìng-siăng-mō̤)“ gâe̤ng „Sià“ lâng bĭh siăng-mō̤ sê siŏng-tŭng gì. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ diē-sié tĕ̤k lìng-siang-mō̤ gì cê găk gū Háng-ngṳ̄ diē-sié ô tĕ̤k /s/. Hók-ciŭ-uâ băh-uâ bō̤-làu ô gū Háng-ngṳ̄ gì cī bĭh dĕk-diēng.
Dṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ gì /k/, /kʰ/, /h/ găk sá̤-ông sèng-sāu mò̤ niōng-huá có̤ /tɕ/, /tɕʰ/, /ɕ/. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ ô huák-sĕng cī cṳ̄ng niōng-huá. Hók-ciŭ-uâ uòng-ciòng bō̤-làu gū Háng-ngṳ̄ gì cī bĭh dĕk-diēng.
Dṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ gì Ngì-mō̤ „/ŋ/“, gáu gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ ī-gĭng biéng mò̤ lāu. Hók-ciŭ-uâ gó bō̤-làu cī bĭh siăng-mō̤.
Dṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ ô ĭk-siăng (入聲), gĭng-dáng Huà-ngṳ̄, Siông-diô gì Mìng-báe̤k-uâ ī-gĭng mò̤ ĭk-siăng gó̤ lāu, bók-guó Hók-ciŭ-uâ gó lā̤ uòng-chīng bō̤-làu dṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ diē-sié gì ĭk-siăng.
Gà̤-dēng gōng gì sū-iū dĕk-diēng, Mìng-nàng-ngṳ̄ dŭ gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ siŏh-iông. Â-dā̤ gōng lâ Mìng-nàng-ngṳ̄ gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ mâ̤ siŏh-iông gì dê-huŏng.
Mìng-nàng-ngṳ̄ ô /m/, /n/, /ŋ/, /ⁿ/, /p/, /t/, /k/, /ʔ/ gì kṳ̆-biék, dáng-sê Hók-ciŭ-uâ nâ ô /ŋ/, /k/ gâe̤ng /ʔ/.
Hók-ciŭ-uâ sṳ̀-ngṳ̄ diē-sié iâ ô cĭng sâ̤ gū Háng-ngṳ̄ gì sìng-hông. Cī piĕ sṳ̀-ngṳ̄ găk gĭng-diēng diē-sié dŭ â̤ tō̤ diŏh. Ŏ̤h „diē-nè̤ng“ gì „diē“ (底), cī bĭh cê cêu sê Lĕ̤k-dièu sèng-hâiu gì ê̤ṳng-ngṳ̄. Lĕ̤k-dièu sèng-hâiu gì Háng-ngṳ̄ sāi „diē“ lì có̤ cī-sê ngì-ông-sṳ̀. Gó ô chiông „nguāi gì nó̤h“, „ĭ gì nó̤h“ diē-sié gì „gì“, sê téng Cìng-dièu sì-dô̤i bō̤-làu giâ lì. Gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ diē-sié gì „nè̤ng-káh“, „hŭng-tăi“, „mìng-chòng“, „téng-cièng“ dŭ sê téng Dòng-dièu Sóng-dièu sì-dâi sāi gì gū Háng-ngṳ̄ diē-sié bō̤-làu giâ lì.
Hók-ciŭ-uâ siĕng-tā̤ sê Ngù-ngṳ̄, Chū-ngṳ̄ gâe̤ng Mìng-uŏk-ngṳ̄ kău-kiăk buók-săng gì nguòng-sṳ̄ Mìng-ngṳ̄, gó-chṳ̄ Hók-ciŭ-uâ iâ téng nguòng-sṳ̄ Mìng-ngṳ̄ diē-sié sìng-diòng giâ Chū-ngṳ̄ gâe̤ng Mìng-uŏk-ngṳ̄ gì sìng-hông, chŭi-muōng cī-piĕ sìng-hông mâ̤ sâ̤, dáng-sê găk bàng-siòng-găng dŭ â̤ sāi gáu ĭ. Chiông bâng-nè̤ng gì bâng diōng hō̤ sì-hâiu sāi gì „bâng ô chă gó̤ lāu“ gì „chă“ (瘥) cêu sê téng gū Chū-ngṳ̄ lì gì. Gó-ô gì-tă mâ̤ ciēu gì sṳ̀ sê gū-cā Mìng-uŏk-ngṳ̄ lì gì, chiông „kă“ (Háng-cê ô nè̤ng siā có̤ „骹“).
Hók-ciŭ-uâ sāi Háng-cê gâe̤ng Lò̤-mā-cê lâng cṳ̄ng ùng-cê gé-liŏh ngṳ̄-ngiòng.
Háng-cê sê gṳ̆ng Háng-nè̤ng dái gáu Sĕk-ék gì. Hók-ciŭ-uâ săng buōng ông-cṳ̆ gâe̤ng tāu-miàng gì siēu-siók dŭ sê kĕk Háng-cê siā gì. Dŏng-dê chióng-hié, gōng bìng-uâ (評話) gì nè̤ng iâ sê kĕk Háng-cê siā gŏ̤-sṳ̀ hĕ̤k kiŏh-buōng. Buók-guó, Háng-cê gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ mâ̤ báh-hông-báh dó̤i-kiăk, ô gì cê mò̤ nièng-ngài kĕk Háng-cê siā, ô gì nè̤ng cêu siā „cióh-ĭng“, „hông-tĕ̤k“ gâe̤ng „cê̤ṳ-cháung Háng-cê“ săng cṳ̄ng huŏng-sék lì gāi-giók ciā ông-dà̤.
Chĭng-dièu muăk-gĭ sèng-hâiu, téng Ĭng-guók lì gì Gĭ-dók-gáu Séng-gŭng-huôi diòng-gáu-sê̤ṳ Sṳ̄ Lŏk-báik ("Robert W. Stewart") ôi Hók-ciŭ-uâ huák-mìng siŏh tó̤ sāi Lò̤-mā-cê pĭng-siā gì pĭng-ĭng huŏng-áng, hāu lō̤ „Bàng-uâ-cê“ (平話字). Gĭ-dók gáu-huôi iù-sê kĕk cī cṳ̄ng ùng-cê chók-bēng lāu Hók-ciŭ-uâ Séng-gĭng gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ sṳ̀-diēng ("Dictionary of Foochow Dialect").
Găk Mìng-ngṳ̄ diē-sié, dék-cā pieng-siā ông-cṳ gì ngṳ̄-ngiòng sê Hók-ciu-uâ. Gáu ging-dáng, Hók-ciu-uâ ô 3 buōng ông-cṳ dék tāu-miàng, hung-biék sê «Chék Chăng-cióng Báik-ĭng Cê-ngiê Biêng-lāng» (戚參將八音字義便覽), «Tái-sṳ̄ Lìng Pék-săng Sĭng-săng Ciŏ-ngṳ̆k Dùng-siăng» (太史林碧山先生珠玉同聲) gâe̤ng «Gă dêng Mī-ciòng Báik-ĭng» (加訂美全八音). Sèng lâng buōng găk Chĭng-dièu sèng-hâiu gâe̤ng nè̤ng hăk-biáng siŏh-dŏi, miàng-cê hāu lā̤ «Chék Lìng Báik-ĭng» (戚林八音).
Téng Chĭng-dièu kī cêu ô nè̤ng kĕk Hók-ciŭ-uâ siā siēu-siók, miàng dék tāu gì siēu-siók sê «Mìng-dŭ Biék Gé» (閩都別記). Ĭ sê Chĭng-dièu sèng-hâiu siā gì, chók-ciā sê Lī-ìng-hò̤-giù (里人何求), cuòi sê ĭ gì bék-miàng, cáuk-ciā gì cĭng-miàng ī-gĭng mò̤ nièng-ngài tō̤ lāu. «Mìng-dŭ Biék Gé» sê ciŏng-huòi-tā̤ gì tŭng-sṳ̆k siēu-siók, táu cṳ̆ ô 380 huòi, diē-sié siā ô cĭng sâ̤ Hók-ciŭ dŏng-dê gì diòng-siók. Cī buô siēu-siók dó̤i Hók-ciŭ-uâ gì ngiêng-ngṳ̄ ô hēng duâi īng-hiōng, chiông „dáh-chió-cék“ cêu sê téng diē-sié lì gì.
Bàng-uâ-cê ùng-hók mâ̤ sâ̤ bêng-chiā dŏ̤-só sê gâe̤ng cŭng-gáu ô găng-guó gì. Bàng-uâ-cê ùng-hók dé̤ṳ-cáuk sê 1908 nièng chók-bēng gì «SÉNG-GĬNG SĬNG-GÔ-IÓK CIÒNG-CṲ̆» (1, 2). Cī buô ciòng-cṳ̄ ciong gōng buô Séng-gĭng sāi Hók-ciŭ buōng-gē̤ng uâ hĕ̤k buōng-gē̤ng gì biēu-dăk huŏng-sék huăng-ĭk chók lì, chŭi-iòng ô gì ê̤ṳng-sṳ̀ piĕng ùng-ngiòng-ùng, dáng sê ĭ gì gá-dĭk uòng-ciòng chiĕu-guó cī-pie chó̤-nguô.
Bă-biĕk-ták
Bă-biĕk-ták sê Séng-gĭng gà̤-dēng-sié gé-cái gì 1 bĭh dê-miàng. Bă-biĕk sāi Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ siā có̤ „בָּבֶל“, é-sé̤ṳ sê „biéng láung“.
Gŏng-gé̤ṳ Gô-iók Séng-gĭng «Cháung-sié Gé» dâ̤ 11 ciŏng gé-cái, Bă-biĕk-ták sê ìng-lôi ôi lāu sāi cê-gă gì miàng gèng gáu tiĕng, sū kī gì ták. Hiā sèng-hâiu, tiĕng-â nè̤ng lūng-cūng gōng 1 cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. Ĭng-ôi Siông-dá̤ Ià-huò-huà nêng-ùi ìng-lôi gì siōng-huăk sê ngài gì, i-cà̤ mâ̤ gé-sì i-cà̤ sê Siông-ciō cáung có̤ gì, gó siông gâe̤ng Siông-ciō piâng nèng-lik, huâng lāu giĕu-ngô̤ gì cô̤i. Gó-chṳ̄ cêu biéng láung ĭ-gáuk-nè̤ng gì kēu-ĭng, giéu ĭ-cà̤ mò̤ nièng-ài gié-sṳ̆k kī ták. Gó-sê̤ṳ nè̤ng sèu-sèu dò̤ Bă-biĕk-ták lì gāi-sék ìng-lôi ká̤-sié ô hī-māng sâ̤ gì ngṳ̄-ngiòng.
«Cháung-sié Gé» 11:1-9 gé diŏh â-dā̤:
" Dŏng-sì tiĕng-â nè̤ng kēu-ĭng siŏh-iông, uâ-ngṳ̄ siŏng-dùng. Iù dĕ̤ng biĕng buăng kó̤ sì-hâiu, gáu Sê-nā dê-huŏng, ngê̤ṳ diŏh bàng dê, cêu lŏ̤h hŭ-uái dêu. Gáuk-nè̤ng siŏng ngiê-lâung gōng: "Diŏh cà̤ lì có̤ ciŏng, sāi huōi siĕu hō̤." Ŏ̤h ciŏng-uâng, ô ciŏng, dáung có̤ siŏh, bô ô siŏh-iù, dáung có̤ huŏi. Bô gōng ā: "Diŏh cà̤ lì kī siàng gâe̤ng ták, ták dīng diŏh gèng gáu tiĕng, sāi nguāi miàng diòng chók, miēng-dék nguāi-nè̤ng sáng kó̤ dê lā̤ gáuk-ché̤ṳ." Ià-huò-huà gáung-lìng, ó̤i káng sié-găng nè̤ng sū kī gì siàng, gâe̤ng ták. Ià-huò-huà cêu gōng: "Cé̤ṳng-nè̤ng có̤ siŏh-iông gì, báh-sáng uâ-ngṳ̄ iâ siŏng-dùng, dăng kī-chiū ciŏng-uâng có̤ lāu. Gáu ī-hâiu, ĭ sū ó̤i có̤ gì, mò̤ siŏh iông â̤ géng-cī dék ĭ. Ngō̤-că̤ diŏh gáung-lìng, biéng luâng ĭ-gáuk-nè̤ng gì kēu-ĭng, sāi ĭ uâ-ngṳ̄ mâ̤ siŏng tŭng." Ŏ̤h ciŏng-uâng, Ià-huò-huà cêu sāi ĭ iù hŭ-uái sáng kó̤ dê lā̤ gáuk-ché̤ṳ, kī siàng gì dâi cêu sák kó̤. Ĭng Ià-huò-huà biéng luâng cé̤ṳng báh-sáng gì kēu-ĭng, sāi ĭ iù hŭ-uái sáng kó̤ dê lā̤ gáuk-ché̤ṳ, gó-chṳ̄ ciā siàng miàng giéu Bă-biĕk."
Lìng Cáik-sṳ̀
Lìng Cáik-sṳ̀ (林則徐, ) sê Chĭng-dièu gì hŏk-ciā. Ĭ báik-cèng diŏh Guōng-ciŭ dái-liāng Dṳ̆ng-guók ìng-mìng dī-káung Ĭng-guók kŭi-diēng "Hū-muòng siĕu iĕng" (虎門銷煙). Chŭi-iòng cuòi ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê ĭ ūi-dâi gì sê̤ṳ-cék, dáng-sê ciā dâi iâ sê 1839 nièng huák-sĕng Dâ̤-ék-huòi Ă-piéng Ciéng-cĕng gì ciō-iéu nguòng-ĭng.
Lìng Cáik-sṳ̀ diŏh Hók-ciŭ chók-sié, có̤-sá̤ sèng-hâiu tĕ̤k-cṳ̆ iā nêng-cĭng. 1871 nièng, ĭ guăng có̤ "Ù-guōng Cūng-dók" (湖廣總督). Dùng nièng bô sĕng có̤ "Kĭng-chā̤ Dâi-sìng" (欽差大臣), ké̤ṳk Huòng-dá̤ pái kó̤ Guōng-dĕ̤ng géng Ă-piéng. Găk géng iĕng sèng-hâiu, ĭ mŭk-siŭ chiĕu-guó 2 uâng siŏng Ă-piéng, hŭng-sō̤ Ĕu-ciŭ lì gì sŏng-sùng. Dáng-sê, ĭ gì nū-lĭk mò̤ sìng-gŭng.
Ă-piéng Ciéng-cĕng huák-sĕng ī-hâiu, Huòng-dá̤ ôi lāu ché̤ṳ-huăk Lìng Cáik-sṳ̀, cêu ciŏng ĭ huák-puói gáu Sĭng-giŏng chṳ̆ng-gŭng. Dáng-sê ĭ táu-dā̤ mò̤ gāi-biéng ĭ dó̤i guók-gă gì dṳ̆ng-sìng. Ĭ ô siā guó 1 dà̤ sĭ gōng: „Gēu lé guók-gă sĕng sṳ̄ ī, kī ĭng huô hók biê kṳ̆ cĭ?“ (茍利國家生死以, 豈因禍福避趨之?) 1850 nièng, ĭ sī diŏh diōng kó̤ Guōng-să̤ gì diô dŏng.
Ĕu-ciŭ
Ĕu-ciŭ (歐洲, "Europa") sê sié-gái chék duâi ciŭ cĭ ék. Ĭ dĕ̤ng-buô sê Ā-ciŭ, să̤-buô sê Dâi-să̤-iòng, báe̤k-buô sê Báe̤k-bĭng-iòng. Ŭ-lă-lō̤ Săng (Ĭng-ngṳ̄: "Ural Mountains") gâe̤ng Lī Hāi (Ĭng-ngṳ̄: "Caspian Sea") sê Ĕu-ciŭ gâe̤ng Ā-ciŭ gì buŏng-gái. Ĕu-ciŭ miêng-cék nâ bī Dâi-iòng-ciŭ duâi siŏh-nék-giāng. Dáng-sê áng ìng-kēu lì sáung, ĭ sê sié-gái dê 2 duâi gì ciŭ.
"Ĕu-ciŭ" ciā miàng sê téng Hĭ-lé-nà̤ sìng-uâ diē-sié 1 ciáh cṳ̆-niòng-nè̤ng gì miàng "Ĕu-lò̤-bă" (歐羅巴, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: "Ευρώπη") lì gì.
Gū Hĭ-lé-nà̤ sê Ĕu-ciŭ ùng-mìng gì ièu-lài. Gū Hĭ-lé-nà̤ gâe̤ng Gū Lò̤-mā sì-dô̤i sê gū-cā Ĕu-ciŭ ùng-huá có̤i huák-dăk gì sì-dô̤i. Gū Lò̤-mā Dá̤-guók miĕk-uòng cĭ hâiu, Ĕu-ciŭ giàng diē Ŭ-áng Sì-dô̤i.
15 sié-gī Ùng-ngiê Hók-hĭng cĭ hâiu. Să̤-buô gì huák-dăk guók-gă kăi-sṳ̄ hióng hāi-nguôi sìng-tō̤ sĭk-mìng-dê. Cī kuŏ lĭk-sṳ̄ iâ hô̤ lō̤ "Dê-lī Dâi-huák-hiêng". Ĕu-ciŭ ùng-mìng ké̤ṳk sĭk-mìng-ciā dái gáu Mī-ciŭ dēng gì-tă dê-kṳ̆.
Dê-lī Dâi-huák-hiêng cĭ hâiu, Ĕu-ciŭ kăi-sṳ̄ giàng diē mìng-ciō. Hiā sèng-hâiu huák-sĕng guó bī-gáu chók-miàng gì ông-dông chiông Huák-guók Dâi-gáik-mêng dēng-dēng.
18 sié-gī, Gĕ̤ng-ngiĕk Gáik-mêng găk Ĭng-guók kăi-sṳ̄, iù-sê ìng-lôi siâ-huôi gì sĕng-săng huŏng-sék huák-sĕng cêng duâi gì biéng-huá.
20 sié-gī, ìng-lôi lĭk-sṳ̄ siông có̤i duâi gì sié-gái dâi-ciéng dŭ sê iù Ĕu-ciŭ kăi-sṳ̄. Nê Ciéng giék-sók hâiu, Siâ-huôi-ciō-ngiê gì Sŭ-lièng gâe̤ng gì-tă Cṳ̆-buōng-ciō-ngiê gì Să̤-huŏng guók-gă bô kăi-sṳ̄ Lēng Ciéng. 1991 nièng Sŭ-lièng gāi-tā̤, Lēng Ciéng giék-sók.
Buóh liēu-gāi Ĕu-ciŭ ùng-huá, cêu găi-dŏng liēu-gāi ĭ gì 2 ciáh nguòng-tàu: Gū Hĭ-lé-nà̤ gâe̤ng Gĭ-dók-gáu.
Săng-săng
Săng-săng (三山) sê Hók-ciŭ gì biék-chĭng, ĭng-ôi gô-dā̤ Hók-ciŭ siàng diē-sié ô săng láung săng. Cī săng láung săng dó̤-dā̤ sê diē săng láung, gó mâ̤ chĭng-chū. Hiêng-sì-câi cī săng láung sê Bìng-săng (屏山), Ŭ-săng (烏山), Ṳ̆-săng (于山).
Ô-guăng Săng-săng gì sū-cī găh Hók-ciŭ, ô cī uâng gōng-huák: Săng săng còng, săng săng hiêng, săng săng bók-kō̤-giéng. (三山藏,三山現,三山不可見。)
Gŏng-gé̤ṳ diòng-siók, Mìng-uòng găh kuók-gióng Hók-ciŭ siàng sì-hâiu, ciŏng Bìng-săng, Ŭ-săng, Ṳ̀-săng kuòng gáu siàng-chiòng diē-sié, gó-chṳ̄ Hók-ciŭ siàng-chê ô săng láung săng.
Iòng-hâiu, hŭng-cūi sĭng-săng gâe̤ng Mìng-uòng gōng, Hók-ciŭ sê siŏh dèu lṳ̀ng, dáng-sê ciā lṳ̀ng mò̤ gáe̤k, mò̤ nièng-ài buŏi. Iù-sê Mìng-uòng cêu găh Săng-săng dṳ̆ng gì Ŭ-săng gâe̤ng Ṳ̀-săng kī lāu lâng lŏ̤h ták, niông „lṳ̀ng“ buók gáe̤k. Ŭ-săng gà̤-dēng siék gì hī lŏ̤h hāu lā̤ „Ŭ-ták“ (烏塔). Ṳ̀-săng gà̤-dēng siék gi hāu lā̤ „Băh-ták“ (白塔).
Dài-gĕ̤ng
Dài-gĕ̤ng (臺江) sê Hók-ciŭ gì sioh bih ôi-dó̤i, gah Hók-ciu siàng nàng buô, Mìng-gĕ̤ng báe̤k ngiâng. Báe̤k-sóng kui sṳ̄ Mìng-ge̤ng cūi puóng, luk dê hìng siàng, cing sâ̤ gì nè̤ng lì cuāi-nē̤ dêu. Téng Mìng-dièu kui-sṳ̄ Dài Ge̤ng cêu siàng ôi Hók-ciu dék dê̤ṳng iéu gì siong ngiek dṳng sing.
Dài Ge̤ng lik sṳ̄ siông géu lă̤ Nàng Dài. Gah gung-nguòng-sèng 770 nièng, ging dáng Dài Ge̤ng dṳng buô (Gék-siòng Sang hó gê̤ṳng) cêu ô Mìng-hṳk cuk gì sieng mìng seng uak gah cī lāu. Gung-nguòng-sèng 202 nièng, Mìng Uòng gah Nàng-dòi Sang (Ging dáng gì Duâi-miêu Sang) sêu dong sì dṳng iong gì hung siōng, lik có̤ „Mìng Uok Uòng“, iòng hâiu gah ciā sang gà̤-dēng kī sioh gang miêu, hāu lă̤ „Mìng-uok-uòng Miêu“. Hâiu sié nè̤ng hāu miêu „Duâi Miêu“, cī sang iâ hāu lă̤ „Duâi-miêu Sang“. Gung-nguòng-sèng 134 nièng, De̤ng-uok Uòng Ṳ̀ Siêng gah Nàng-dòi Sang ge̤ng bing diéu ngṳ̀, bêng ciā ôi géu gék-lé, gah cī kī sioh bih dài, hāu lă̤ „Diéu-ngṳ̀ Dài“. Gōng „De̤ng Nàng siàng kiéu uông, ô dài lìng ge̤ng“, „Dài Ge̤ng“ ing chṳ̄ dáik miàng. Dòng-dô̤i sì-hâiu, ging dáng gì Dài Ge̤ng suk Mìng Gâing gâe̤ng Âu-guăng Gâing guāng-hak. Hiā-sèng-hâiu lâng bih gâing áng ging dáng Bah-mā Giò, Bing-dáik Giò gâe̤ng Iòng-dṳng sioh dâi ôi gái siáng, ī de̤ng gì Dài Ge̤ng suk Mìng Gâing, ī sa̤ gì Dài Ge̤ng suk Âiu-guang Gâing. Ciong uâng gì guang hak huong sék tié lāu mì tì gáu gung-nguòng 1913 nièng lâng gâing hak-biáng có̤ Mìng-âiu Gâing ciáh giék sók. 1945 nièng, céng hu gah Dài Ge̤ng siék lik Siēu-giò Kṳ gâe̤ng Dài-ge̤ng Kṳ. 1956 nièng lâng kṳ hak-biáng có̤ ging dáng gì Dài-ge̤ng Kṳ
Dài Ge̤ng Kṳ sê Hók-ciu chê 5 kṳ dài dong gì sioh bih. Ké-hâiu ung-huò
Dài Ge̤ng gah Hók-gióng sēng de̤ng nàng buô, Hók-ciu chê-kṳ dṳng buô. Báe̤k-ūi 26 dô 05 miēu (26°05'), de̤ng-giang 119 dô 18 miēu (119°18). Mìng-ge̤ng báe̤k ngiâng, áng Mìng-ge̤ng Hòng-dô̤ gâe̤ng Chong-sang Kṳ gáh ge̤ng dó̤i siōng, de̤ng buông gâe̤ng Gu-sang Déng siong lièng, sa̤ buô gâe̤ng Hùng-sang Déng siong lièng, báe̤k buô sê Gū-làu Kṳ. Luk dê miêng-ciék 18 bìng-huong gong-lī.
Dài Ge̤ng gì ké-hâiu suk Hāi-iòng séng gì ké-hâiu. Dài Ge̤ng gì hâ-gié gá dòng, de̤ng-gié cing dó̤i, dáng sê nâng ô gàng-dièu téng báe̤k huong giâ lì uâ, ung-dô iâ â̤ gáung gáu 0℃ ī giâ. Dài Ge̤ng nièng bìng-ging ung dô 19.6℃, gáung-ū liâng sê 1342.5 hò̤-mī. Siong nièng dài dong, 4-6 sê huô-gié (ṳ̄-gié), Mìng-ge̤ng sèu sèu dōng kā̤-cūi, 7-8 nguok iā ciēu dâung ṳ̄, dék gèng ung-dô du gah 35℃ ī siông, ô sì â̤ chieu guó 40℃, ciā sì hâiu iâ â̤ có̤ hung-tai. 9 nguok ī hâiu ké-ung mâing mâing gáung giâ lì, dáng sê dék gèng ung-dô gó sê gah 25~30℃ cō̤-êu, ciā sì hâiu gi buong du sê sàng-tieng, cing ciēu dâung ṳ̄. Iòng dong diè gáu 10 nguok dā̤ tieng cêu kai sṳ̄ liang lāu. 11 nguok tieng kiu chéng. 12 nguok gáu 2 nguok sê sioh nièng dài dong dék chéng gì sèng hâiu, tek biek gah nièng dau hiā sèng-hâiu, ung-dô sèu sèu nâ ô 0-6℃.
Dài Ge̤ng ìng kēu ô 37 uâng. Gṳ mìng ciō iéu séng Huk-gáu, dáng sê Dài Ge̤ng sê Tieng-ciō gáu gâe̤ng Gi-dók gáu dê̤ṳng iéu gì uak dông dê huong.
Dài Ge̤ng ô 37 uâng nè̤ng, ciō iéu sê Háng-ìng. Nguòng-dô̤i sì-hâiu ô Mōng-gū nè̤ng dêu gah cuāi-nē̤. Ching-dièu sèng hâiu chui iòng ô Māng-cuk nè̤ng lì Hók-ciu dêu, dáng ìng-kēu ng sê cing sâ̤. Hiêng-káik-sì Dài-ge̤ng dṳ̀ lāu Háng-ìng ī nguôi, gó ô Māng-cuk gâe̤ng Huòi-cuk dēng, dáng sê nè̤ng iā ciēu iā ciēu, ìng-kēu bī lṳk gó lă̤ mò̤ guó 0.5%. Ing dioh lik sṳ̄ gì iòng-iù, Dài Ge̤ng ìng kēu duâi buó hông gah nàng-buô gâe̤ng sa̤-nàng-buô. Âiu-ciu (gah Dài-ge̤ng Kṳ nàng-buô, Dài-ge̤ng guōng diòng huāi nē̤), Se̤ng-huòng (gah Dài Ge̤ng nàng-buô, Duâi-miêu-sèng huāi-nē̤), Chong-hà (gah Dài Ge̤ng sa̤-nàng-buô) gâe̤ng Bong-ciu (gah Dài Ge̤ng sa̤-nàng-buô) sé bih ga̤-dô̤ gì ìng-kēu mik-dô dék gèng, du gah sioh gong-lī 4.5 uâng ī gèng.
Dài Ge̤ng nè̤ng ciō iéu séng Huk Gáu. Tieng-ciō Gáu, Ià-su Gáu gâe̤ng Huòi Gáu gah Dài Ge̤ng du ô séng dù. Gah 1940 nièng-dó̤i ī sèng, Tieng-ciō Gáu gâe̤ng Ià-su Gáu gì Ciō-gáu cô̤-dòng du siék gah Dài Ge̤ng gì Gáu-dòng diē sié. Ing chṳ̄ Dài Ge̤ng sê Tieng-ciō Gáu gâe̤ng Ià-su Gáu diòng dô̤ gì dê̤ṳng iéu diòng sū. Ging dáng Tieng-ciō Gáu gáu iū do̤ só gah Ngiê-ciu, Buong-ciu, gâe̤ng Âiu-ciu. Dài Ge̤ng gì Tieng-ciō Gáu gáu iū dài dong, Diòng Lo̤h nè̤ng gâe̤ng Hók Chiang nè̤ng dék sâ̤, i cà̤ du sê 80 niêng ī hâiu lì cī có̤ seng-é he̤k seng uak. Hók-ciu buōng dê gì gáu iū duâi do̤ séng sê tō̤-ngṳ̀-gĭ.
Mìng-âu
Mìng-âu (閩侯) sê Hók-ciŭ-chê guāng-hăk gì 8 bĭh gâing dài-dŏng gì siŏh bĭh. Mìng-âu-gâing gì tū-dê miêng-cék găh 8 gâing dài-dŏng bà̤ dâ̤ nê ôi.
Mìng-âu-gâing sê Mìng Gâing gâe̤ng Âiu-guăng Gâing hăk-biáng hâiu hìng-siàng gì. Hók-ciŭ Chê céng-hū siék-lĭk ī-hâiu bô téng Mìng-âu-gâing diē-sié ciŏng nguòng lā̤ Mìng Gâing gì dê-buàng uăk chók, có̤-ôi Hók-ciŭ Chê gì chê-kṳ̆.
Mìng-âu diŏh Hók-gióng de̤ng buô.
Mìng-âu-gâing diŏh dê-lī siông gì gĭng-ūi sê báe̤k-ūi 25° 47′ gáu 26° 37′, dĕ̤ng-gĭng 118° 51′ gáu 119° 25′ cĭ-găng, cêu sê găh Hók-gióng Sēng dĕ̤ng-buô. Mìng-gĕ̤ng dṳng-â iù. Góng gâing tù-dê miêng-cék sê 2,133 km², gṳng Ku-chèng gâe̤ng Īng-tái â-sāu, sê Sek-ék diē-sié miêng-cêk dâ̤ 3 duâi gì gâing, gah Ngū-kṳ-báik-gâing diē-sié bà̤ dâ̤ nê ôi. Mìng-âu de̤ng buô gâe̤ng Lò̤-nguòng Gâing, Céng-ang Kṳ, Gū-làu Kṳ, Cong-sang Kṳ, Diòng-lo̤h Chê siong lìng. Nàng buô gâe̤ng Hók-chiang Chê, Īng-tái Gâing siong lièng. Sā̤ buô gâe̤ng báe̤k buô sê Mìng-chiang Gâing gâe̤ng Ku-chèng Gâing. Mìng-âu-gâing du-liāng gâe̤ng 9 bih gâing, chê, kṳ siong lièng, sê Sek-ék diē-sié lìng-gâing dék sâ̤ gì.
Mìng-âu báe̤k-buô gâe̤ng sā̤-nàng buô du sê sang-kṳ, dṳng buô sê Mìng-ge̤ng làu-diô hìng siàng gì ò̤-káuk, nàng-buô Siông-ga̤ gáu Chiang-kāu hī-sioh-dâi sê Hók-ciu bàng-nguòng. Gâing báe̤k Iòng-bàng gâe̤ng Duâi-hù gau-ciék gì Ngù-mō̤ Sang ô 1403 mī hī-măng gèng, sê gōng gâing dék gèng gì ôi-dó̤i
Mìng-âu dék duâi gì ò̤ sê Mìng-ge̤ng, Mìng-ge̤ng téng gâing sa̤ gì Siēu-lioh làu diē Mìng-âu, huàng-chiong góng gâing dṳng-buô ôi-dó̤i. Mìng-ge̤ng gah Mìng-âu diē-sié ô 100.4 mī dòng, làu ging Siēu-lioh, Hùng-muōi, Bah-sai, Dé̤ṳk-giè, Gang-ciá, Ging-ka̤, Siong-ga̤, Nàng-sê̤ṳ, Nàng-tung, Siòng-kieng, Siông-gáng, Mìng-ge̤ng 12 bih hiong-déng. Mìng-ge̤ng gah Mìng-âu gì cuōi-mih miêng-cék ô 81 bìng-huong gung-lī. Gâing diē-sié 17 dèu Mìng-ge̤ng cie-làu nâ kau diē gŏ̤ uâ, Mìng-ge̤ng gah Mìng-âu gì làu-mik miêng-cék ô 1556 bìng-huong gung-lī, ciéng gōng gâing tù-dê miêng-cék gì 73%. Mìng-ge̤ng gah Ging-ka̤ Âiu-sê̤ṳ gì Guō-sang-ciu hó-gé̤ṳng gâe̤ng Nàng-dòi dō̤ buong có̤ Nàng, Báe̤k lâng dèu gē̤ng. Báe̤k-gē̤ng guó Uòng-sang-liē ī-hâiu làu diē Hók-ciu Chê, iòng-dong-diè ciong Báe̤k-gē̤ng káng có̤ Mìng-ge̤ng gì ciáng-làu. Nàng-ge̤ng iâ hāu lă̤ U-lṳ̀ng-ge̤ng. Gah Nàng-tung Déng Sing-giè hó-gê̤ṳng Mìng-ge̤ng â-iù dék duâi gì cie-liù Duâi-ciong ka̤ huôi diē cà̤ làu. Dṳ̀ Mìng-ge̤ng ī nguòi, gá duâi gì ò̤ gó ô Duâi-me̤k Ka̤, Nguòng-liē Ka̤, Dâ̤-ék Ka̤, Ging Kā̤ dēng.
Mìng-âu sṳk Ā-iek-dâi gié-hung ké-hâiu kṳ, Mìng-ge̤ng ge̤ng-gièng â̤ bih báe̤k buô sang-kṳ iek nék-giāng. Mìng-âu 4 gié tieng-ké hung-biék mìng-hiēng, iòng-dong-diè Chung-gié â̤ gá dòng nék-giāng, Chiu-gié gá dō̤i. Sioh nièng dék-iek gì nik-cī gah 7 nguok hâ-sùng gáu 8 nguok siông-uāng. Gieng-dṳk nièng gô-lik nièng-dau gâe̤ng Ching-mìng sê dék-chéng gì 2 bih sì-gang. Gáu 6 nguok sì-hâiu, cêu kai-sṳ̄ dâung-huô, gōng-nièng dài-dong cī nguok dék â̤ dâung.
Mìng-âu gōng nèng â̤ buong có̤ 4 gié. 3~6 nguok sê Chung-gié, téng 2 nguok kī tieng-ké cêu kai-sṳ̄ huòi-lōng lāu, gáu 4 nguok ung-dô cêu â̤ dak gáu 20°C, tieng ké iâ kiū iek lāu, 6 nguok sèng-hâiu tieng-ké cêu hēng iek lāu. Téng 7 nguok kai-sṳ̄ tieng cêu iā iek lāu, gáu 8 nguok dṳng-uāng gì cī dâung sì-gang sê gōng-nièng dék-iek gì sèng-hâiu, ge̤ng-ge̤ng dék-gèng ung-dô du dioh 35°C~38°C, ô gì dê-huong â̤ chieu guó 39°C, dak gáu 40°C, 8 nguok dṳng-uāng guó hâiu, ung-dô cêu mâing mâing gáung giâ lì, ng guó dṳk-ge̤ng dék-gèng ung-dô gó sê dioh 30°C gà̤-dēng. Hâ-gié gáu 9 nguok-dā̤ cêu cha-bók-do̤ giék-sók gŏ̤ lāu, ung-dô gié-sṳk gáung giâ lì. Céng-diē 10 nguok hâiu, Chiu-gié cêu kai-sṳ̄ lāu, ciā sèng-hâiu tieng-ké cing sèu sàng, gī-hu mò̤ dâung huô, téng 11 nguok kai-sṳ̄ ung-dô kiū duâi gáung, bìng ging â̤ gáung 4.5°C. 12 nguok kai-sṳ̄ gōng gâing kai-sṳ̄ De̤ng-gié, gáu â-nièng 1 nguok dā̤ gô-lik nièng-dau sèng-hâiu ung-dô gáung gáu gōng nièng dék-dā̤ gì ôi-dé, ô sèng-hâiu â̤ gáung gáu -4°C. Mìng-âu gōng gâing nièng-bìng-ging ung-dô dioh 15°C~19.5°C ci-gang. Dék-chéng sèng-hâiu bìng ging ung-dô gah 6°C~10.5°C ci-gang, dék-iek sèng-hâiu bìng-ging ung-dô dioh 23.6°C~29.3°C. Mìng-hâiu ung-dô â̤ gṳng-lă̤ dê-sié sing-gáung. Dék ing-dáe̤ng gì sê de̤ng-nàng buô gâe̤ng Siông-ga̤, Găng-ciá, nièng bìng ging ung-dô gah 19.5°C~20°C. Ciék lă̤ sê dṳng-buô Mìng-ge̤ng gièng, nièng bìng ging ung-dô gah 17°C~20°C ci-gang. Dék-chéng gì báe̤k buô sang-kṳ, nièng bìng ging ung-dô dioh 16°C~17°C cō̤-êu.
Gâe̤ng Siông-diô bī, Mìng-âu sê Hók-gióng dék mâ̤ dâung huô gì dê-huong ci-ék, sioh nièng dâung gì ṳ̄-cuōi ô 1200~2100 hò̤-mī. Iòng-dong-diè sang-kṳ bī Mìng-ge̤ng ge̤ng-gièng â̤ dâung. Sioh nièng dài-dong, 5~6 nguok dék â̤ dâung huô, ciā sèng-hâiu dâung gì huô-cuōi iéng ciòng nièng gáung-ṳ̄-liông 30%, gó-chū sèu sèu dōng ka̤-cūi. 7 nguok gáu 8 nguok sêu gáu hāi-hung gì īng-hiōng, sèu sèu có̤ hung-tai, dâung gì huô cêng gŏ̤ duâi, ng guó nâ ô sang-sê ge̤ng cêu giék sók gŏ̤ lāu, dék-dòng mâ̤ chieu guó 1 lā̤-buái. Gó-chṳ̄ cêu nâ gōng ciā sèng hâiu gáng gì ṳ̄-liông iéng gōng nièng 36%, ng guó du mò̤ dōng ka̤-cūi. Téng 10 nguok kī cêu cing ciēu dâung huô lāu.
Mìng-âu-gâing ô 9 bih déng, 7 bih hiong, Gâing-siàng siék gah Găng-chiá déng.
Déng:
Hiong
Mìng-âu ô 61 uâng nè̤ng, gī-hù du sê Háng-nè̤ng. Gâe̤ng Hók-ciu sioh iông, Mìng-âu gōng gì ngṳ̄-ngiòng iâ sê Hók-ciu kiong gì Hók-ciu uâ.
Mìng-âu ô 61 uâng nè̤ng, Háng-nè̤ng iéng cūng-nè̤ng-só gì 99.68%. Ciēu-só mìng-cuk nâ ô chieng-bā nè̤ng, ī Siā-cuk ôi ciō. Mìng-âu ìng-kēu hung-buó mâ̤ bìng-hèng, iòng-dong-diè Mìng-ge̤ng ge̤ng gièng dêu gì nè̤ng bī sang kṳ ô sâ̤, de̤ng-nàng buô dêu gì nè̤ng bī sa̤ buô ô sâ̤. De̤ng nàng buô Mìng-ge̤ng Hiong sê gōng gâing ìng-kēu mik dô dék gèng gì dê huong, dak gáu 5720 nè̤ng/km. Ging-ka̤ Déng pâung Hók-ciu huong hióng gì ôi-dó̤i dèu gì nè̤ng gá sâ̤, ìng-kēu mik-dô ciék gê̤ṳng Hók-ciu Chê chê-kṳ gì cuōi bìng, ng guó Ging-ka̤ gì-ṳ̀ ôi-dói gì nè̤ng só mâ̤ sâ̤, sū ī chék-dṳ̀-báik-káu ī-hâiu, gōng déng gì ìng-kēu mik dô cêu ng sê cing gèng lāu.
Mìng-âu nè̤ng gōng gì sê Hók-ciu kiong gì Hók-ciu uâ. Ng chiông gì-ta Sek-ék gâing gì nè̤ng, Mìng-âu nè̤ng nâ kui-chói gōng uâ gì uâ, Hók-ciu nè̤ng iòng-dong-diè mò̤ nèng-ài téng i gōng uâ gì kiong buong chók i sê Hók-ciu siàng-diē gĭ gó sê Mìng-âu gĭ, gó-chṳ̄ cing-ciáng é-ngiê gà̤-dēng gì Hók-ciu uâ ng-dang-dang nâ gah Hók-ciu sāi, iâ ô gah Mìng-âu gōng gâing sāi. Ng guó, Mìng-âu nè̤ng gōng gì Hók-ciu uâ gâe̤ng Hók-ciu nè̤ng gōng gì Hók-ciu gó sê ô nék-dék cha biék. Gah sing-diêu siông, Mìng-âu nè̤ng gōng gì Hók-ciu uâ diē-sié, siông-ik gah siông-sing â-sāu gì biéng huá gâe̤ng Hók-ciu nè̤ng gōng gì Hók-ciu uâ mâ̤ sioh iông.
Gah ông-mō̤ siông, Hók-ciu gì Hók-ciu uâ diē-sié /œ/, /ɛu/ ī ging mò̤ gâe̤ng ké̤ṳ-sing siong ping lāu, dáng Mìng-âu gì Hók-ciu uâ diē-sié gó bō̤-làu cī lâng bih ông.
Wikipedia
Wikipedia, iâ hô̤ lō̤ Wiki Báik-kuŏ (Wiki百科) sê 1 buô uōng-lŏk báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆, găk 2001 nièng 1 nguŏk 15 hô̤ sìng-lĭk. Ĭ gì mŭk-dék sê gióng-lĭk 1 buô uòng-cuòng cê̤ṳ-iù, miēng-hié, dŏ̤-ngṳ̄ gì báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆. Wikipedia ôi cêng sâ̤ nè̤ng tì-gṳ̆ng dĭ-sék gâe̤ng chăng-kō̤ cṳ̆-lâu. Ĭ gâe̤ng ék-buăng gì báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆ có̤i duâi gì chă-biék cêu sê cuòng sié-gái giĕng-dṳ̆k nè̤ng dŭ â̤-sāi lì Wikipedia piĕng-siā, siŭ-gāi, tō̤-lâung ùng-ciŏng, gó-chṳ̄ ĭ gì cṳ̆-nguòng sê dék hŭng-hô gì.
Wikipedia ciō hŭk-ô-ké diŏh Mī-guók, bê-ê̤ṳng gì hŭk-ô-ké diŏh Hò̤-làng gâe̤ng Hàng-guók.
Bàng-uâ Wikipedia sê sāi Hók-ciŭ-uâ Bàng-uâ-cê gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ Háng-cê siā gì Wikipedia bēng-buōng. Ĭ diŏh 2006 nièng 9 nguŏk 30 hô̤ sìng-lĭk, gáu gĭng-dáng dêu tūng-biáng ô piĕng dèu-mĕ̤k.
Nĭk-tàu
Nĭk-tàu (日頭, hĕ̤k Tái-iòng, 太陽) sê tái-iòng-hiê gì 1 lăk diâng-sĭng, dâe̤ng-liông sê gó̤-lòng tái-iòng-hiê gì 99%. Dê-giù gâe̤ng gì-tă gì giàng-sĭng dŭ diŏh nĭk-tàu bòng-biĕng pă-lă-kuàng. Ô nĭk-tàu ciáh ô dê-giù gì nĭk-dŏng gâe̤ng màng-buŏ. Dê-giù ông-dông sū-sṳ̆ gì nèng-liông, dê-giù gà̤-dēng ciòng-buô sĕng-miâng sū-sṳ̆ gì nè̤ng-liông dŭ sê Nĭk-tàu tì-gâe̤ng gì.
Dṳ̆ng-guók sìng-uâ ô "Hâiu-ngiê siâ nĭk" (后羿射日) gì diòng-siók. Gū-cā-cā sèng-hâiu, tiĕng lā̤ ô 10 lăk nĭk-tàu, duâi-dê dŭ ké̤ṳk hiék dă gó̤. Hâiu-ngiê cêu sāi ciéng siŏk dâung 9 lăk, diông 1 lăk. Iù-sê ìng-lôi gì sĕng-còng kuàng-gīng ciáh biéng ciáng-siòng.
Hĭ-lé-nà̤ sìng-uâ diē-sié, tái-iòng-sìng sê Ă-pŏ̤-lò̤ (阿波羅).
Milan Kundera
Milan Kundera 1929 nièng 4 nguŏk 1 hô̤ diŏh Ciĕk-káik ("Czech") chók-sié, hiêng-câi dêu Huák-guók, guók-cié-ciō-ngiê-ciā, Sĕng-miâng Dṳ̆ng Dŏng-mâ̤-dái cĭ Kĭng (Ciĕk-káik-ngṳ̄: "Nesnesitelná lehkost bytí"; Huák-ngṳ̄: "L'insoutenable légèrté de l'être"; Ĭng-ngṳ̄: "The Unbearable Lightness of Being"; Dáik-ngṳ̄: "Die Unerträgliche Leichtighkeit des Seins"; Guók-ngṳ̄: "生命中不能承受之輕") gì cáuk-ciā.
1968 nièng, Kundera chăng-gă lāu "Prague cĭ chŭng" ("Prague Spring") gāi-gáik ông-dông, dáng-sê ciā ông-dông sák-sák-muōi ké̤ṳk Sŭ-lièng gŭng-dôi déng-ák. Iù-sê Kundera kăi-sṳ̄ sāi cṳ̆ piĕ-bìng Siâ-huôi-ciō-ngiê, gó-chṳ̄ ĭ gì cáik-pīng dŭ ké̤ṳk céng-hū céng-cī. 1975 nièng, Kundera buăng kó̤ Huák-guók kó̤ dêu.
Iè-mìng Huák-guók ī-hâiu, Kundera gié-sṳ̆k huák-biēu cáuk-pīng, gé-liŏh Ciĕk-káik-nè̤ng huāng-káung Sŭ-lièng lī-dê gì dâi-gié. 1984 nièng, ĭ siŏh-sié-nè̤ng īng-hiōng-lĭk dék duâi gì cṳ̆ «Sĕng-miâng Dṳ̆ng Dŏng-mâ̤-dái cĭ Kĭng» chók-bēng. Kundera hâiu-gĭ gì cáuk-pīng céng-dê ê-dô̤ muōng lài muōng ciāng, kăi-sṳ̄ gă-tiĕng diék-hŏk gì sṳ̆-kō̤.
«Sĕng-miâng Dṳ̆ng Dŏng-mâ̤-dái cĭ Kĭng» sê Milan Kundera dék chók-miàng gì siēu-siók, ĭng-ôi cī buô cṳ̆ Kundera ciáh sìng-ùi sié-gái có̤i ūi-dâi gì cáuk-gă cĭ ék.
Cī buô cṳ̆ tŭng-guó dó̤i céng-dê gâe̤ng diék-hŏk gì sṳ̆-kō̤, gōng-sŭk lāu còng-câi īng-hèng gì ciō-dà̤: còng-câi dó̤-dā̤ sê dâe̤ng gó sê kĭng? Céng-dê ô mò̤ niông ìng-séng biéng ngài? Cī gūi ciáh ông-dà̤ dĭk-dáik ìng-lôi īng-uōng sṳ̆-liòng cék-céng.
Orhan Pamuk
Orhan Pamuk, 1952 nièng 6 nguŏk 7 hô̤ diŏh Tū-ī-gì ("Turkey") Istanbul chók-sié, cáuk-gă, 2006 nièng Nobel Ùng-hŏk-ciōng gì dáik-ciō.
Orhan Pamuk sèu-sèu ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê Hâiu-hiêng-dâi cáuk-gă. Ĭ gì cáuk-pīng ké̤ṳk huăng-ĭk siàng siék-gūi cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng bēng-buōng găk ciòng sié-gái huák-biēu.
Orhan Pamuk 6 huói kăi-sṳ̄ ŏ̤h uâ, gáu 22 huói giók-é có̤ siēu-siók-gă. Ĭ gì cáuk-pīng tā̤-hiêng lāu ùng-mìng ṳ̀ng-hăk gâe̤ng siŏng-chṳ̆ng gì é-ngiê, giéu nè̤ng chĭng-sṳ̆.
2005 nièng 6 nguŏk, Tū-ī-gì céng-hū tŭng-guó 1 kuāng huák-áng, sĭng-mìng êng-hò̤ Tū-ī-gì-nè̤ng dŭ mâ̤-tĕ̤ng hī-bóng cê-gă gì guók-gă, nâ-mò̤ céng-hū ô guòng-lĭk sīng-puáng ĭ gì cô̤i. Găk ciā huák-áng tŭng-guó gì 4 gá nguŏk-nĭk cĭ-sèng, Ó̤-ī-hâng Pá-mŭk ô diŏh Sôi-sê̤ṳ (瑞士) gá-ciā chāi-huōng sèng-hâiu gōng guó Tū-ī-gì-nè̤ng găk lĭk-sṳ̄ siông báik-cèng có̤ guó cṳ̄ng-cŭk miĕk-ciŏk gì dâi. Gó-chṳ̄, céng-hū buóh siōng sīng-puáng ĭ, buóh niông ĭ diē găng-lò̤. Kī-só kăi-sṳ̄ cĭ-hâiu, Pamuk diŏh Dáik-guók gì bĕng-ciōng diēng-lā̤ siông duâi-siăng gōng: "Nguāi gái gōng siŏh huòi, tiăng chĭng-chū, gê̤ṳng-cūng ô siŏh-báh-uâng Ā-mī-nì-ā-nè̤ng gâe̤ng săng-uâng Kó-ī-dáik-nè̤ng diŏh Tū-ī-gì ké̤ṳk tài sī!" ("I repeat, I said loud and clear that one million Armenians and 30,000 Kurds were killed in Turkey!")
Ciā sê̤ṳ-giông īng kī guók-cié cêng duâi huāng-éng. Sié-gái siông ô cêng sâ̤ nè̤ng ciĕ-tì Pamuk gì có̤-huák, nêng-ùi dó̤i ĭ gì kī-só sê giòng-găng ìng-guòng. 2006 nièng 1 nguŏk 22 hô̤, céng-hū dó̤i Pamuk gì kī-só ciáh giék-sók.
Ĭng-ngṳ̄
Ĭng-ngṳ̄ (英語, "English") kī-nguòng găh Ĭng-guók, hiêng-káik-sì ô 1 piĕ guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆ sāi Ĭng-ngṳ̄ có̤ guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng, gó ô iā sâ̤ guók-gă ciong Ĭng-ngṳ̄ diâng có̤ dâ̤-nê ngṳ̄-ngiòng.
Ĭng-ngṳ̄ sê góng sié-gái sāi-ê̤ṳng huōng-ùi dék kuák gì ngṳ̄-ngiòng. Góng sié-gái dâi-mō̤ ô 3 é 5,400 uâng nè̤ng kĕk Ĭng-ngṳ̄ có̤ dâ̤-ék ngṳ̄-ngiòng. Kĕk Ĭng-ngṳ̄ có̤ dâ̤-nê ngṳ̄-ngiòng gì ìng-kēu ô 1 é 5,000 uâng gáu 15 é. Ĭng-ngṳ̄ iâ sê Lièng-hăk-guók guŏng-huŏng ngṳ̄-ngiòng cĭ ék.
Ĭng-ngṳ̄ sê téng gū-cā Ăng-gáh-lò̤ Sák-sŏng ("Anglo-Saxons") mìng-cŭk gōng gì gū Ĭng-ngṳ̄ iēng-biéng siàng gì, sê Să̤ Gé-ī-màng-ngṳ̄ ("Western Germanic language") gì 1 cṳ̄ng. Gó-chṳ̄ gĭng-dáng gì Ĭng-ngṳ̄ ngṳ̄-huák duâi-buô-hông dŭ gâe̤ng gì-tă Gé-ì-màng ngṳ̄-ngiòng cĭng chiông (pī-ṳ̀-gōng Hò̤-làng-ngṳ̄ gâe̤ng Dáik-ngṳ̄).
11 sié-gī, Huák-guók Nò̤-màng-dī-nè̤ng ("Normans") chĭng-huâng Ĭng-guók, ciŏng Huák-ngṳ̄ gâe̤ng Lá-dĭng-ngṳ̄ dái gáu Ĭng-guók, sū-ī hiêng-dâi Ĭng-ngṳ̄ iâ ô cĭng sâ̤ Lá-dĭng ngṳ̄-cŭk dăng-sṳ̀.
Gê̤ṳng-dâi gĕ̤ng-ngiĕk gáik-mêng ī-hâiu, Ĭng-ngṳ̄ tié Ĭng-guók gì gŭng-dôi diòng gáu hāi-nguôi gì sĭk-mìng-dê, mâing-mâing biéng siàng sié-gái dék sì-hèng gì ngṳ̄-ngiòng.
Guók-gă
Guók-gă (國家) găk dê-lī-hŏk gâe̤ng céng-dê-hŏk gà̤-dēng gì dêng-ngiê sê „1 piéng dê-lī liāng-tū“. Sṳ̀-diēng gà̤-dēng iòng-dŏng-diè â̤ dêng-ngiê có̤: ""siŏh ciáh nè̤ng chók-sié, buók-duâi, sĕng-uăk gì tū-dê; siŏh ciáh céng-dê-tā̤ hĕ̤k-ciā mìng-cŭk gì liāng-tū"".
Să̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng diē-sié biēu-dăk Háng-ngṳ̄ guók-gă kái-niêng gì sṳ̀ ng-nié 1 bih. O̤h Ĭng-ngṳ̄ liông, ô ""country"", ""state"" gâe̤ng ""nation"". Gāng-dăng gōng, ""country"" sê dê-lī-séng gì, ""state"" sê céng-dê-séng gì, ""nation"" sê ùng-huá gâe̤ng mìng-cŭk-séng gì.
Duâi-buô-hông céng-hū ôi lāu bō̤-céng ĭ ìng-mìng guók-gă nêng-dùng gì tūng-ék, dé̤ṳng-é ""nation-state"" gì kái-niêng. Bī-ê̤ṳ chiông Dṳ̆ng-guók céng-hū cêu siŏng-diòng sū-iū Dṳ̆ng-guók-nè̤ng dŭ sṳ̆k Dṳ̆ng-huà mìng-cŭk. Dáng-sê ĭng-ôi lĭk-sṳ̄ gâe̤ng hiêng-dâi iè-mìng gì nguòng-ĭng, iù cṳ̄ng-cŭk hiĕk-tūng uòng-ciòng siŏh-iông gì nè̤ng cū-siàng gì guók-gă sĭk-cié mò̤ còng-câi.
Bìng-tàng
Bìng-tàng-gâing (平潭縣) sê Hók-ciŭ-chê guāng-hăk gì 8 bĭh gâing dài-dŏng gì siŏh bĭh.
Bìng-tàng-gâing gô-dā̤ sê Hók-chiăng gì siŏh buô-hông, ék-dĭk sṳ̆k Hók-chiăng guāng-hăk.
1730 nièng, Chĭng-dièu céng-hū ciŏng Hāi-tàng Dō̤ (海壇島) gâe̤ng ĭ bòng-biĕng gì duâi nâung gáuk dō̤ uăk ôi Bìng-tàng-gâing-sìng Guāng-hăk-kṳ̆. 1798 nièng Guāng-hăk-kṳ̆ gūi ùi „Bìng-tàng Hāi-huòng Tiăng“ (平潭海防廳), dĭk-ciék iù Hók-ciŭ Hū guāng-lī.
1912 nièng, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók céng-hū hié dṳ̀ „Bìng-tàng Hāi-huòng Tiăng“, kiū siék „Bìng-tàng-gâing“, téng hiā sèng-âiu kī Bìng-tàng ciáh ciáng-sék gióng-lì gâing céng-hū.
1956 nièng Bìng-tàng-gâing uăk ké̤ṳk Céng-gŏng Ciŏng-kṳ̆ (晉江專區) guāng lī, gáu 1983 nièng Hèng-céng kṳ̆ bĭk dièu-cīng sèng-hâiu ciáh uăk diōng Hók-ciŭ-chê guāng lī gáu gĭng-dáng.
Bìng-tàng ciòng gâing ô 38 uâng nè̤ng, tū-dê miêng-cék 371.1 bìng-huŏng gŭng-lī.
Bìng-tàng găh báe̤k-ūi 25 dô 16 hŭng gáu 25 dô 44 hŭng, dĕ̤ng-gĭng 119 dô 32 hŭng gáu 120 dô 10 hŭng cĭ găng gì Dṳ̆ng-guók Hók-gióng Sēng dĕ̤ng buô, Dài-hāi hāi-méng gà̤-dēng. Bìng-tàng-gâing tū-dê miêng-cék sê 371.1 bìng-huŏng chiĕng-mī. Ciō-tā̤ gì Hāi-tàng dō̤ (海壇島) sê Hók-gióng dék duâi gì dō̤-sê̤ṳ, iâ sê Dṳ̆ng-guók dâ̤ 5 duâi dō̤-sê̤ṳ. Bìng-tàng gâe̤ng dâi-lṳ̆k gì gău-tŭng uòng-ciòng diŏh āi hāi-ông. Bìng-tàng sê Hók-ciŭ-chê 8 gâing diē-sié mì-ék gì dō̤-sê̤ṳ gâing, ciòng-buô liāng-tū dŭ mò̤ diŏh Ĕu-ā Dâi-lṳ̆k gà̤-dēng.
Bìng-tàng ciòng gâing nè̤ng-só ô 38 uâng cō̤-êu, buōng-dê ngṳ̄-ngiòng sê Hók-chiăng kiŏng Hók-ciŭ-uâ. Gó ô nék-dék Huòi-cŭk gâe̤ng Siă-cŭk nè̤ng, ciéng cūng nè̤ng-só gì 1.5%. Bìng-tàng gì ìng-kēu mĭk-dô siŏng-dŏng gèng, dăk gáu siŏh bìng-huŏng chiĕng-mī 1200 nè̤ng cō̤-êu, ciŏng-gê̤ṳng gó̤-lòng Hók-gióng Sēng bìng-gĭng ìng-kēu mĭk-dô gì 4.5 buôi. Bìng-tàng-gâing ciòng gâing 87.29% gì nè̤ng dŭ diŏh Hāi-tàng Dō̤ gà̤-dēng, gì-dṳ̆ng 62% gì nè̤ng dêu găk Hāi-tàng Dō̤ gà̤-dēng gì Làu-cuōi (流水), Ó̤-sèng (澳前), Tàng-siàng (潭城), Báe̤k-chió (北厝), Sŭ-ó̤ (蘇澳), Ngò̤-dĕ̤ng (敖東) cī 6 bĭh déng lā̤. Gāi-gáik Kăi-huóng ī-hâiu, ô cĭng sâ̤ gì Bìng-tàng nè̤ng liê-kŭi Bìng-tàng gáu Hók-ciŭ dēng duâi siàng-chê sĕng-uăk, iâ ô cĭng sâ̤ gì Bìng-tàng nè̤ng sāi gáuk iông huŏng-huák chók-iòng gĕ̤ng-cáuk sĕng-uăk.
Bìng-tàng ô 5 bĭh déng, 10 bĭh hiŏng.
5 bĭh déng sê:
10 bĭh hiŏng sê:
Bìng-nàng
Bìng-nàng-gâing (屏南縣) sê Mìng-dṳ̆ng Sĕk-ék diē-sié dê-lī dék báe̤k gì gâing. Gô-dā̤ sê Kŭ-chèng-gâing gì siŏh buô-hông, 18 sié-gī ciáh téng Kŭ-chèng Gâing diē-sié buŏng chók lì. Bìng-nàng-gâing gâe̤ng Kŭ-chèng-gâing siŏh-iông, dŭ ng sṳ̆k Hók-ciŭ-chê guāng-hăk, sṳ̆k Nìng-dáik-chê guāng-hăk.
Bìng-nàng-gâing dù-dê miêng-cék ô 1485.3 bìng-huŏng gŭng-lī, nè̤ng-só ô 18 uâng. Dŏ̤-só sê gōng Kŭ-chèng kiŏng Hók-ciŭ-uâ gì Háng-nè̤ng.
Dâi-hàng Mìng-guók
Hàng-guók ("Hanguk" ,한국) ciòng miàng hāu lā̤ „Dâi-hàng Mìng-guók“ ("Daehan Minguk" ,대한민국), sê Ā-ciŭ dĕ̤ng-buô Hàng Buáng-dō̤ (iâ hāu lă̤ Dièu-siēng Buáng-dō̤) gà̤-dēng gì siŏh bĭk guók-gă. Hàng-guók ciòng guók nè̤ng-só ô 4,500 uâng, gī-hù dŭ sê Hàng nè̤ng (Dièu-siēng nè̤ng). Hàng-guók găh ’60 nièng-dâi sìng-gŭng sĭk-hèng gì „nguôi-hióng ciō-dô̤ hìng“ gĭng-cá̤ huŏng-cĭng hâiu, téng lŏ̤h-hâiu gì nùng-ngiĕk guók-gă biéng có̤ Ā-ciŭ gĭng-cá̤ huák-dăk gì gĕ̤ng-ngiĕk guók-gă. Hàng-guók sê Ā-ciŭ Hĭ-lĭ-pĭng ī-hâiu dâ̤ nê duâi Gĭ-dók-gáu guók-gă. Hàng-guók hiêng-dâi ùng-huá găh Ā-ciŭ dĕk-biék găh Dṳ̆ng-guók ô siŏng-dŏng duâi gì īng-hiōng.
Iòng-dŏng-diè Hók-ciŭ-uâ dŭ sê hāu Hàng-guók có̤ „Nàng Dièu-siēng“, téng Dṳ̆ng-guók gâe̤ng Hàng-guók siŭ-gău ī-hâiu, Hàng-guók cī bĭk miàng-chĭng ciáh kăi-sṳ̄ sāi.
Hàng-guók gì lik-sṳ̄ chiāng káng Hàng-guók lĭk-sṳ̄ cī piĕng ùng-ciŏng.
Hàng-guók găh Ā-ciŭ dĕ̤ng-buô Hàng Buáng-dō̤ nàng-buô, ké-hâiu sê gié-hŭng ké-hâiu.
Hàng-guók găh Hàng Buáng-dō̤ nàng-buô, miêng-cék 9 uâng 9 ciĕng bìng-huŏng gŭng-lī, iéng 45% gì Hàng Buâng-dō̤.
Hàng-guók báe̤k biĕng gâe̤ng sê Báik-hàng, sĕ̤ng-huŏng gák lā̤ 38-dô siáng. Dĕ̤ng-biĕng sê Nĭk-buōng Hāi (Hàng-guók hāu lă̤ Dĕ̤ng-hāi), Nàng-biĕng gák lā̤ Dâi-hàng Hāi-gău gâe̤ng Nĭk-buōng dó̤i sióng, Să̤ bieng sê Uòng-hāi (Hàng-guók hāu lā̤ Să̤-hāi). Cā̤-ciŭ dō̤ sê ciòng guók dék duâi gì dō̤. Téng siū-dŭ làu guó gì Háng-gĕ̤ng sê dék duâi gì gĕ̤ng.
Hàng-guók ké-hâiu bī-gáu sék-hăk ìng-lôi, sé-gié ké-hâiu buŏng cĭng chĭng-chū. Iòng-dŏng-diè Hâ-tiĕng gá iĕk bêng-chiā sèu dâung huô, Dĕ̤ng-tiĕng chéng, kŭng-ké cĭng găng-só̤, chŭng chiŭ lâng gié ké-hâiu ĭng-dáe̤ng.
Hàng-guók gì ŭng-dô chă-biék gá duâi. Tiĕng-chéng sèng-hâiu dék giâ ŭng-dô â̤ dăk gáu -15 dô, tiĕng iĕk sèng-hâiu dék gèng ŭng-dô â̤ dăk-gáu 35 dô. Dṳ̀ kŭi săng-kṳ̆, Hàng-guók gì bìng-gĭng ŭng-dô găh 10 gáu 16 dô cĭ-găng. Hâ-gié dék iĕk gì 8 nguŏk bìng-gĭng ŭng-dô sê 23~27 dô, Dĕ̤ng-gié dék chéng gì 1 nguŏk bìng-gĭng ŭng-dô sê -6~7dô, chiŭ-gié 10 nguŏk gì bìng-gĭng ŭng-dô sê 11~19 dô, chŭng-gié 5 nguŏk gì bìng-gĭng ŭng-dô sê 16~19 dô.
Gōng nièng 50%~60% gì gáung-cūi-liông dŭ cĭk-dṳ̆ng găh tiĕng iĕk sèng-hâiu. Dĕ̤ng-gié téng 11 nguŏk â-uāng gáu 3 nguŏk siông-uāng cī siŏh dâung sì-găng dŭ mò̤ dâung-ṳ̄, tiĕng dŭ sê sàng gi.
Hàng-guók buŏng có̤ 1 bĭk dĕk-biék-chê, 6 bĭk guōng-mĭk-chê, 1 bĭk dĕk-biék-cê̤ṳ-dé-dô̤, 8 bĭk dô̤ (To). Dĕk-biék-cê̤ṳ-dé-dô̤ sê 2006 nièng găh Dô̤ gì gĭ-chū gà̤-dēng siék-lĭk gì.
Dĕk-biék-chê (Teukbyeolshi)
Guōng-mĭk-chê (Gwangyeoksi)
Dô̤ (To)
Dĕk-biék-cê̤ṳ-dé-dô̤ (T’ŭkpyŏl chach’ido)
Jimmy Wales
Jimmy Wales (), Mī-guók-nè̤ng. Ĭ sê Wikipedia châung-bâing-ciā cĭ ék, Wikimedia Gĭ-gĭng-huôi lī-sê̤ṳ-huôi gì ìng-ê̤ṳ-ciō-sĭk, iâ sê Wikia gŭng-sĭ gì lō̤-bēng.
2006 nièng 5 nguŏk, Wales ké̤ṳk Sì-dâi Ciŭ-kăng sōng có̤ 100 ciáh có̤i ô īng-hiōng-lĭk gì ìng-ŭk cĭ ék.
Ngù
Ngù (牛) sê 1 cṳ̄ng tàu-săng. Nè̤ng siăh ĭ gì nṳ̆k, ngù-nèng, sāi ĭ gì puòi gâe̤ng gṳ̆ng, iâ sāi ĭ bà-chèng tuă chiă, dēng-dēng.
Ngù sê Dṳ̆ng-guók 12 săng-ngáu dài-dŏng gì tàu-săng, bà̤ dâ̤ 2 ôi.
Găk Éng-dô, Éng-dô-gáu nêng-ùi ngù sê nè̤ng gì mū-chĭng, sê dék sìng-séng gì dông-ŭk.
Ngù diŏh Să̤-huŏng ùng-huá diē-sié dâi-biēu cài-hó gâe̤ng lĭk-liông.
Ó̤-muòng
Ó̤-muòng (澳門) sê Dṳ̆ng-guók nàng huong gì sioh bih dek-biék hèng-céng-kṳ, ciòng miàng hāu lā̤ „Ó̤-muòng Dek-biék Hèng-céng-kṳ“, sê Dṳ̆ng-guók lâng bih Dek-biék hèng-céng-kṳ ci-ék.
Ó̤-muòng gah Mìng-dièu lik-sṳ̄-cṳ gà̤-dēng gé ô, hiā sì-hâiu Âu-muòng géu lă̤ „Hò̤-giáng“, sê Buò-dò̤-ngà gâe̤ng Dṳ̆ng-guók có̤-seng-é gì ciō iéu ka-nó̤h-gē̤ng. Buò-dò̤-ngà nè̤ng gah Ó̤-muòng siông-ngiâng âiu, cêu hióng dong-dê nè̤ng cia ciā ôi-dó̤I gì miàng cê, ing-dioh cia-muóng gì ôi-dé gah sioh gang Mā-cū miêu bòng-bieng, dong-dê-nèng gó-háng lă̤ Buò-nè̤ng cia gì sê ciā miêu gì miàng cê, cêu éng gōng „Mā gó̤h“, iù sê Ó̤-muòng gì nguôi-ùng miâng cê cêu hāu lă̤ „Macau“.
1623 nièng Buò-guók céng-hū gah Ó̤-muòng kiū siék cūng-dók. 1999 nièng Buò-guók ciong Ó̤-muòng gì guāng-lī guòng iè-dèng ké̤ṳk Dṳ̆ng-guók, iòng-hâiu Dṳ̆ng-guók gah cī siék lik Ó̤-muòng Dek-biék Hèng-céng-kṳ
Ó̤-muòng nguòng-lā̤ sê Guōng-de̤ng Sēng Hiong-sang Gâing (dāng hāu lā̤ „Dṳng-sang Chê“) guāng lī. 1557 nièng, Buò-nè̤ng buóh dih kók Ó̤-muòng dêu-làu gì guòng-lik (dêu-làu-guòng), hiā sì-hâiu gì Mìng-dièu céng-hū pie-cūng i-cà̤ gì chiāng-giù. Buò-nè̤ng cêu siàng có̤ tàu-tàu pie â̤ gah Dṳ̆ng-guók dêu-làu gì Eu-ciu guók ga gì nè̤ng. Ó̤-muòng dék che̤ sê Goa ching-uòng guāng-lī gì, 1623 nièng Buò-guók céng-hū ciáh gah Ó̤-muòng siék lik Ó̤-muòng cūng-dók, Mā-sê̤ṳ-ga-lô-iā siàng có̤ tàu-êng cūng-dók.
1844 nièng 9 nguok 20 hô̤, Buò-guók Nṳ̄-uòng Mā-lê-ā Nê-sié song buó Ó̤-muòng sê „Cê̤ṳ-iù gē̤ng“, 5 nièng ī hâiu, Buò-guók mò̤ hióng Dṳ̆ng-guók giēu cu-ging. 1851 nièng, Buò-guók chók bing iéng ô Tàng-giāng dō̤. 1864 nièng gái chók-bing iéng dioh Lô-kuàng dō̤. 1883 nièng Buò-guók bô chók-bing iéng Uông-hâ gâe̤ng Ching-ciu.
1887 nièng, Buò-guók céng-hū ang Ching-guók céng hū chieng hiek ngiê «Dṳ̆ng-Buò Huôi-ngiê cā-iók» gâe̤ng «Dṳ̆ng-Buò iū-hō̤ tung-siong dèu-iók». Dèu-iók gie diâng „ Buò-guók īng uōng guāng lī Ó̤-muòng gâe̤ng sū-ī sṳk Ó̤-muòng gì dê huong, cing chiông Buò-guók gì ṳ̀ ôi-dó̤i siong-iông“. 1896 nièng, Buò-guók buóh-āi gái iéng hó-gê̤ṳng gì Duâi Huòng-kìng do̤ gâe̤ng Nâṳng Huòng-kìng dō̤, ng-guó mò̤ iéng ô.
1908 nièng, Buò-guók buóh-āi kuók gái, ciā uak diâng Ó̤-muòng gì bieng-gái. 1961 nièng Buò-guók song buó Ó̤-muòng sê lṳ̄-iù-kṳ, ṳ̄ng-hṳ̄ Gung-kui-dṳ̄-cièng, gô song buó gong-kui dū-cièng huák-luk. 1974 nièng 4 nguok 25 hô̤, Buò-guók gáik-mêng sìng-gong, sing gì céng-hū song buó sie-hèng „Hi sik-mìng-huá céng cáik“, sìng-nêng Ó̤-muòng ng-sê sik-mìng-dê, sê Dṳ̆ng-guók gì guók-tū.
1986 nièng, Dṳ̆ng-guók gâe̤ng Buò-guók kui-huôi 4 lùng, dàng-puáng Ó̤-muòng ciō-guòng iè-dèng gì ông-dà̤. 1987 nièng 4 nguok 13 hô̤ cieng ô «Ô guang Ó̤-muòng ông-dà̤ gì lièng hak sing-mìng» gâe̤ng lâng bih hó-ga ùng-giông.
«Lièng-hak sing-mìng» diē-sié gōng Ó̤-muòng dê-kṳ sê Dṳ̆ng-guók gì guók-tū, Buò-guók céng-hū gah 1999 nièng 12 nguok 20 hô̤ ciong Ó̤-muòng gì guāng-lī guòng iè-dèng ké̤ṳk Dṳ̆ng-guók. 1993 nièng Dṳ̆ng-guók song buó «Ó̤-muòng Dek-biék Hèng-céng-kṳ Gi-buōng huák», ciā «Gi-buōng huák» â-nik cêu siàng có̤ Ó̤-muòng gì hiêng-huák.
1999 nièng 12 nguok 20 hô̤ buáng-màng 0 diēng, lâng guók céng-hū gah Ó̤-muòng iè-gau ciō-guòng, dâ̤ nê cā, Dṳ̆ng-guók Gāi-hóng-gung kui diē Ó̤-muòng, Dṳ̆ng-guók ciáng-sék guāng-lī Ó̤-muòng.
Ó̤-muòng gah Dṳ̆ng-guók nàng buô hāi-gièng, sê Hâ-gié duo-ṳ̄ gì nōng-ung ké-hâiu.
Ó̤-muòng gah báe̤k-ūi 22° 11′ 47″, de̤ng-giang 113° 32′ 58″. Ó̤-muòng buong có̤ sang bih buó huông. Sioh bih sê Ó̤-muòng buáng-dō̤, Ó̤-muòng buáng-dō̤ gâe̤ng Dṳ̆ng-guók lièng sioh-do̤i, gái lì sê Tàng-giāng dō̤ gâe̤ng Lô-kuàng dō̤. Miêng-cék du-liāng ô 27.5 bìng-huong gung-lī, dioh uōng-bong muòi dèng-hāi sèng hâiu, miêng-cék gó mò̤ gáu 3 bìng-huong gong-lī. Dê-lī gà̤-dēng gì dék-gèng-diēng sê Lô-kuàng dō̤ gà̤-dēng gì Sioh-tàng-sang sang-dīng, ô 172.4 mī.
Ô-muòng dioh gié-hung kṳ diē-sié, tieng-iek sèng hâiu cing sèu dâung-ṳ̄.
Ó̤-muòng Chung-gié ng mìng-hiēng, 5 nguók dā̤ tieng kiū iek ī-hâiu sê gáu sa̤-nàng hāi hung gì ī-hiōng̤ sèu sèu â̤ dâung hò̤-huô he̤k cia có̤ hung-tai. Téng 10 nguok tiāu gáu 12 nguok cī dâung sì-gang sê chiu-gié, cī dâung sì-gang gì tieng-ké dék ūng-dêng, gì hu ge̤ng-ge̤ng du ô nik tàu puoh, ng-guó nik tàu puoh lă̤ mâ̤ iek, sék-dô iâ mâ̤ gèng, sê sioh nèng dài-gong dék sōng-kuái gì sèng-hâiu. 11 nguok dā̤ tieng-ké kiū chéng, gáu 12 nguok téng báe̤k hung lì gì lēng ké-tuàng â̤ īng-hiōng Ó̤-muòng, sāi ciā ung-dô̤ dâung gáu 10 dô̤ â-dā̤.
Ó̤-muòng ô 48 uâng nè̤ng, dong-dê gōng Uok-ngṳ̄ Guōng-ciu uâ.
Áng Ó̤-muòng Tūng-gé Puō-cha Guoh gì tūng-gé, gáu 2005 nièng 9 nguok 30 hô̤, Ó̤-muòng nè̤ng só du-liāng ô 48 uâng 2 chieng nè̤ng. Háng-nè̤ng ciéng 97%, Buò-nèng gâe̤ng gì-ṳ̀ huang-nè̤ng ciéng 3%. Háng-nè̤ng dài-dong ciō iéu sê gōng Uok-ngṳ̄ gì Uok-nè̤ng, gó ô gô-dā̤ téng Hók-gióng lì gì iè-mìng.
Áng Ó̤-muòng gì huák-luk, Dṳng-ùng gâe̤ng Buò-dò̤-ngà-ùng du sê guong-huong ngṳ̄-ngiòng. Dáng Ó̤-muòng nè̤ng bàng-siòng du sê gōng Uok-ngṳ̄ Guōng-ciu uâ. Gó ô nék giāng cū-cik dioh Hók-gióng gì Ó̤-muòng nè̤ng â̤ hiēu gōng Mìng-nàng uâ.
Dioh Ó̤-muòng gó ô sioh cṳ̄ng hāu lă̤ „Ó̤-muòng Ngṳ̄ (Macanese)“ gì ngū-ngiòng. Cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng sê Buò-dò̤-ngà ngṳ̄, Mā-lài ngṳ̄, Uok ngṳ̄, Ing ngṳ̄, Gô Buò-dò̤-ngà ngṳ̄ kiak sioh do̤i hâiu buóh chók gì. Gah Buò-dò̤-ngà ngṳ̄ diē-sié, cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng hāu lă̤ „Patuá“, ciō iéu gah Ó̤-muòng buōng-iòng gì Buò-nè̤ng sāi. Ng guó, hiêng káik sì cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng ī ging ciók-gōng gŏ̤ lāu.
’50 gáu ’70 nièng-dâi, páu-diông, cê-lài-huōi gâe̤ng hiong-siáng sê Ó̤-muòng diòng-tūng gì chiu-gē̤ng hòng-ngiek. Céng gáu ’70 nièng dâi hâiu, có̤ i-siòng, hài-cié-pīng, diêng-cṳ̄, káh-dièu nó̤h gâe̤ng ìng-ge̤ng-hua dē̤ng siàng ôi cie puói Ó̤-muòng ging-cà̤ gì chiū-ge̤ng hòng-ngiek. Ó̤-muòng suói-siŭ ciō iéu āi Gung-kui-dū-cièng ngiek gâe̤ng lṳ̄-iù ngiek. 2002 nièng Gk-dū-cièng ngiek tì gê̤ṳng 4 siàng gì suói-siŭ, gáu 2004 nièng dak gáu 7 siàng buáng. Ó̤-muòng gì ciō iéu mâu-ik-buong sê Mī-guók, Eu-ciu lièng-hak, Dṳ̆ng-guók nô̤i-dê Hiong-gē̤ng gâe̤ng Nik-buōng.
Ó̤-muòng nè̤ng cio iéu séng-iōng sê Hók-gáu gâe̤ng Mìng-gang séng-iōng (Guang-neng gâe̤ng Mā-cū gá sì-hèng gĭ).
Tieng-ciō gáu Ó̤-muòng gáu-kṳ gah 1576 nièng 1 nguok 23 hô̤ kiū siék, tàu-tàu ôi ciō-gáu sê Ìng-cṳ̀-dòng gì cháung-sṳ̄ nè̤ng Gá-nà̤-lò̤. Tàu-tàu ôi Háng-nè̤ng ciō-gáu sê Lì Ga-cóng ciō-gáu. Hiêng káik sì gì ciō-gáu sê Là̤ Hùng-sing, i iâ sê tàu-tàu ciáh Ó̤-muòng buōng gē̤ng gì Háng-nè̤ng ciō-gáu. Ing dioh guāng-lī-guòng iè-dèng ci sèng cing sâ̤ Ô̤-muòg buōng-iòng Buò-nè̤ng diōng gáu Buò-dò̤-ngà, hiêng sì câi gáu-iū ī Háng-nè̤ng ùi-ciō.
Ngù-ngṳ̄
Ngù-ngṳ̄ sê Háng-nè̤ng gōng gì sioh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. Gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng ciō iéu dêu gah Gong-nàng dê-kṳ gì Gong-su gâe̤ng Ciék-gong lâng bih sēng diē-sié, ing chṳ̄ Ngù-ngṳ̄ iâ hô̤ lā̤ „Gong-nàng uâ“, „Gong-ciék uâ“.
Ngù-ngṳ̄ sê sioh cṳ̄ng gá gū gì ngṳ̄-ngiòng. Gung-nguòng sèng 2500 nièng, sioh cṳ̄ng Háng-nè̤ng gōng gì ngṳ̄-ngiòng téng Chū-guók diòng gáu ging-dáng Gong-nàng dê-kṳ gì Ngù-guók gâe̤ng Uok-guók, cī lâng bih guók ga siông-liù siá-huôi gì nè̤ng cêu gōng cī cṳ̄ng Háng-nè̤ng gì ngṳ̄-ngiòng, cī ngṳ̄-ngiòng cêu sê Gu-cā Ngù-ngṳ̄.
Gáu gung-nguòng 4 sié-gī De̤ng-céng dièu sì-hâiu, téng báe̤k huong lì gì nè̤ng gáu cī, ing dioh i-cà̤ gì céng-dê dê-ôi gèng guó dong-dê-nè̤ng, i-cà̤ gōng gì báe̤k-huong-uâ dó̤i Ngù-ngṳ̄ īng-hiōng iā duâi, Ngù-ngṳ̄ ing chṳ̄ páh-dâung cing sâ̤ Gū-cā Ngù-ngṳ̄ gì dek-sáik, cī dek-sáik dang-dō̤ bō̤-làu gah ging-dáng Hók-gióng buōng iòng gì gáuk-cṳ̄ng Mìng-ngṳ̄ diē-sié.
Ging-dáng gì Ngù-ngṳ̄ sê Dṳng-guók dâ̤ nê duâi ngṳ̄-ngiòng. ng guó, i ng chióng Uok-ngṳ̄ he̤k Mìng-nàng ngṳ̄ hūng-kuāng ô seng-mêng, ciáng-gie sing-ùng ciék muk diē-sié cing ciēu kek Ngù-ngṳ̄ bó̤-ing. Ging-dáng Ngù-ngṳ̄ kṳ ô heng sâ̤ gì hâiu-sang-giang iā ging mâ̤ gōng Ngù-ngṳ̄ lāu, ô gì gó máik tiang gŏ̤ lāu.
Gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng ciō iéu dêu gah Gong-nàng dê-kṳ gì Gong-su gâe̤ng Ciék-gong lâng bih sēng diē-sié, ing chṳ̄ Ngù-ngṳ̄ iâ hāu lă̤ „Gong-nàng uâ“, „Gong-ciék uâ“. Gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng duâi iók ô 8 chieng uâng. Ngù-ngṳ̄ áng gáuk-dê gì cha-biék â̤ buong có̤ 6 cū.
Gah Hók-gióng, Puō-siàng Gâing dṳng buô gâe̤ng báe̤k buô 11 bih hiong dêng diē-sié, iók ô 20~30 uâng nè̤ng â̤ hiēu gōng Ngù-ngṳ̄, cī cṳ̄ng Ngù-ngṳ̄ géu lă̤ Puō-siàng uâ.
Gah Gong-su Sēng, gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng ciō iéu dêu gah Dòng-gē̤ng ī nàng dê-kṳ, ge̤ng báe̤k gì Nàng-tung iâ ô gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng.
Ciék-gong Sēng dṳ̀ dē̤ng-nàng buô gó̤-biék dê-huong ī nguòi, gōng sēng du gōng Ngù-ngṳ̄. Ng guó, Ciék-gong nàng buô gâe̤ng báe̤k buô gì Ngù-ngṳ̄ ô cing duâi gì cha biék. Gah Nàng-buô, dái biēu gì uâ sê Ung-ciu uâ. Báe̤k buô Sēng-du Hòng-ciu sū gōng gì Hòng-ciu uâ gah Nàng-sé̤ṳng dièu sèng-hâiu sêu gáu báe̤k huong uâ gì īng-hiōng cing duâi, gâe̤ng ciu-bieng gì Ngù-ngṳ̄ ô cha-biék.
Ang-hui Sēng gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng cī iéu gah Dung-nàng buô, Song-ciu, Ù-hò̤ dēng dê-kṳ. Gōng-sā̤ Sēng gōng Ngù-ngṳ̄ gì chê-gâing sê: Siông-nièu Chê, Siông-nièu Gâing, Ngṳk-sang Gâing, Guōng-hung Gâing.
Ngù-ngṳ̄ buong có̤ 6 bih kṳ, Tái-hù, Dai-ciu, De̤ng-eu, Ô-ciu, Ché̤ṳ-gṳ̀ gâe̤ng Song-ciu.
Tái-hù kṳ bau-kuók Gong-su Sēng nàng buô, Ang-hui Sēng dung-nàng buô, Siông-hāi Chê ciòng buô gâe̤ng Ciék-gong Sēng báe̤k buô.
Ciék-gong Sēng Dai-ciu Chê sū guāng-lī gì 10 bih chê gâe̤ng gâing gōng gì uâ sṳk Dai-ciu kṳ Ngù-ngṳ̄.
Ciék-gong Sēng Ung-ciu Chê gōng gì Ngù-ngṳ̄ sṳk De̤ng-eu kṳ Ngù-ngṳ̄. Ô nè̤ng giéng gáe̤k De̤ng-eu kṳ éng-gai-dong biáng gáu Mìng-ngṳ̄ diē-sié, iâ ô nè̤ng nêng-ùi De̤ng-eu kṳ gì Ngù-ngṳ̄ éng-gai-dong duk-lik có̤ Eu-ngṳ̄.
Ché̤ṳ-gṳ̀ kṳ gì Ngù-ngṳ̄ hung-buó gah Ciék-gong sa̤-nàng buô̤ Gong-sa̤ de̤ng-báe̤k buô, Hók-gióng Puō-siàng gì Ngù-ngṳ̄ iâ sṳk cī bih kṳ.
Ô-ciu kṳ Ngù-ngṳ̄ hung-buó gah Ciék-gong Sēng sa̤ buô gì Ging-huà Chê. Song-ciu kṳ gì Ngù-ngṳ̄ hung-buó gah Ang-hui Sēng Song-ciu Chê
Ngù-ngṳ̄ dái-biēu gì sê bih uâ sê Su-ciu uâ, Siông-hāi uâ, Ung-ciu uâ, gâe̤ng Hòng-ciu uâ. Gì-dṳng dék ô miàng gĭ sê Su-ciu uâ gâe̤ng Siông-hāi uâ.
Su-ciu gah Gong-su Sēng nàng buô, sê miàng dék tāu gì Ngù-ngṳ̄ siàng-chê, cu-uái gì Ngù-ngṳ̄ hāu lă̤ „Su-ciu uâ“. Su-ciu uâ gah hok-suk gái gà̤-dēng, ék-cái sê Ngù-ngṳ̄ gì dái biēu. 19 sié-gī buóh-sang gì Ngù-ngṳ̄ ùng-hok cêu sê kek Su-ciu uâ siā gĭ. Ging-dáng ô miàng gì Su-ciu pàng-dàng iâ sê kek Su-ciu uâ lì chióng.
Siông-hāi góng chê du sê gōng Ngù-ngṳ̄, Siông-hāi gì Ngù-ngṳ̄ iòng-dong-diè hāu lă̤ „Siông-hāi uâ“. Siông-hāi uâ sê sùi lā̤ Siông-hāi huák-diēng kī-lì ciáh hing kī gì, gâe̤ng Â-muòng ô sioh-sék, du sê „hâiu-sié-hing“. Siông-hāi uâ sêu Su-ciu uâ īng-hiong cing duâi, tek biék sê ing-ông gà̤-dē̤ng. Ging-dáng Siông-hāi sê Dṳng-guók dék duâi gì siàng-chê, ô sâ̤ gì nguôi-dê nè̤ng he̤k ciā nguôi-guók nè̤ng du ô o̤h Siông-hāi uâ, mò̤ lâung gah Dṳng-guók gó sê Hiong-gē̤ng, Dài-uang, du ô mâ̤ Siông-hāi uâ gì gáu-kuo-cṳ, iâ ô Siông-hāi uâ gì buòi-hóng-bang.
Ngù-ngṳ̄ gì ing-ông sê gá còng-gū gì, tek biék sê i gì siang-mō̤.
Ngù-ngṳ̄ ging dáng gó uòng-cīng bō̤ làu gū-cā Háng-ngṳ̄ gì de̤k-siang-mū. Ging-dáng mò̤ lâung Huà-ngṳ̄ gó sê Hók-ciu uâ du mò̤ bō̤ còng cī cṳ̄ng siang-mū lāu. Chiông „藏“ gah Hók-ciu uâ te̤k /tsɔuŋ/, siang-mū /ts/ ng sê de̤k-siang-mū. Dáng gah Ngù-ngṳ̄ Su-ciu uâ diē-sié, „藏“ te̤k có̤ /dzã:/, siang-mṳ̄ /dz/ sê de̤k-siang-mū.
O̤h Mìng-nàng-ngṳ̄ sioh iông, Ngù-ngṳ̄ ô pé-ông-mū, sèng-sāu gōng gì „câung“ gah Su-ciu uâ diē-sié te̤k /dzã:/, cī bi /ã/ cêu sê pé-ông-mū. Ngù-ngṳ̄ gì péng-ông-muōi nâ ô /ŋ/ gâe̤ng /n/ gì kṳ-biék, /m/ ī-ging gah âiu-sié gì huák diēng dài dōng gâe̤ng /n/ hak-biáng gŏ̤ lāu. Hiêng-câi, lièng /ŋ/ du ô gâe̤ng /n/ hak-biáng gì iông-sék. Ngù-ngṳ̄ gì sék-ông-muōi nâ ô hò̤-lè̤ng sék-muōi /ʔ/ sioh bih gŏ̤ lāu.
Ngù-ngṳ̄ ô 6~7 bih siang-diêu, siang-diêu â̤ téng cṳ̄-ing gì dòng-dō̤i gâe̤ng siang-mū gì ching-de̤k lì hung-biêng. Cī-lâng-bong, Siông-hāi uâ gì siang-dièu duâi tó̤i-huá, nâ diông 5 bih gŏ̤ lāu.
Ngù-ngṳ̄ gì ùng-hok sê Dṳng-guók dê-huong ngṳ̄-ngiòng ùng-hok dài-dong gá ô lik gì sioh cie, Ngù-ngṳ̄ gì sṳ̀ ciâ lā̤ ùng-hok gâe̤ng Ngù-ngṳ̄ kṳ gì ùng-ìng cêng-diē gáu Huà-ngṳ̄ dài-dong.
Ngù-ngṳ̄ gì sṳ-go̤ (hāu lă̤ Ngù-go̤) bī siēu-sióh cā buóh-sang. Gó Giék-gong gah «Ngù-go̤ siēu sṳ̄» gà̤-dēng giéng gáe̤k Ngù-go̤ â̤ te̤ng gâe̤ng «Sṳ̆-gĭng» siong piâng. Dék ô miàng gì Ngù-go̤ sê â-dā̤ cī siū:
Ngù-ngṳ̄ gì siēu-sióh buóh-sang gah Sé̤ṳng Nguòng dièu, Uōng-ching sì-hâiu dek biék hing. Gah Ngù-ngṳ̄ siēu-sióh dài-dong, dék ô miàng gì siēu-sióh sê Diong Nàng-huá siā gì «Hò̤ Diēng», cī buô siēu-sióh gâe̤ng «Mìng-du biék gé» sioh sék, du sê kek dê-huong ngṳ̄-ngiòng kiak lă̤ ùng-ngiòng-ùng siāng gì, diē-sié ô iā sâ̤ dê huong ngṳ̄-ngiòng gì sṳk-ngṳ̄-gōng, sìng-ngṳ̄ lo̤h sié-nó̤h. Uōng-ching sì hâiu, Hàng Bong-kéng siā ô «Hāi-siông-hua liek diông», ci buô siēu-sióh iâ cing ô miàng, ing ôi siēu-sióh diē-sié nè̤ng gâe̤ng nè̤ng ci-gang gì gōng-uâ gi-buōng kek Su-ciu kēu-ngṳ̄ siā.
Ó̤-ciŭ
Ó̤-ciŭ (澳洲, Ĭng-ngṳ̄: "Australia"), iâ hô̤ lā̤ Ó̤-dâi-lé-ā (澳大利亞) ciòng miàng sê „"Ó̤-ciŭ Lièng-băng"“ ("The Commomwealth of Australia"), sê Dâi-iòng-ciŭ dék duâi gì guók-gă. Ĭ gì guók-tū bău-guák Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k, Tā-sṳ̆-mā-nià dō̤ gâe̤ng hô-gê̤ṳng gì dō̤-sê̤ṳ. Ó̤-ciŭ sê sié-gái gá bó gì guók-gă, sĕng-uăk cūi-cūng cĭng gèng. Siū-dŭ Canberra, dék duâi gì siàng-chê sê Sék-nà̤ (Sydney). Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng sê Ĭng-ngṳ̄.
Ĭng-ngṳ̄ "Australia" ciā miàng sê téng Lá-dĭng-ngṳ̄ "Australis" lì gì, é-sé̤ṳ sê "nàng-huŏng".
Ó̤-ciŭ Lièng-băng găh dê-giù nàng-biĕng, Tái-bìng-iòng să̤-nàng gì hāi miêng siông. Guók-tū miêng-cék ô 768 uâng 2 chiĕng 300 bìng-huŏng gŭng-lī, găh sié-gái gà̤-dēng bà̤ dâ̤ 6 miàng, diŏh Dâi-iòng-ciŭ bà̤ tàu-miàng. Ó̤-ciŭ guók-tū dék ciō-iéu gì lâng déng sê Ó̤-ciŭ Dâi-lṳ̆k gâe̤ng Tā-sṳ̆-mā-nià Dō̤.
Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k găh dê-giù gì nàng biĕng, sê sié-gái dék nâung gì dâi-lṳ̆k. Dâi-lṳ̆k dê-hìng bìng-gĭng hāi-băk găh 350 mī cō̤-êu. Chiĕu guó 1000 mī gì tù-dê gá̤-mò̤ iéng diŏh gōng dâi-lṳ̆k gì 1%, 87% gì tù-dê găh 500 mī â-dā̤, sê sié-gái bìng-gĭng hāi-băk dék ā̤ gì dâi-luk, iâ sê dê-miêng kī-náh dék huāng gì dâi-lṳ̆k. Ô-ciŭ dâi-lṳ̆k gì dê-hìng â̤ buŏng-có̤ dĕ̤ng-buô săng-kṳ̆, dṳ̆ng-buô bàng-nguòng, să̤-buô gà̤-iòng. Dék gà̤ gì ôi-dó̤i sê Ó̤-ciŭ Ā̤-lo̤-pò̤ (Australian Alps) gì Kō̤-siŭ-sṳ̆-kò̤ Săng (Mt. Kosciusko), ô 2,228 mī, iâ sê Ó̤-ciŭ gōng guók dék gà̤ gì ôi-dó̤i.
Dâi-lṳ̆k gì să̤-miêng gâe̤ng nàng-miêng dŭ sê Éng-dô-iòng, dĕ̤ng-nàng miêng sê Tā-sṳ̆-màng Hāi (Tasman Sea), dĕ̤ng miêng sê Tái-bìng-iòng, dĕ̤ng-báe̤k miêng sê Tăng-hù Hāi (Coral Sea), báe̤k miêng sê Ā-lă-pŭ-là Hāi (Arafura Sea) gâe̤ng Tī-mò̤ Hāi (Timor Sea).
Tā-sṳ̆-mā-nià Dō̤ găh Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k gì dĕ̤ng-nàng miêng Tái-bìng-iòng hāi gà̤-dēng. Dō̤ gà̤-dēng bàng-nguòng cĭng ciēu, nâ ô hāi-gièng gâe̤ng kă̤-kiák ô bàng-nguòng, diông gì dê-huŏng dŭ sê săng.
Cūng-lì gōng, Ó̤-ciŭ gì ké-hâiu â̤ buŏng có̤ dṳ̆ng-să̤ buông găng-só̤ kṳ̆ gâe̤ng dĕ̤ng buô gâe̤ng báe̤k buô hāi-gièng dŏ̤ huô kṳ.
Gâe̤ng dê-giù báe̤k biĕng mâ̤ dè̤ng-iông, Ó̤-ciŭ gì tiĕng chéng găh 6~11 nguŏk, tiĕng iĕk găh 12 nguŏk gáu â-nièng 2 nguŏk. Tiĕng chéng sèng-hâiu, báe̤k buô gâe̤ng dṳ̆ng buô gáung huô cĭng ciēu. Tiĕng chéng gì bìng-gĭng ŭng-dô sê: báe̤k buô 24 dô, nàng buô 10 dô. Téng 12 nguŏk kī, tiĕng cêu kiū iĕk lāu, nàng buô ŭng-dô kiū sĭng, ké-hâiu găng-só̤ báe̤k buô hāi-gièng iâ kiū dâung-huô. Tiĕng iĕk gì bìng-gĭng ŭng-dô sê 1 nguŏk, ŭng-dô sê nàng buô 18 dô, báe̤k buô 29 dô, nô̤i-dê ŭng-dô â̤ dăk gáu 30 dô ī-gè̤ng.
Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k sê sié-gái gáung huô dék ciēu gi, gōng nièng bìng-gĭng gáung huô nâ ô 470 hò̤-mī. Gáung huô kṳ̆-mĭk mâ̤ bìng-hèng, dâi-lṳ̆k dĕ̤ng-buô hāi-gièng, să̤-nàng hāi-gièng gáe̤k Tā-sṳ̆-mā-nià Dō̤ dâung huô dék sâ̤, â̤ dăk gáu 2000 hò̤-mī, dĕk-biék sê Tā-sṳ̆-mā-nià Dō̤ sā̤ buô săng-kṳ̆ dâung huô dék sâ̤ â̤ dăk gáu 3600 hò̤-mī. Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k să̤ buô gâe̤ng dṳ̆ng buô nô̤i-dê cĭng ciēu dâung huô, dék âng gì Bá̤ek Ăi-ī Hù (North Eyre) gōng nièng gó mâ̤ dâung 125 hò̤-mī.
Ó̤-ciŭ gōng guók buŏng có̤ 2 ciáh dê-huŏng, 6 ciáh ciŭ. Gê̤ṳng Mī-guók dè̤ng-iông, dŏ̤-só ciŭ gâe̤ng dê-huŏng gì gái-siáng áng dê-lī gà̤-dēng gì gĭng-ūi lì uăk, ng sāi áng dê-sié gì săng-mĕk hèng-hióng hĕ̤k ò̤-kă̤ làu-hióng lì uăk.
Dê-huông
Ciŭ
Ó̤-ciŭ gōng guók nè̤ng-só mâ̤ guó lâng-chiĕng-uâng, dŏ̤-só sê téng Ĕu-ciŭ lì gì iè-mìng. Tiĕng-ciō-gáu gâe̤ng Ià-sŭ-gáu sê ciō-liù cŭng-gáu.
Ó̤-ciŭ gōng guók nè̤ng-só nâ ô 1,805 uâng. Téng Ĕu-ciŭ Ĭng-guók dēng guók-gă lì gì iè-mìng iéng ciòng-buô nè̤ng-só gì 95%, buōng-iòng gì Ó̤-ciŭ nè̤ng nâ ô 26 uâng, iéng 1.5%. Téng Dṳ̆ng-guók lì gì iè-mìng ô 40 uâng, bók-guó cī-lâng-buŏng Dṳ̆ng-guók nè̤ng tié-láu iè-mìng, nè̤ng-só gū-gié gó â̤ dōng-gèng gó̤.
Ó̤-ciŭ guók-tū kuák ìng-kēu ciēu, bìng-gĭng siŏh bìng-huŏng chiĕng-mī nâ ô 2 ciáh nè̤ng. Nè̤ng dêu gì hìng-sié cĭng mâ̤ bìng-hèng, 90% gì nè̤ng dêu găh hāi-gièng, dĕk-biék sê dĕ̤ng-nàng buô, nô̤i-dê cĭng ciēu nè̤ng dêu, ô gì gó mò̤ nè̤ng dêu. Bók-guó Ó̤-ciŭ sê sié-gái siàng-chê-huá tiàng-dô siŏng-dŏng gèng gì guók-gă cĭ-ék, 70% gì nè̤ng dêu găh siàng-chê, Sék-nà̤ (Sydney) gâe̤ng Mēu-buōng (Melbuorn) gì nè̤ng-só cêu iéng gōng guók nè̤ng-só gì 30%.
Ó̤-ciŭ nè̤ng dŏ̤-só sê téng Ĕu-ciŭ guók-gă lì gì iè-mìng, gó-chṳ̄ Tiĕng-ciō-gáu gâe̤ng Ià-sŭ-gáu sê Ó̤-ciŭ gì ciō-liù cŭng-gáu. Ià-sŭ-gáu găh Ó̤-ciŭ sê dék duâi gì cŭng-gáu, gáu-iū dék sâ̤. Nguòng-lā̤ dék duâi gì gáu-huôi sê Séng-gŭng Cŭng (Anglican), bók-guó Tiĕng-ciō-gáu téng ’80 nièng-dâi kī gáu-iù só-liông chiĕu-guó Séng-gŭng Cŭng, biéng có̤ Ó̤-ciŭ dék duâi gì gáu-huôi. Dáng Ià-sŭ-gáu gáuk puái gáu-huôi gáu-iū kău kī gó̤, gó sê bī Tiĕng-ciō-gáu sâ̤.
Dṳ̀ Ià-sŭ-gáu gâe̤ng Tiĕng-ciō-gáu nguôi, Ó̤-ciŭ gó ô Huòi-gáu gâe̤ng Iù-tái-gáu. Huòi-gáu gì gáu-iū dŏ̤-só sê téng Nàng-ā lì gì, Ă-lá-báik guók-gă gì iè-mìng dăng-dō̤ hông Tiĕng-ciō-gáu, ng hông Huòi-gáu. Iù-tái-gáu gì gáu-iū gĭ-buōng sê Iù-tái nè̤ng.
Ó̤-ciŭ sê gĭng-cá̤ huák-dăk gì guók-gă, guók-mìng sĕng-uăk cūi-bìng siŏng-dŏng gèng.
Ó̤-ciŭ găh kiū kŭi-huák sì-hâiu, gĭng-cá̤ cêng-go̤ lŏ̤h-hâiu, hiā-sì-hâiu gì Ó̤-ciŭ nè̤ng ciō-iéu găh lā̤ có̤-chèng. Iè-mìng kiū sâ̤ ī-hâiu, dṳ̀ lā̤ có̤-chèng, gó ô nè̤ng tō̤-hāi. 18 sié-gī muăk, téng Să̤-băng-ngà īng diē mièng-iòng âiu, Ó̤-ciŭ nè̤ng kiū iōng iòng. Gáu 19 sié-gī 70 nièng-dâi iòng-mò̤ siàng có̤ Ó̤-ciŭ miàng dék tāu gì sāng-pīng. Găh 19 sié-gī 40 nièng-dâi, găh nè̤ng găh Ó̤-ciŭ iâ huák-hiêng dè̤ng-kuóng gâe̤ng gĭng-kuóng, 70 nièng-dâi cé̤ṳng-măh hòng-ngiĕk ô cĭng duâi gì huák-diēng. Cūng-kuāng, Ó̤-ciŭ ciâ la̤ „iòng-mò̤“, „măh“, „uòng-gĭng“ miàng tāu gōng sié-gái.
Hiêng-sì-câi tō̤-gĭng gâe̤ng iòng-mò̤ lâng cṳ̄ng hòng-ngiĕk găh Ó̤-ciŭ gĭng-cá̤ diē-sié gó ièng cĭng dê̤ṳng-iéu gì dê-ôi, bók-guó Ó̤-ciŭ gì cié-cô̤ ngiĕk iâ ī-gĭng huák-diēng kī lì, gáung-tiék, huá-bùi gĭ-gái, gióng-dé̤ṳk-cài-lâiu, ké-chiă, hĭ-gĭng gì cié-cô̤ dŭ cêng gó̤ huák-dăk.
Ó̤-ciŭ gău-tŭng huák-dăk, gŭng-diô, tiék-diô, kŭng-ông, hāi-ông dŭ iā huák-dăk.
Gōng guók gŭng-diô ô 100 uâng chiĕng-mī, siàng-chê gâe̤ng hiŏng-â dŭ ô cĭng hō̤ gì gŭng-diô lièng giék. Ó̤-ciŭ gì gŏ̤-sók gŭng-diô ô 30 uâng chiĕng-mī. Dĕ̤ng-nàng buô hāi-gièng siàng-chê cĭ-găng dŭ ô gŏ̤-sók gŭng-diô lièng-giék. Dâi-lṳ̆k dĕ̤ng-buô, dĕ̤ng-nàng buô, Tā-sṳ̆-mā-nià Dō̤ gâe̤ng să̤-nàng buô Pō̤-sṳ̀ (Perth) hô-gê̤ṳng ô cêng go̤ uòng-chīng gì gŏ̤-sók gung-diô uōng.
Ó̤-ciŭ tiék-diô ô 4 uâng chiĕng-mī dòng, bók-guó tiék-diô dŏ̤-só diŏh dĕ̤ng buô gâe̤ng să̤-nàng buô gì hāi-gièng. Dĕ̤ng-nàng buô Duâi-buŏng Săng-mĕk (Great Dividing Ra.) nàng-dâung gáu Mēu-buōng gâe̤ng Ā-dă̤-lài-dà̤ (Adelaide) ô iā duâi gì tiék-diô uōng. Să̤-buô gì tiék-diô uōng ciō-iéu găh Pō̤-sṳ̀ hó-gê̤ṳng.
Dièu-siēng Buáng-dō̤ lĭk-sṳ̄
Dièu-siēng Buáng-dō̤ gô-dā̤ hô̤ lā̤ „Gŏ̤-là̤“ ("Koryŏ"), „Dièu-siēng“ ("Chosŏn"), sê Dĕ̤ng Ā gì siŏh ciáh buáng-dō̤. Ciā buáng-dō̤ gà̤-dēng ô 2 ciáh guók-gă: Dièu-siēng Mìng-ciō-ciō-ngiê Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók (ék-buăng hô̤ lā̤ Dièu-siēng hĕ̤k-ciā Báe̤k-hàng) gâe̤ng Dâi-hàng Mìng-guók (ék-buăng hô̤ lā̤ Hàng-guók hĕ̤k-ciā Nàng-hàng), ciō-iéu mìng-cŭk dŭ sê Dièu-siēng-cŭk, gōng Dièu-siēng-ngṳ̄(iâ hô̤ lā̤ Hàng-guók-ngṳ̄). Ciā guók-gă gì lĭk-sṳ̄ cĭng dòng.
Gĭng-dáng kō̤-gū hŏk-gă gì ngiēng-géu huák-hiêng, gūi sé-uâng nièng ī-sèng cêu ô nè̤ng diŏh hŭ-uái dêu lāu. Áng Dièu-siēng sìng-uâ diē-sié gì gōng-huák, tiĕng-sìng Huâng-hṳ̀ng (桓雄) gâe̤ng hṳ̀ng gì cṳ̆-niòng-giāng giék-huŏng, săng giâ Tàng-gŭng (檀君), ciā Tàng-gŭng cêu sê gĭng-dáng Dièu-siēng mìng-cŭk gì sṳ̄-cū. Gáu muōi-lāu Tàng-gŭng gióng-lĭk Gū Dièu-siēng , cuòi sê Dièu-siēng gì kăi guók. Găk gĭng-dáng Báe̤k-hàng gì Bìng-iōng ô Tàng-gŭng gì muó, hô̤ lā̤ „Tàng-gŭng Lìng“. Bók-guó cuòi sê ng-sê Tàng-gŭng cĭng gì muó, hiêng-câi nè̤ng gó gōng mâ̤ chĭng-chū, ĭng-ôi Báe̤k-hàng céng-hū ng-niông kō̤-gū ìng-uòng giàng diē kó̤ diêu-că.
Dṳ̆ng-guók gì «Sṳ̄-gé» diē-sié ô siŏh cṳ̄ng gâe̤ng Dièu-siēng sìng-uâ uòng-ciòng mâ̤ siŏh-iông gì gōng-huák. Ĭ diē-sié gōng Dṳ̆ng-guók Siŏng-dièu gì Gĭ-cṳ̄ (箕子) diŏh miĕk guók gì sêng-âu cāu kó̤ Dièu-siēng, gióng-lĭk Dièu-siēng-guók. Bók-guó diŏh gĭng-dáng gì Dièu-siēng buáng-dō̤ tàu-dā̤ dŭ mò̤ hī sêng-âu Dṳ̆ng-guók ùng-huá gì sié-nó̤h kō̤-gū huák-hiêng, mì-ék kō̤-nèng â̤ céng-mìng gì „Gĭ-cṳ̄ Lìng“, iâ găk 1959 nièng ké̤ṳk Báe̤k-hàng céng-hū tiáh lâi lāu, tiáh gì sêng-âu huák-hiêng diē-sié hŭ-nó̤h dŭ mò̤.
Iù 1 sié-gī kăi-sṳ̄, Hàng Buáng-dō̤ gà̤-lēng ô Gŏ̤-guó-là̤ (高句麗), Báik-cá̤ (百濟), Sĭng-lò̤ (新羅) săng bĭh guók-gă. Cī ciáh sì-dâi ké̤ṳk Hàng-guók sṳ̄-hŏk-gái hô̤ lā̤ „Săng-guók Sì-dâi“. Săng-guók dâi-dŏng Gŏ̤-guó-là̤ có̤i giòng-duâi, Sùi Iòng-dá̤ gâe̤ng Dòng Tái-cŭng cê-gă dái gūi sĕk uâng gì buô-dôi kó̤ páh, dŭ ké̤ṳk ĭ páh suŏ kó̤. Bók-guó Gŏ̤-guó-là̤ iâ nguòng-ké-dâi-siŏng, diŏh 668 nièng ké̤ṳk Sĭng-lò̤ miĕk lâi. Gó ô siŏh ciáh guók-gă Báik-cá̤, ī-gĭng găk 660 nièng ké̤ṳk Sĭng-lò̤ miĕk lâi, Tūng-ék Sĭng-lò̤ uòng-dièu cêu ciŏng-uâng sāng-sĕng lāu. Ô gì Gŏ̤-guó-là̤ nè̤ng cāu kó̤ Muāng-ciŭ, gâe̤ng hŭ-uái gì nè̤ng cà̤ gióng-lĭk Buŏk-hāi-guók.
Tūng-ék Sĭng-lò̤ diŏh 10 sié-gī dṳ̆ng-gĭ dâi-lâung, siŏh ciáh hô̤ Uòng Gióng gì ciŏng-gŭng có̤i-cṳ̄ng dṳ̀ng-sĭng tūng-ék guók-gă, gióng-lĭk Gŏ̤-là̤ Uòng-dièu. Iù 1170 nièng kăi-sṳ̄, Gŏ̤-là̤ guók-uòng uòng-ciòng mò̤ guòng-lĭk, sê ū-sìng (武臣) gì kūi-lōi (傀儡). 1270 nièng, guók-uòng cióh Mūng-gū-bĭng gì chiū ciŏng cī siŏh dêng ū-sìng dŭ dò̤ dṳ̀ lâi, bók-guó chṳ̄-káik bô biéng siàng Mūng-gū huòng-dá̤ gì kūi-lōi. ciā ī-hâiu gĭ-hù muōi siŏh dâi gì Gŏ̤-là̤ guók-uòng dŭ sê Mūng-gū huòng-dá̤ gì niè-sái.
Gáu-muōi-lāu Ciŏ Nguòng-ciŏng ciŏng Mūng-gū nè̤ng dṳ̆k kó̤ Mŏk-báe̤k, Gŏ̤-là̤ guók-uòng gó sê gâe̤ng Mūng-gū-nè̤ng kiê diŏh siŏh-dŏi, găk 1388 nièng puái ciŏng-gŭng Lī Sìng-gié kó̤ páh Mìng-dièu. Lī Sìng-gié gâe̤ng iā sâ̤ nè̤ng dŭ giéng-gáe̤k ciā céng-cáik sê dâng gì, có̤i-cūng diŏh 1392 nièng chuàng-ôi, gióng-lĭk Dièu-siēng Uòng-dièu. Dièu-siēng Uòng-dièu sê Hàng-guók lĭk-sṳ̄ gà̤-lēng siŏng-dŏng dê̤ṳng-iéu gì siŏh ciáh uòng-dièu, kuŏ-hŏk gâe̤ng uòng-hŏk dŭ iā huák-dăk. Dièu-siēng Sié-cŭng Dâi-uòng câi-ôi gì sêng-âu, gó̤ hŏk-ciā huák-mìng „Hóng-mìng Céng-ĭng“ (訓民正音), giĕ-dêng Dièu-siēng-ngṳ̄ diŏh kék cuòi lì siā. Ciā „Hóng-mìng Céng-ĭng“ iâ hô̤ lā̤ „Duâi cê“ (大字), cêu sê gĭng-dáng gì ngiêng-ùng.
1897 nièng 10 nguŏk 12 hô̤, Dièu-siēng Gŏ̤-cŭng sŏng-buó ciŏng guók-miàng gāi siàng „Dâi-hàng Dá̤-guók“ (大韓帝國). Nĭk-buōng gâe̤ng Ngò̤-lò̤-sṳ̆ huák-sĕng ciéng-cĕng gì sêng-âu, Hàng-guók mâ̤ siŏng sêu gáu īng-hiōng, diŏh 1904 nièng 1 nguŏk 21 hô̤ sŏng-buó „dṳ̆ng lĭk“. Dáng-sê Nĭk-buōng ké̤ṳk ĭ có̤ nô kó̤, găk 2 nguŏk chók-bĭng chĭng-liŏk Hàng-guók, bék Hàng-guók céng-hū gâe̤ng Nĭk-buōng céng-hū chiĕng „Hàng-Nĭk Ngiê-dêng Cṳ̆“, ciŏng Hàng-guók biéng có̤ cê-gă gì bō̤-hô-guók.
1907 nièng 7ng. 20h., Nĭk-buōng-nè̤ng bék Dâi-hàng Dá̤-guók gì Gŏ̤-cŭng huòng-dá̤ tó̤i-ôi. 1910 nièng 8ng. 22h., hī sèng-âu gì nô̤i-gó̤h dâi-sìng Lī Uòng-ê̤ṳng (李完用) gâe̤ng Nĭk-buōng tŭng-găng (統監, gâe̤ng cūng-dók chă-bók-dŏ̤) chiĕng-dêng hiĕk-ngiê „Hàng-Nĭk Hăk-biáng Dèu-iók“, ciŏng Dâi-hàng huòng-dá̤ gì guòng-lĭk „uòng-ciòng niông ké̤ṳk Dâi-nĭk-buōng Dá̤-guók huòng-dá̤“. Dŏng nguŏk 29 hô̤, hióng sié-gái sŏng-buó ciā dèu-iók. Hàng Buáng-dō̤ cêu ciŏng-uâng biéng-siàng Nĭk-buōng gì sĭk-mìng-dê lāu.
Hàng-guók ké̤ṳk Nĭk-buōng miĕk lâi ī-hâiu, ĭ gì guók-mìng dŭ cêng-kó̤ bók-muāng. 1919 nièng 3 nguŏk 1 hô̤, Dièu-siēng ciòng-guók gì nè̤ng huák-dông huāng-dó̤i Nĭk-buōng gì „Săng-ék Ông-dông“, có̤i-cṳ̄ng ké̤ṳk Nĭk-buōng sĭk-mìng céng-hū déng-ák, tài-sī iâ sâ̤ nè̤ng. Lī Sìng-uōng (李承晚) cī siŏh dêng dŭk-lĭk ông-dông-gă cāu kó̤ Dṳ̆ng-guók, diŏh Siông-hāi sìng-lĭk „Dâi-hàng Mìng-guók Lìng-sì Céng-hū“, gié-sṳ̆k huāng-káung Nĭk-buōng gì tūng-dê. Ciā „Dâi-hàng Mìng-guók Lìng-sì Céng-hū“ diŏh 1938 nièng gṳ̆ng Ciōng Gái-sĭk cāu Dṳ̀ng-kéng kó̤, găk Dṳ̆ng-guók Káung-nĭk Ciéng-cĕng gì sêng-âu, puái nè̤ng kó̤ dó̤i-chiū Dṳ̆ng-huà Mìng-guók guók-mìng céng-hū. Gó ô gì Dièu-siēng nè̤ng cāu kó̤ Muāng-ciŭ, gâe̤ng hŭ-uái gì nè̤ng cū-siàng „Dĕ̤ng-báe̤k káung-nĭk lièng-gŭng“.
1945 nièng 8ng. 15h. Nĭk-buōng dàu-hòng, Sŭ-lièng gâe̤ng Mī-guók áng dŏng-chĕ̤ chiĕng-dêng gì dèu-iók, puái buô-dôi céng-liāng Hàng Buáng-dō̤. Lâng guók buô-dôi áng báe̤k-ūi 38 dô có̤ gái-siáng, báe̤k-biĕng sê Sŭ-lièng, nàng-biĕng sê Mī-guók.
1946 nièng 2 nguŏk, Sŭ-lièng buóh siŏng ciŏng Háng Buáng-dō̤ biéng-có̤ ĭ gì ôi-sĭng-guók, niông găk Sŭ-lièng gì Gĭng Nĭk-sìng diōng kó̤, diŏh Báe̤k-biĕng lêng lĭk „Báe̤k Dièu-siēng Lìng-sì Ìng-mìng Ūi-uòng-huôi“, ng-giék-sêu Mī-guók tì-chók gì „gó̤-lòng buáng-dō̤ tūng-ék sōng-gṳ̄“ gì iĕu-giù. 1948 nièng 8 nguŏk 15 hô̤, nàng-huŏng sìng-lĭk Dâi-hàng Mìng-guók. Áng sōng-gṳ̄ gì giék-guō, Lī Sìng-uāng dŏng-sŏng cūng-tūng. Chă-bók-dŏ̤ buáng-ā-nguŏk-nĭk ī-hâiu, Gĭng Nĭk-sìng găk báe̤k-huŏng sìng-lĭk Dièu-siēng Mìng-ciō-ciō-ngiê Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók. Hàng Buáng-dō̤ cêu ciŏng-uâng hŭng-liĕk siàng lâng ciáh guók-gă lāu, gáu gĭng-dáng gó muòi tūng-ék.
1950 nièng 6ng. 25h., Báe̤k-hàng ū-miĕk Nàng-hàng puái bĭng chĭng-liŏk, săng-mŭk-siŏh-sì huák bĭng chĭng-liŏk Hàng-guók, Hàng-ciéng cêu ciŏng-uâng kăi-sṳ̄ lāu.
Sŭ-lièng sāi ū-ké kó̤ dó̤i-chiū Báe̤k-hàng, bô gă Nàng-hàng gì buô-dôi nék-giāng cūng-bê dŭ mò̤, Báe̤k-hàng iā ká̤ cêu páh giâ Nàng-hàng gì siū-dŭ Háng-siàng (gĭng-dáng gì Siū-ék) lāu, mò̤ niŏh-òng páh giâ Nàng-hàng duâi bô-hông gì dê-huŏng, Nàng-hàng nâ diông Hū-săng hó-gê̤ṳng. 27 hô̤, Mī-guók puái bĭng ciĕ-uông Hàng-guók. Duâi buô-hông gì guók-gă dó̤i Báe̤k-hàng ciā có̤-huák iā bók-muāng, 7ng. 7h., Lièng-hăk-guók tŭng-guó giók-ngiê, 16 ciáh guók-gă cū-siàng Lièng-hăk-guók-gŭng, chók bĭng ciĕ-uông Nàng-hàng. Douglas MacArthur cī-hŭi Lièng-hăk-guók-gŭng diŏh Ìng-chiŏng dĕ̤ng-lṳ̆k, siŏh diô hióng báe̤k. Báe̤k-hàng liāng-dô̤-ìng Gĭng Nĭk-sìng cāu kó̤ Dṳ̆ng-guók biĕng-gái hŭ-uái, tié-lāu giù Mò̤ Dĕk-dŭng chók-bĭng. 10ng. 25h., Dṳ̆ng-guók có̤i-cṳ̄ng puái „Cé-nguông-gŭng“ kó̤ dó̤i-chiū Báe̤k-hàng, Sŭ-lièng iâ puái hĭ-hèng-uòng hông diŏh Dṳ̆ng-guók buô-dôi diē-sié kó̤ dó̤i-chiū ĭ. Mī-guók gó-nâ-háng Dṳ̆ng-guók hĭ-gĭ siŏh buŏ cī găng săng-mŭk-siŏh-sì biéng cī māng bá, dŭ mâ̤ báik ká̤-diê â̤ ciŏng-uâng; gāu-muōi-lāu Sŭ-lièng gāi-tā̤ ī-hâiu, cá iù Ngò̤-lò̤-sṳ̆ hŭ-uái â̤ báik dŏng-sì sê Josef Stalin găk lā̤ có̤-ngài. Sĕ̤ng-huŏng hŭ-nè̤ng dŭ páh mâ̤ guó dó̤i-huŏng, có̤i-cṳ̄ng găk 1953 nièng 7ng. 26h., sĕ̤ng-huŏng dâi-biĕu diŏh Bēng-muòng-dáing ciĕng-diâng «Dìng-céng Hiĕk-ngiê».
1960 nièng 5 nguŏk 16 hô̤, Hàng-guók gì gŭng-guăng Páuk Céng-hĭ (朴正熙) céng-biéng siông-dài, kăi-sṳ̄ ĭ gì 17 nièng gŭng-sê̤ṳ dŭk-cài sì-dâi. Ciā 17 nièng dâi-dŏng, Háng-guók gĭng-cá̤ huák-diēng cêng-kó̤ ká̤, gâe̤ng Hiŏng-gē̤ng, Sĭng-gă-pŏ̤, Dài-uăng (Dṳ̆ng-huà Mìng-guók) cà̤ hô̤ lā̤ „Ā-ciŭ Sê-siēu-lṳ̀ng“.
1980 nièng, Páuk Céng-hĭ ké̤ṳk nè̤ng áng-sák, mò̤ niŏh-òng, gŭng-guăng Ciòng Dāu-huâng (全斗煥) siông-dài. Ciā nè̤ng iâ sê có̤ dŭk-cài gì, bók-guó gâe̤ng Páuk Céng-hĭ mâ̤ siŏh iông, báh-sáng dŭ dó̤i ĭ êng-chiông mâ̤ hō̤. 1980 nièng, Guŏng-ciŭ ô nè̤ng káung-ngiê, ĭ pái buô-dôi kó̤ déng-ák, tài-sī iâ sâ̤ nè̤ng, cuòi cêu sê Guŏng-ciŭ Mìng-ciō Ông-dông. Bók-guó cuòi sê̤ṳ-gióng huák-sĕng ī-hâiu, Hàng-guók gì mìng-ciō ông-dông ô cĭng duâi gì huák-diēng. 1987 nièng, bô huák-sĕng káung-ngiê, có̤i-muōi, Ciòng Dāu-huâng găk 1988 nièng ṳ̄ng-hṳ̄ cê̤ṳ-iù sōng-gṳ̄ cūng-tūng. Ciŏng-uâng, Hàng-guók cêu uòng-ciòng biéng-siàng siŏh ciáh mìng-ciō gì guók-gă lāu.
Có̤i cā, Báe̤k-hàng sêu gáu Sŭ-lièng gâe̤ng Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gì bŏng-cô, gĭng-cá̤ bī Nàng-hàng hō̤. Iā sâ̤ diŏh Nĭk-buōng gì Dièu-siēng nè̤ng dŭ diōng kó̤ Báe̤k-hàng. Báe̤k-hàng céng-hū ciŏng cī siŏh dêng „cṳ̆-buōng-gă“ gì cài-săng dŏk kó̤, ciŏng ĭ-gáuk-nè̤ng guŏng diŏh cĭk-dṳ̆ng-ìng diē-sié. Gáu-muōi-lāu Sŭ-lièng gāi-tā̤, Dṳ̆ng-guók dó̤i Báe̤k-hàng gì ciĕ-uông iâ muōng biéng muōng ciēu, Báe̤k-hàng gì gĭng-cá̤ iâ muōng biéng muōng chă. Bô gă lā̤ Báe̤k-hàng iâ sèu có̤ căi, ìng-mìng sĕng-uăk cêng-kó̤ kék-kŭi, ngô̤ sī iā sâ̤ nè̤ng.
Báe̤k-hàng nè̤ng ciŏng Gĭng Nĭk-sìng dŏng sìng lì bái, guók-cié gà̤-lēng dŭ piĕ-bàng ĭ có̤ gáuk-ìng-cùng-bái, ĭ gó dă-dā-biêng gōng cuòi sê „ĭng-hṳ̀ng-cùng-bái“. Báe̤k-hàng gì dâ̤ 2 dâi có̤i gŏ̤ liāng-dô̤-ìng Gĭng Céng-nĭk gâe̤ng dâ̤ 3 dâi gì Gĭng Céng-ŏng, siŏh ciáh sê ĭ gì giāng, siŏh ciáh sê ĭ gì sŏng.
Báe̤k-hàng nâ sìng-nêng „ciō-tā̤ sṳ̆-siōng“ gâe̤ng „sĭng-gŭng céng-cáik“, mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng huái-ngì ciā sṳ̆-siōng, iâ mâ̤ sāi cê-gă tì-chók céng-dê sṳ̆-siōng. Ĭ mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng piĕ-bàng céng-hū, mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng ô cūng-gáu séng-iōng, piéng ĭ gì guók-mìng gōng Mī-guók gâe̤ng Nàng-hàng ciŏng-uâng gì cṳ̆-buōng-ciō-ngiê guók-gă dŭ iā bék, ciòng-sié-gái nâ ô Báe̤k-hàng gì nè̤ng sĕng-uăk có̤i hō̤. Ĭ mâ̤ sìng-nêng Nàng-hàng céng-hū, gó ĭ „Nàng-dièu-siēng gūi-lōi céng-guòng“. Ĭ mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng tiăng biĕng-dău guók-gă gì guōng-bó̤, mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng káng biĕng-dău guók-gă gì diêng-sê bìng-dô̤, hô̤-lièng-uōng (uōng-cié-uōng-lô) iâ sê mò̤ gâe̤ng sié-gái gà̤-lēng lièng siŏh dŏi gì. Kó̤ ciā guók-gă gì nguôi-guók-nè̤ng dŭ â̤ sêu gáu ĭ gì dĕk-gĕ̤ng gì găng-sê. Duâi buô-hông gì guók-cié muòi-tā̤ dŭ nêng-ôi Báe̤k-hàng sê siŏh ciáh iā mâ̤ cê̤ṳ-iù gì guók-gă.
Bàng-uâ-cê
Bàng-uâ-cê (平話字), iâ hāu lā̤ Hók-ciŭ-uâ Gáu-huôi Lò̤-mā-cê (福州話教會羅馬字), sê ciŏng-muòng dò̤ lā̤ siā Hók-ciŭ-uâ gì siŏh-cṳ̄ng Lò̤-mā-cê. Ĭ dŭ-liāng ô 17 bĭh cê-mō̤, hók-hăk cê-mō̤ (複合字母) gâe̤ng dĕk-sṳ̀ cê-mō̤ (特殊字母) nâ gă diē kó̤ ô 23 bĭh. Bàng-uâ-cê lêng-nguôi gó ô 5 bĭh hù-hô̤ dò̤ lā̤ biĕu-cé̤ṳ sĭng-diêu (聲調), 1 bĭh lièng-cê hù-hô̤ (連字符號) dò̤ lā̤ lièng-giék ĭng-ciék.
Gì-sĭk gáu hiêng-káik-sì, gó mâ̤ hiēu Hók-ciŭ-uâ gì cī tó̤ Lò̤-mā-cê dó̤-dā̤ hô̤ lā̤ sié-nó̤h miàng-cê. Dṳ̆ng-guók hók-sŭk-gái dŭ sê gó̤ ĭ „Gáu-huôi Lò̤-mā-cê“(敎會羅馬字), ĭng-ôi ĭ gĭ-buōng dŭ sê diŏh gáu-huôi diē-sié sāi gì.
Bàng-uâ-cê cī ciáh miàng-cê sê ngiĕk-ṳ̀ ngiēng-géu Hók-ciŭ-uâ gì lâng ciáh hâiu-săng-giāng găh 2005 nièng tiĕng-iĕk gì sèng-hâiu kī gĭ. Cuòi sê ĭ-gáuk-nè̤ng ŏ̤h Mìng-nàng-ngṳ̄ gì Lò̤-mā-cê miàng-cê „Băh-uâ-cê (Pe̍h-ōe-jī)“ kī gĭ, ĭng ôi Mìng-nàng-ngṳ̄ gì „Pe̍h-ōe (Băh-uâ, 白話)“ gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ gì „Bàng-uâ“(平話) sê siŏh iông gì é-sé̤ṳ.
Hiêng-câi nè̤ng gó muôi tō̤ cà̤ ô-guăng Bàng-uâ-cê cháung-cáuk (創作) gì gê̤ṳ-tā̤ cài-lâiu, nē̤ng-gă nâ dé̤ṳng téng lìng-sĭng (零星) gì cài-lâiu gà̤-dēng dáik gáu nék-giāng cháung-cáuk gì siĕu-sék (消息).
Ă-piéng Ciéng-cĕng (鴉片戰爭) ĭ-hâiu, téng Ĕu-ciŭ gâe̤ng Mī-guók lì gì Gĭ-dók-gáu diòng-gáu-sê̤ṳ ôi lāu gó hō̤ gì hióng Dṳ̆ng-guók-nè̤ng diòng-gáu (傳教), cêu kó̤ ŏ̤h Dṳ̆ng-guók gì ngṳ̄-ngiòng. Ĭ-gáuk-nè̤ng găh ŏ̤h sèng-hâiu, áng cê-gă gì lī-gāi, sāi Lò̤-mā-cê gé giâ lì ŏ̤h gì nô̤i-ṳ̀ng(內容). Cĭ-hâiu bô ô nè̤ng kó̤ cīng-lī(整理) cī bĭh Lò̤-mā-cê, tūng-ék cê-mō̤ gì siā-huák. Pĭng-siā Dṳ̆ng-guók dê-huŏng ngṳ̄-ngiòng gì gáuk cṳ̄ng Lò̤-mā-cê cêu ciŏng-uâng ông-sié (問世) kó̤ lāu.
Téng hiêng-iū gì cài-lâiu diē-sié nē̤ng-gă huák-hiêng, dék cā sāi Lò̤-mā-cê lì gé Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng sê Ià-lū Dâi-hŏk(Yale University) gì gáu-sêu Huài-dáik (懷德, M. C. White). Ĭ dŏng-sì sê siā siŏh cṳ̄ng hô̤ lā̤ „Ŭi-liàng Cìng-sṳ̆ ĭng-biĕu“("System of Sir William Jones") gì gé-ĭng hiê-tūng lì gé Hók-ciŭ-uâ.
Cī tó̤ gé-ĭng hiê-tūng gâe̤ng gĭng-dáng Bàng-uâ-cê dék duâi gì chă-biék găh dĕk-sṳ̀ cê-mō̤ „a̤“, „e̤“, „o̤“, gâe̤ng „ṳ“ gì biēu-gé gà̤-dēng, hī tó̤ gé-ĭng hiê-tūng sāi „á“ lì biĕu sê „a̤“, „ó“ lì biĕu sê „o̤“, „ë“ lì biēu-sê „e̤“, „ü“ lì biĕu-sê „ṳ“. Hiā sì-hâiu mò̤ nèng â̤ siā sĭng-diêu hù-hô̤, ĭng-ôi biĕu sĭng-diêu hù-hô̤ gì ôi-dé dŭ gâe̤ng dĕk-sṳ̀ cê-mō̤ gì dĕk-sṳ̀ hù-hô̤ iēng kó̤ lāu. Bók-guó cī tó̤ gé-ĭng hiê-tūng â̤ dé̤ṳng káng có̤ Bàng-uâ-cê gì cù-hìng (雛形).
Gáu-muōi-lāu, Mī-guók gì diòng-gáu-sê̤ṳ Măh Lé-huò (麥利和, R. S. Maclay), Mò̤-gă-lĭk (摩嘉立, C. C. Baldwin) gâe̤ng Ĭng-guók nguôi-gău-guăng E. H. Parker gáuk-nè̤ng dŭ dó̤i ĭ có̤ chók gāi-céng(改進). Gì-dṳ̆ng ô siŏh ciáh miàng-cê hô̤ Sṳ̄-lŏk-báik (史犖伯, R. W. Stewart) gì Ái-ī-làng nè̤ng, ciŏng dĕk-sṳ̀ cê-mō̤ gà̤-dēng gì lâng bĭh dók-dók dŭ dò̤ uâng lâi, buăng gáu cê-mō̤ â̤-dā̤ kó̤. Ciŏng-uâng cê-mō̤ gà̤-dēng cêu tĕ̤ng chók ôi-dó̤i â̤ sāi biĕu sĭng-diêu hù-hô̤ kó̤ lāu. Ĭ-gáuk-nè̤ng bô siék-gié chók 5 bĭh hù-hô̤, lì biĕu Hók-ciŭ-uâ gì 7 bĭh sĭng-diêu.
Siŭ-gāi ī-hâiu gì cī cṳ̄ng pĭng-ĭng ùng-cê iâ cêu-sê hiêng-câi gì Bàng-uâ-cê. Diòng-gáu-sê̤ṳ gáuk-nè̤ng sāi Bàng-uâ-cê lì chók-bēng gáuk-cṳ̄ng-gáuk-iông cŭng-gáu cṳ̆. 1905 nièng, kĕk bàng-uâ-cê siā gì Hók-ciŭ uâ Sĭng-iók Séng-gĭng «NGUĀI GÉU-CIŌ IÀ-SŬ GĬ-DÓK GÌ SĬNG-IÓK CṲ̆» chók-bēng. 1908 nièng, hăk biĕng gì sĭng-gô-iók Séng-gĭng «SÉNG GĬNG SĬNG GÔ IÓK CIÒNG CṲ̆» chók-bēng.
Bók-guó hiā-sèng-hâiu Bàng-uâ-cê nâ găh Gĭ-dók-gáu gáu-huôi diē-sié sāi, gáu-huôi ngiê-dāu gì nè̤ng gĭ-buōng dŭ mâ̤ hiēu sāi. 1911 nièng Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sìng-lĭk ī-hâiu, céng-hū huák-dông „Guók-ngṳ̄ ông-dông (國語運動)“, cié-dêng cé̤ṳ-ĭng cê-mō̤ (注音字母), géng-cī gié-sṳ̆k sāi diòng-gáu-sê̤ṳ huák-mìng gì gáuk-cṳ̄ng pĭng-ĭng ùng-cê. Gĭng-guó céng-hū siŏh báik nièng gì ák-cié (壓制), sāi Bàng-uâ-cê gì nè̤ng muōng biéng muōng ciēu, gáu hiêng-câi gĭ-buōng mò̤ nè̤ng káng â̤ huôi-é kó̤ lāu.
Bàng-uâ-cê ô 23 bĭh cê-mō̤, 5 bĭh sĭng-diêu hù-hô̤.
Nâ sê áng dăng-tā̤ cê-mō̤ lì sáung gì uâ, Bàng-uâ-cê dŭ liāng ô 17 bĭh cê-mō̤. Dĕk-sṳ̀ cê̤-mō̤ nâ iâ dò̤ lā̤ dáung dăng-tā̤ cê-mō̤ gì uâ, Bàng-uâ-cê dŭ liāng ô 21 bĭh cê-mō̤. Nâ áng cê-mō̤ sū biēu dăk gì ĭng-só̤ lì sáung gì uâ, Bàng-uâ-cê dŭ liāng ô 23 bĭh cê-mō̤.
Bàng-uâ-cê gì dĕk-sṳ̀ cê-mō̤ (特殊字母) ô 4 bĭh: „A̤“, „E̤“, „O̤“ gâe̤ng „Ṳ“; cū-hăk cê-mō̤ (組合字母) ô 2 bĭh: „CH“ gâe̤ng „NG“.
Hók-ciŭ-uâ gì ĭk-sĭng (入聲) ô sék-muōi (塞尾), „h“ gâe̤ng „k“ dò̤ lā̤ biēu-sê ĭk-sĭng gì sék-muōi. „H“ biēu-sê hò̤-lè̤ng sék-muōi (喉嚨塞尾) . „K“ biēu-sê hò̤-lè̤ng ĭng sék-muōi . „S“ găh Hók-chiăng kiŏng (福清腔) diē-sié tĕ̤k có̤ , ô gì Hók-ciŭ nè̤ng â̤ ciŏng „s“ tĕ̤k có̤ .
Diŏh Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông-cṳ̆ (音韻書) «Chék Lìng Báik-ĭng» (戚林八音) diē-sié, mò̤ buáng-siăng-mō̤ (半聲母) , gâe̤ng gì siăng-buô (聲部).
Gáu-muōi-lāu diòng-gáu-sê̤ṳ siék gié Bàng-uâ-cê gì sèng-hâiu ô chăng-kō̤ cī buô ông-cṳ̆, iâ ŏ̤h cī buōng ĭng-ông-cṳ̆ siŏh-iông, mò̤ ké̤ṳk cī săng bĭh buáng-siăng-mō̤ puói cê-mō̤, nâ sāi „i“, „u“, „ṳ“ lì biēu sê cī 3 bĭh buáng-siăng-mō̤ , gâe̤ng .
Bàng-uâ-cê dŭ-liāng kĕk 5 bĭh hù-hô̤ lì biēu-sê Hók-ciŭ-uâ gì 7 bĭh sĭng-diêu.
Siông-bìng (上平) diêu gâe̤ng hâ-ĭk (下入) diêu cà̤ sāi siŏh bĭh sĭng-diêu hù-hô̤, siông-ké̤ṳ (上去) diêu gâe̤ng hâ-ĭk (下入) diêu cà̤ sāi siŏh bĭh hù-hô̤. Ĭng-ôi Hók-ciŭ uâ gì lâng bĭh ĭk-sĭng (入聲) ô mìng-hiēng gì sék-muōi (塞尾), gó-chṳ̄ găh pĭng-siā gì sèng-hâiu â̤ tiĕng-gă sék-muōi cê-mō̤ (塞尾字母) „k“ hĕ̤k-ciā „h“, ciŏng-uâng cêu mâ̤ gâe̤ng cà̤ sāi hù-hô gì hī lâng bĭh chṳ̄-sĭng-diêu (siông-bìng, shiông-ké̤ṳ) hông siŏh dŏi kó̤ lāu.
Găh sĭk-cié sāi-ê̤ṳng gì sèng-hâiu, ng-sê mūi bĭh siŏh sĭng-diêu hù-hô̤ dŭ â̤ dé̤ṳng sài gáu sū-iū mō̤-ĭng cê-mō̤ gì gà̤-dēng. Ŏ̤h „e“, „o“ cī lâng bĭh cê-mō̤, nâ ô „--̂“ gâe̤ng „--̆“ â̤ dé̤ṳng sài diŏh gà̤-dēng, bĕk-nó̤h hù-hô̤ dŭ mâ̤ sāi sài diŏh gà̤-dēng. Gì-sĭk diŏh pĭng-siā gì sèng-hâiu, iâ mâ̤ dò̤ biék-nó̤h hù-hô̤ sài cī lâng bĭh cê-mō̤ gà̤ dēng. Dŏng-iòng, găh sĭk-cié pĭng-siā gì sèng-hâiu, dăng-tā̤-cê nâ sê gă diē ông-muōi (韻尾), cìng-huóng bô â̤ biéng lāu. Ŏ̤h „e“, dăng-tā̤ gì sèng-hâiu nâ ô „--̂“ gâe̤ng „--̆“ â̤ dé̤ṳng sài gà̤-dēng, bók-guó nâ sê găh ĭ muōi-sāu tiĕng diē ông-muōi „ng“ gì uâ, cêu â̤ dé̤ṳng sài diông-giâ-lì gì 3 bĭh hù-hô̤ kó̤ lāu.
Â-dā̤ gì biēu-gáik cūng-giék chók lì dăng-tā̤-cê â̤ dé̤ṳng tiĕng-gă sié-nó̤h-uâng hù-hô gì cìng-huóng:
Sāi Bàng-uâ-cê siā-cê gì sèng-hâiu, diŏh áng ĭng-ciék buōng kŭi lì siā, buóh-āi lièng-giék lâng bĭh hĕ̤k-ciā lâng bĭh ī-siông gì ĭng-ciék sèng-hâiu, diŏh sāi lièng-cê hù-hô̤ „-“ lì lièng-giék ĭng-ciék.
Găh gĭng-dáng ô-niĕ-ài tō̤ gáu gì cái-lâiu diē-sié, dŭ mò̤ gê̤ṳ-tā̤ gì ùng-ciŏng gái-siêu Bàng-uâ-cê gì ciáng-cê-huák (正字法). Bók-guó ô nè̤ng áng «Séng-gĭng» diē-sié gì pĭng-siā huŏng-sék cūng-giék chók lì Bàng-uâ-cê gì ciáng-cê-huák. Bàng-uâ-cê gì ciáng-cê-huák â̤ dé̤ṳng buōng „Gĭ-buōng sṳ̆-siā giĕ-cáik“, „Siăng-mō̤ Duâi-nâung siā giĕ-cáik“, „Sĭng-diêu Hù-hô̤ Tiĕng-gă giĕ-cáik“, „Lièng-cê hù-hô̤ sāi-ê̤ṳng giĕ-cáik“ cī 4 bĭh buô-hông.
Kĕk Bàng-uâ-cê siā Hók-ciŭ-uâ gì huŏng-huák hô̤ lā̤ „Hók-ciŭ-uâ Lò̤-mā-huá“ (福州話羅馬化) hĕ̤k-ciā „Hók-ciu-uâ Pĭng-ĭng-huá“ (福州話拼音化). Găh céng-hū gì īng-hiōng giâ, huāng dó̤i Hók-ciŭ-uâ kĕk Bàng-uâ-cê siā gì nè̤ng mâ̤ ciēu, ĭ-gáuk-nè̤ng giéng-gáe̤k Hók-ciŭ-uâ diŏh kĕk Háng-cê siā.
Háng-cê puái téng ùng-huá gâe̤ng mìng-cŭk diòng-sìng (民族傳承) gà̤-dēng lì káng cī bĭh ông-dà̤. Ĭ-gáuk-nè̤ng gì guăng-diēng sê:
Bàng-uâ-cê puái téng ngṳ̄-ngiòng sĭk-ê̤ṳng (語言實用) gì huŏng-miêng lì kō̤-lê̤ṳ cī bĭh ông-dà̤, giéng-gáe̤k Bàng-uâ-cê â̤ dé̤ṳng dáung Hók-ciŭ-uâ gì ciō-tā̤ sṳ̆-siā ùng-cê dò̤ lā̤ dâi-tá̤ (代替) Háng-cê.
Hók-ciŭ-uâ ô cêng sâ̤ gì ĭng mò̤-niĕ-ài kĕk háng-cê siā, chiông „gĕ̤h (kē̤ lâi)“, „ngé̤ṳng (â̤ īng-kī diòng-ôi buóh áe̤h chók gì hŭ-uâng gāng-gáuk)“, „kău (ĕng siŏh dŏi)“, dŭ mò̤-niĕ-ài sāi Háng-cê siā chók lì.
Ô nè̤ng â̤ kĕk háng-cê gì ĭng hĕ̤k-ciā é-sé̤ṳ lì hông-tĕ̤k (混讀) Hók-ciŭ-uâ mò̤-niĕ-ài siā chók lì gì cê, dáng sê cuòi uōng-uōng â̤ gâe̤ng buōng-cê (本字) hông siŏh dŏi kó̤.
Hók-ciŭ-uâ gì Háng-cê ô iā sâ̤ bĭh lĭk-sṳ̄ gì tèng-dā̤, cêng sâ̤ Háng-cê ô lâng bĭh tĕ̤k-ĭng, ô gì gó ô 3 bĭh tĕ̤k-ĭng. Nâ kĕk Háng-cê siā gì uâ, nè̤ng mò̤-niĕ-ài cūng-káuk tĕ̤k chók lì ĭng, ô gì sèng-hâiu nâ tĕ̤k dâng kó̤, gó â̤ huák-sĕng ngô-huôi.
Â̤-dā̤ „生“ nâ tĕ̤k /seŋ/ cêu sê „sī“ gì é-sé̤ṳ, nâ tĕ̤k /saŋ/ cêu sê „săng giāng“ gì é-sé̤ṳ, nâ sê sāi háng-cê siā chók lì, cêu mò̤-niĕ-ài káng chók é-sé̤ṳ kó̤ lāu.
Ô nè̤ng giéng-gáe̤k: „Nè̤ng nâ sāi Hók-ciŭ uâ siā ùng-ciŏng gì uâ, ĭ nâ nguông â̤ hiēu Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng káng, ng-sê ké̤ṳk mâ̤ hiēu Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng tĕ̤k gì, gó-chṳ̄ ká̤-diê diŏh chák ĭ-gáuk-nè̤ng â̤ mâ̤ chăi chók lì?!“
Siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng sêu gáu buōng-tū hŭng-sṳ̆k gâe̤ng dĕk-biék sê̤ṳ-giông gì īng-hiōng â̤ săng chók cĭng sâ̤ buōng-tū dĕk-iū gì sṳ̀, cī cṳ̄ng sṳ̀ cêu nâ gōng sāi Háng-cê lì siā, mâ̤ báik Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng iâ mò̤ kō̤-nèng chăi chók lì.
Chiông gà̤-dēng cī guó uâ diē-sié „洋當池 (iòng-dŏng-diè)“, „霧裡去 (ô-lī-kó̤)“ cī lâng bĭh sṳ̀, sê Dâng Huò lŏ̤h să̤-iòng (鄭和落西洋) gì sèng-hâiu sùng gà̤-dēng giàng-sùng-gì Diòng-lŏ̤h-nè̤ng huák-mìng gì, nâ mò̤ ciŏng-muòng gì gāi-sék, mâ̤ báik Hók-ciŭ-uâ gì cêu nâ káng Háng-cê iâ â̤ hiēu ĭ gì é-sé̤ṳ. „翻生 (huăng-chăng)“ sê „mâ̤ ciáng-siòng“ gì é-sé̤ṳ, nâ sê ng-sāi Bàng-uâ-cê lì siā iā ṳ̀ng-ê tĕ̤k dâng hĕ̤k-ciā lī-gāi chó̤-nguô. Gó ô chiông „靜(sâng)“ ng-sê „ăng-cêng“ (安靜) gì é-sé̤ṳ, sê „ng-tiè, sák tiè“ gì é-sé̤ṳ, nâ káng Háng-cê sê chăi mâ̤ chók ciā é-sé̤ṳ gì.
Bàng-uâ-cê gì ùng-hók gĭ-buōng dŭ sê gâe̤ng cŭng-gáu ô găng-guó gì. 1908 nièng chók-bēng gì «SÉNG GĬNG SĬNG GÔ IÓK CIÒNG CṲ̆» sê Bàng-uâ-cê ùng-hók gì dâi-biēu. Cī buô ciòng-cṳ̄ ciŏng gōng buô «Séng-gĭng» sāi Hók-ciŭ buōng-dê-uâ huăng-ĭk chók lì, cê̤ṳ-iòng-gōng ô gì ê̤ṳng-sṳ̀(用詞) piĕng ùng-ngiòng-ùng(文言文), dáng-sê uòng-ciòng gì gá-sĭk chiĕu guó diē-sié gì cháuk-nguô.
Háng-cê
Háng-cê (漢字; Nĭk-ngṳ̄ Lò̤-mā-cê: Kanji; Dièu-siēng-ngṳ̄ Lò̤-mā-cê: Hanja; Uŏk-nàng-ngṳ̄: Hán Tự) iâ hāu lā̤ „Dṳng-ùng“, sê Háng-nè̤ng huák-mìng gì hìng-ngiê sṳ-siā hiê-tūng. Háng-cê ô 4,000 siông nièng gì lik-sṳ̄ lāu, gah hiêng-káik-sì sié-gái gì ùng-cê hiê tūng dài-dōng, sê dék gū-lō̤ gì. Háng-cê sê Huà-ngṳ̄, Nik-buōng-ngṳ̄, Uok-ngṳ̄, Ngù-ngṳ̄ gì sṳ-siā ùng-cê. Dṳng-guók, Dài-uang, Hiong-gē̤ng, Ó̤-muòng, Māi-lài-sā̤-ngā, Sing-ga-po̤ gâe̤ng gì-ta guók-ga diē-sié háng-nè̤ng dêu gì dê-huông du â̤ káng ô háng-cê.
„Háng-cê“ ciā sṳ̀ dék cā chók hiêng gah «Báe̤k Sṳ» . Â-dā̤ sê siong-guong gì gé cái.
Ing ôi Háng-nè̤ng gah lik-sṳ̄ gà̤-dēng ùng-huá du bī ciu-ùi ming-cuk huák-dak, ing-chṳ̄ háng-nè̤ng du háng-lik i-cà̤ cê-ga gì cê ciáh sê cing-ciáng gì ùng-cê, gì-ṳ̀ ming-cuk gì cê du sê „Ì-cê“, gó chṳ̄ tiāu sāi „cê“, „ùng-cê“ ching-hū háng-cê, mò̤ sāi „háng-cê“ cī bih miàng-ching.
Ching-guók gióng lik ī hâiu, ing ôi i gì guók-ngṳ̄ sê Māng-ciu-ngṳ̄, ùng-cê sê Māng-ùng, gó chṳ̄ mò̤ nèng-ài o̤h uōng-buong háng-nè̤ng guók-ga hūng-kuāng gái hāu háng-cê có̤ „ùng-cê“ lāu. Iù-sê „háng-cê“ cī bih miàng-ching ciáh ciâ lă̤ Ching-guók céng-hū, kiū gah Ching-guók háng-nè̤ng dài-dong sāi.
Dṳng-huà Mìng-guók gióng lik hâiu, „Háng-cê“ ciā miàng-ching bô gâe̤ng guang-huong ké-cioh ng sāi. Dṳng-huà Mìng-guók gáu-ṳk-buô kek „guók-cê (buōng guók de̤k-iū gì ùng-cê)“ cī bih miàng-ching lì hāu háng-cê, gáu ging-dáng, Dài-uang nè̤ng gó sê ó̤i kek „guók-cê“ lì ching-hū háng-cê.
Gah Dṳng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók 1949 nièng gióng lik ī hâiu, gah i tūng-dé gì dê-kṳ ké-ciok cing sâ̤ Dṳng-huà Mìng-guók gì diòng-tūng, ké-ciok ùng-cê miàng-ching iâ sê gì dṳng ci-ék. Dṳng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, o̤h Ching-guók hūng-kuāng, sāi „Háng-cê“ cī bih miàng-ching.
Gah Nik-buōng, Háng-guók gâe̤ng Dièu-siēng, sāi „Háng-cê“ cī bih miàng-ching, chui-muōng i-cà̤ iâ ô „guók-cê“ cī bih miàng-cê, ng guó cī bih miàng-cê sê ciong-muo-muo lì bī i-cà̤ buōng guók gì „Ga-na“ gâe̤ng „Dièu-siēng-cê“ gì. Dioh Uok-nàng, nè̤ng sāi „Ṳ̀-cê (Ṳ̀-ga gì ùng-cê)“ lì ching-hū háng-cê.
Háng-cê sê sié-gái lă̤ sāi gì ùng-cê dài-dong dék gū-lō̤ gì. Chui-muōng Ai-gik gâe̤ng Su-mò̤ (Sumer) nè̤ng gì cê du bī háng-cê cā, ng guó i-cà̤ mò̤ chiông háng-cê cūng-kuāng diòng gáu ging-dáng.
Áng háng-nè̤ng gì gū-lō̤ diòng-gōng, háng-cê sê Chong Gik cháung có̤ gì. Uòng-dà̤ gì sṳ̄-guang Chong Gik áng nik-tàu gâe̤ng nguok gì hìng-câung, cēu gâe̤ng tàu-sang gì ka-ciék cháung-có̤ háng-cê. Ng guó cuòi du sê diòng-gōng, mò̤ nèng-ài sê cing-sik còng-câi gì dâi-gié.
Nè̤ng gah mò̤ ùng-cê sāi gì sì-hâiu, â̤ áng nó̤h gì hìng-câung uâ giâ lì, có̤ ôi hù-hô̤, gah háng-cê dék-ca huak-diēng sì-gi, cêu sê cūng-kuāng. Cī pie áng hìng-câung uâ gì hù-hô̤ gah bàng-siong-gang sāi-ê̤ṳng sèng-hâiu â̤ mâing mâing gāng-huá he̤k ciā uòng-siêng, iù-sê „cê“ cêu chók hiêng gŏ̤ lāu. Cī sì-hâiu gì ùng-cê hāu lă̤ „gū-ùng-cê (gū-cā gì ùng-cê)“.
Háng-cê gáu Siong-dièu gâe̤ng Ciu-dièu sì-hâiu huák-diēng chók „gák-gáuk-ùng“, ing ôi cī ùng-cê sê sāi tàu-sang gì ká̤ek-káe̤k he̤k gáuk-gáuk gì dēng. Gah hiā sì-hâiu gó ô káik-luâi gah diāng he̤k ciā dè̤ng ké gà̤ dēng gì ùng-cê, hāu lă̤ „Ging-ùng (ging-sṳk cié-pīng gà̤-dē̤ng gì ùng-cê)“ gâe̤ng „diāng-ùng (diāng gà̤-dē̤ng káik ô gì ùng-cê)“.
Cìng-guók tūng-ék le̤k guók hâiu, Lī Sṳ gah Duâi-diông gâe̤ng le̤k-guók ùng-cê gì gi-chū gà̤-dēng cháung có̤ chók Siēu-diông, có̤ ôi guók-ga tūng-ék gì ùng-cê. Siēu-diông sák lâi Chung-chiu Ciéng-guók sì-dâi ùng-cê do̤-iông gì guoh-miêng, kui kī „siā dè̤ng iông“ gì lik-sṳ̄.
Cìng-guók tūng-ék háng-cê ī-hâiu, iâ ô nè̤ng gié sṳk siu-gāi Siēu-diông, niông i gie siā. Gáu Háng-guók sì-dâi Lâ̤-cṳ chṳ̄-dâi Siēu-diông, biéng có̤ ciō-iéu gì sṳ-siā hiê-tūng, sák láe̤k gū-ùng-cê sì-dâi. Lâ̤-cṳ̄ ng dáng siàng ôi gū dāng ùng-cê gì buōng-liê-siáng, iâ ôi â-nik háng-cê huák diēng páh giâ dê-dong.
Gáu Sâe̤ng-guók sì-dâi Cìng Huôi huák mìng lāu Cìng-tā̤-cê, ing ôi i gâe̤ng do-só háng-nè̤ng dáung có̤ „háng-gang“, sū ī i huák mìng gì Cìng-tā̤-cê gâe̤ng nè̤ng gui miàng có̤ Sáe̤ng-tā̤-cê / sâng-tā̤-cê. Téng hiā sì hâiu kī Sáe̤ng-tā̤-cê biéng có̤ ciong-muo-muo dò̤ lă̤ éng-sáuk háng-cê gì cê-tā̤. Gah sâe̤ng-tā̤-cê gì gi-dā̤ gà̤-dēng, bô sāng seng lāu huōng-sông-tā̤, u-tā̤-cê dēng dēng.
Gáu gê̤ṳng-hiêng-dâi, Sa̤-iòng iā sâ̤ gì sṳ̀ gâe̤ng nó̤h céng-diē háng-nè̤ng gì ngṳ̄-ngiòng diē-sié, ôi lāu â̤ kiah cī kuāng biéng huá, nè̤ng bô áng ing-ông có̤ chók cing sâ̤ gì dang-sùng biēu dah ing-ông gì cê, chiông huá-hok nguòng-só biēu diē-sié gì nguòng-só miàng chê.
Háng-cê dék duâi gì dek-diēng cêu sê „Sang mò̤ deng-gé. Sī mò̤ bó̤-sieu“, nè̤ng gong buōng mò̤ nèng-ài tūng-gié háng-cê gì cūng-káuk só-liông. Áng tūng-gié, lik-sṳ̄ gà̤-diēng chók hiêng gì háng-cê chieu guó 6 uâng, ng guó do̤-só du ng sê ciáng-tā̤-cê, du sê é-tā̤-cê he̤k ciā hāng-ê̤ṳng gì cê̤.
Tàu-tàu chók tūng-gié háng-cê só-liông gì nè̤ng sê Háng-guók gì Hṳ̄ Sêng, i gah «Sióh-ùng Gā̤-cê» diē-sié du liāng siu ô háng-cê 9,353 cê. Gáu Sâe̤ng-guók sèng-hâiu, guang-huong pieng-siā gì «Chék Ông» diē-sié siu cê ô 5 uâng 3,525 cê. Ching-guók pieng-siā gì «Kong-hi Cê-diēng» siu cê ô 4 uâng 7,035 cê.
Hiêng-dâi, 1915 nièng chók gì «Dṳng-ùng Duâi Cê-diēng» siu cê 4 uâng 7,035 cê, Dṳng-guók chók gì «Háng-ngṳ̄ Duâi Cê-diēng» siu ô 5 uâng 4,678 cê. Gáu ging-dáng, â̤-hiēu gì siu cê dék sâ̤ gì cê-diēng sê 1994 nièng chók bēng gì «Dṳng-huà Cê-hāi», siu háng-cê ô 8 uâng 5 chieng.
Háng-cê cháung-cê guó-tiàng â̤ buong có̤ 6 lôi, cī le̤k cṳ̄ng cêu sê bàng-siòng gōng gì „Le̤k-cṳ (háng-cê iā có̤六書)“. Háng-guók gì Hṳ̄ Sêng gah i gì «Sióh-ùng Gā̤-cê» diē-siá ôi cī le̤k lôi cī diâng miàng ching, huong biék sê „chiông-hìng (象形)“, „Cī-sê̤ṳ (指事)“, „Huôi-é (會意)“, „Hìng-siang (形聲)“, „Diōng-ció (轉注)“, gâe̤ng „gā-cióh (假借)“.
Chiông-hìng-cê
Chiông-hìng-cê sê Háng-cê dék-cā gì iông-sék. Cī lôi gì cê sê téng nè̤ng uâ gì tù gà̤-dēng lì gĭ, ng guó nè̤ng bàng-só gah âiu-sié siā cī lôi gì cê sì-hâiu, ô kó̤ ché̤ṳ-lī i-cà̤ gì iông-sék gâe̤ng bék-huak, niông i gáing ṳ̀ng-ê siā. Ging-guó cūng-kuāng ché̤ṳ-lī, bieu-cūng gì chiông-hìng-cê ī ging gâe̤ng nguòng-lā̤ gì dù ô cing duâi cha-biék lāu, o̤h nik cê „日“, téng ièng-gĭ biéng có̤ sé-gáe̤k gì. Chiông-hìng-cê du sê duk-tā̤ cê, chiông sang-kṳ gì sang „山“, tieng gà̤-dēng buōi gì cēu „鳥“.
Cī-sê̤ṳ-cê
Cī-sê̤ṳ-cê sê gah chiông-hìng-cê gì gi-chū gà̤-dēng sang-chók gì. Chiông „do̤ (刀)“ cê ga sioh dók, cêu biéng có̤ ciong-muo-muo cī do̤-cieng gì „êng (刃)“. Cī lôi cê ng sê cing sâ̤.
Huôi-é-cê
Lâng bih ī siông gì chiông-hìng-cê cū hak kī, hìng-siàng sing-gì cê, biēu dak sing gì é-sé̤ṳ, ciā é-sé̤ṳ gô gâe̤ng cī cū-lì i gì chiông-hìng-cê ô guong-hiê. Cī cṳ̄ng cê cêu sê huôi-é-cê, áng Hṳ̄ Sêng gì tūng-gié, cī lôi cê iéng ciòng buô háng-cê 13%. Siong-séng gì séng „(信)“ sê biēu dak „nè̤ng“ cī bih gái-niêng gì „ìng (人)“ gâe̤ng biēu-dak nè̤ng gì uâ gì „ngiòng (言)“ cū-siàng gĭ, é-sé̤ṳ cêu sê nè̤ng gōng gì uâ ng-dáng dê̤ṳng-iéu, gó dioh siong séng.
Hìng-siang-cê
Hìng-siang-cê sê chiông-hìng-cê (biéng-tā̤) gâe̤ng biēu sê te̤k-ing gì cê cū hak siàng gì cê. Chiông Sa̤-hù gì „hù (湖)“, dō̤-beng „sang-dók-cuōi (氵)“ biēu sê „hù (湖)“ ciā cê gì é-sé̤ṳ gâe̤ng cuōi ô gang-guó, ciáng-beng gì „hù (胡)“ biēu sê „hù (湖)“ cī bih cê te̤k /hu˥˧/. Gah «Kong-hi Cê-diēng» gà̤-dēng, ciék gê̤ṳng ô 90% gì cê sê cī lôi.
Diōng-ció-cê
Diōng-ció-cê sê sioh bih cê i gì é-sé̤ṳ huák seng gāi-biéng.
Gā-cióh-cê
Gā-cióh-cê sê cê gì nguòng-lā̤ é-sé̤ṳ mò̤ sāi gŏ̤ lāu, dò̤ lă̤ biēu dak sing gì é-sé̤ṳ. Chiông „Ā-sá̤-ā (亞細亞)“, ī ging biéng có̤ dang-sùng gì huak ik sṳ̀.
Nê-chók sié-gái ciéng-ceng hâiu, Dṳng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, Sing-ga-po̤ gâe̤ng Nik-buōng sang-guók du ô có̤ gāng huá háng-cê gì dâi-kié. Sing-ga-po̤ gah ciòng-bēng chāi nak Dṳng-guók gì gāng-huá-cê ī hâiu, tiék-dā̤ hié-dṳ̀ nguòng-lă̤ i cê-ga gì gāng-huá-cê.
Dṳng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gah 1950 nièng kiū gāng-huá háng-cê, 1956 nièng gung-buó tàu-tàu tiong gāng-huá-cê biēu, 1964 nièng gung-buó dâ̤ nê tiong, cêng-gó̤ sâ̤ gì cê gâe̤ng gāng huá gŏ̤. Ng guó 1977 nièng, céng-hū song-buó hié-dṳ̀ 1964 nièng gì hī tiong biēu, bêng chiā dìng-cī gāng-huá háng-cê gì ge̤ng-tiàng.
Nik-buōng gah 1945 nièng gung-buó «Dong ê̤ṳng Háng-cê Biēu», 1981 nièng gung-buó «Sèu-sāi gì Háng-cê Biēu». Cī lâng bih biēu ciong mìng-gang sāi gì gāng-tā̤-cê può có̤ ciáng-tā̤-cê, cī pie cê hāu lă̤ „Sing-cê-tā̤ (Sing gì cê)“, hié-dṳ̀ gì hī pie cê hāu lă̤ „gô-cê-tā̤ (gô gì cê)“.
Ngù-mō̤-ngù-giāng
Ngù-mō̤-ngù-giāng (牛母牛囝) sê 1 cṳ̄ng niōng-tā̤ dông-ŭk. Ĭ giăng nĭk-tàu puŏh, gó-chṳ̄ dŭ sĕng-uăk diŏh cūi lā̤ hĕ̤k-ciā dê lā̤ lâng-nóng gì ôi-ché̤ṳ.
Ngù-mō̤-ngù-giāng tàu lā̤ ô 1 hăk gáe̤k-gáe̤k, â̤ chiŏng â̤ giŭ. Mĕ̤k-ciŭ cêu găk gáe̤k-gáe̤k muōi-sāu. Ngù-mō̤-ngù-giāng ô 1 bĭk káe̤k-káe̤k, ciā káe̤k-káe̤k iā sŭ iā chói, ô gì káe̤k-káe̤k sê dō̤-bĕng chiŏ-liŏ gì ièng-cŭi hìng, ô gì káe̤k-káe̤k sê ciáng-bĕng chiŏ-liŏ gì ièng-cŭi hìng. Hiŭ-sék hĕ̤k-ciā ngê̤ṳ diŏh ngŭi-hiēng gì sèng-hâiu, ĭ gó̤-lòng sĭng dŭ giŭ gáu káe̤k-káe̤k diē-sié go̤, sū-ī ngù-mō̤-ngù-giāng gì káe̤k-káe̤k sì dò̤ la̤ bō̤-hô sāi. Ngù-mō̤-ngù-giāng bók-lō̤ giâ ô bô biēng bô kuák gì bók-lō̤-kă, ngù-mō̤-ngù-giāng sāi ĭ lì giàng diô, ng guó giàng cĭng mâing. Ciā kă â̤ làu chók nĭ-nĭ-lióh cáik-cáik, ciā cáik-cáik â̤ dó̤i-chiū ngù-mō̤-ngù-giāng mò̤ gâe̤ng gì-tă tè̤ng-ngiê gâ go̤. Lêng-nguôi, ngù-mō̤-ngù-giāng giàng diô sèng-hâiu sāi ciā cáik-cáik lì niōng-ê̤ṳng dê-dāu, cūng-kuāng ĭ-cà̤ giàng diô cêu â̤ ká̤-uăk nék-giāng.
Iòng-dŏng-diè, ngù-mō̤-ngù-giāng siăh chéu gâe̤ng chāu gì niŏh-niŏh gâe̤ng ngà-ngà, dáng-sê iâ ô 1 piĕ ngù-mō̤-ngù-giāng â̤ siăh gì-tă tè̤ng-ngiê.
Ngù-mō̤-ngù-giāng gì tiĕng-dĭk iā sâ̤, ô cēu, cūi-giĕ, uòng-pà̤, gŭi, siè, làng-muōi-sĭng dēng-dēng. Ngù-mō̤-ngù-giāng â̤ siăh gì, Huák-guók nè̤ng cṳ̄ gì ngù-mō̤-ngù-giāng sê sié-gái dék tāu-miàng gì puói.
Sṳ̀ng-chéu
Sṳ̀ng-chéu kō̤-nèng sê:
Hók-ciŭ-uâ ĭng-ông hiê-tūng
Cī piĕng ùng-ciŏng ciŏng-muòng gái-siêu Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông hiê-tūng (音韻系統).
Áng Muāng-chĭng sèng-hâiu gì ĭng-ông-cṳ̆ «Chék Lìng Báik-ĭng» (戚林八音) diē-sié gì gōng-huák, Hók-ciŭ-uâ dŭ-liāng ô 33 bĭh ông-mō̤(韻母), 15 bĭh siăng-mō̤(聲母) gâe̤ng 8 bĭh siăng-diêu (sĭk-cié nâ ô 7 bĭh). Gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông tā̤-hiê duâi-tā̤-siông gâe̤ng hiā sèng-hâiu chă-bók-dŏ̤. Dáng-sê, gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ gó ô ông-mō̤ gṳ̆ng siăng-diêu huák-sĕng „sĕ̤ng-ông-huá“ (松韻化) hĕ̤k-ciā „kŭi-ông-huá“ (開韻化), siăng-mō̤ huák-sĕng „pé-ĭng-huá“ (鼻音化) dēng-dēng gì hiêng-chiông, cuòi dŭ sê «Chék Lìng Báik-ĭng» diē-sié mò̤ tā̤-hiêng chók lì gì. Lêng-nguôi, Hók-ciŭ-uâ gì kēu-ngṳ̄ gó ô siŏng-dŏng hŭk-ciăk gì siăng-diêu biéng-huá giĕ-cáik.
Hók-ciŭ-uâ ô 7 bĭh siăng-diêu, áng «Chék Lìng Báik-ĭng» diē-sié gì gōng-huák, cī 7 bĭh siăng-diêu sê „Siông-bìng“ (上平), „Siông-siăng“ (上聲), „Siông-ké̤ṳ“ (上去), „Siông-ĭk“ (上入), „Hâ-bìng“ (下平), „Hâ-ké̤ṳ“ (下去), „Hâ-ĭk“ (下入). Gū Háng-ngṳ̄ gì „Siông-siông“ (上上) gâe̤ng „Hâ-siông“ (下上) găh Hók-ciŭ-uâ diē-sié ī-gĭng hăk siŏh dŏi biéng chiàng siŏh bĭh hô̤ lā̤ „Siông-siăng“(上聲) gì siăng-diêu gò̤ lāu.
Â-dā̤ cī diŏng biēu-gáik sê sāi Ngô-dô-biĕu-ĭng-huák (五度標音法) lì biēu-sê chók 7 bĭh siăng-diêu gì diêu-dĭk(調值) gì. Siăng-diêu găh hiêng-câi Háng-ngṳ̄ hŏk-gái diē-sié gì dó̤i-éng miàng-chĭng siā diŏh có̤i muōi hī siŏh dĭk diē-sié. Siăng-diêu diêu-dĭk áng Hók-ciŭ-kiŏng có̤ biēu-cūng gì.
Hók-ciŭ-uâ ô 15 bĭh siăng-mō̤, cuòi cêu-sê nē̤ng-gă bàng-siòng gōng gì „Sĕk-ngô-ĭng Hiê-tūng“ (十五音系統). Nâ sê áng huák-ĭng buô-ôi lì buŏng gì uâ, cī 15 siăng-mō̤ â̤ dé̤ṳng buŏng „Hò̤-lè̤ng cū“, „Chói-puòi cū“, „Ngāi ék cū“ gâe̤ng „Ngāi nê cū“ cī 4 cū.
1) Liŏh-sáik huŏng-gáh diē-sié gì siăng-mō̤ nâ găh kēu-ngṳ̄ ĭng-biéng gì sèng-âu chók-hiêng.
2) Siăng-mō̤ /β/, /ʝ/ gâe̤ng /z/ sê cŏk-ĭng/dĕ̤k siăng-mō̤.
3) Siăng-mō̤ /s/ găh Hók-ciŭ-uâ báe̤k-buô gâe̤ng nàng-buô gì kiŏng diē-sié (pī-ṳ̀ Lò̤-nguòng (羅源) hĕ̤k-ciā Hók-chiăng (福清) tĕ̤k /θ/. Ŏ̤h „siang“ tĕ̤k /θiaŋ/.
4) Siăng-mō̤ /s/ ô nè̤ng â̤ ciŏng ĭ tĕ̤k có̤ /f/.
5) Ô gì hŏk-ciā giéng-gáe̤k Hók-ciŭ-uâ siăng-mō̤ /h/ gâe̤ng sá̤-ông /i/, /y/ siŏng-pĭng(相拼) gì sèng-âu tĕ̤k có̤ /x/.
6) Siăng-mō̤ gâe̤ng /h/ gâe̤ng /u/ ông siŏng-pĭng gì sèng-âu, Lò̤-nguòng-kiŏng tĕ̤k có̤ /ɸ/.
7) Siăng-mō̤ /ts/, /tsʰ/, /s/ găh sá̤-ông /i/, /y/ (gâe̤ng cī lâng bĭh sá̤-ông găh sèng-lāu gì sĕ̤ng-ông-mō̤) sèng-lāu sì-hâiu niōng-huá, tĕ̤k có̤ /tɕ/, /tɕʰ/, /ɕ/. Cī săng bĭh siăng-mō̤ găh ông-mō̤ /ɛ/ sèng-lāu gì sì-hâiu, ô nè̤ng iâ tĕ̤k có̤ niōng-ĭng.
8) Găh Diòng-lŏ̤h-kiŏng (長樂腔) dài-dŏng, mò̤ /n/ cī bĭh siăng-mō̤, sū-iū /n/ siăng-mō̤ gì cê dŭ hăk gáu /l/ siăng diē-sié gò̤ lāu.
9) Hók-ciŭ gì dṳ̆ng-nièng-nè̤ng gâe̤ng hâiu-săng-giāng găh gōng-uâ gì sèng-âu ī-gĭng mò̤ buŏng /l/ gâe̤ng /n/ gò̤ lāu (dŏng-iòng, ô gì gĭng-guó buói-hóng gì nè̤ng â̤ buŏng chók cī lâng bĭh siăng-mō̤). Iòng-dŏng-diè sê /l/ siăng gì cê hăk gáu /n/ siăng diē sié.
«Cék Lìng Báik-ĭng» diē-sié gì Hók-ciŭ-uâ siăng-mō̤ gâe̤ng siăng-mō̤-cê(聲母字) dŭ găh â-dā̤ biēu-gáh dài-dŏng:
Hók-ciŭ-uâ gì dăng ông-mō̤ ô 11 bĭh, dṳ̀-kŭi /i/, /y/, /u/ ī-nguôi, dŭ ô kŭi, māu 2 cṳ̄ng dó̤i-lĭk gì huák-ĭng, cuòi iâ hô̤ lā̤ sĕ̤ng-ông(松韻) gâe̤ng gīng-ông(緊韻).
1) Ô gì hŏk-ciā giéng-gáe̤k /e/ gì kŭi-ông găi-dŏng sê /æ/.
Sĕ̤ng-ông ô 31 bĭh, duâi-buô-hông iâ ô kŭi gâe̤ng māu 2 cṳ̄ng dó̤i-lĭk gì huák-ĭng.
1) «Chék Lìng Báik-ĭng» diē-sié mò̤ /iau/ ciā ông. Cī bĭh ông-mō̤ â̤ mâ̤ dé̤ṳng sáung Hók-ciŭ-uâ gì ciáng-sék ông-mō̤, găh hŏk-sŭk-gái gó ô cĕng-lâung. Duâi-buô-huông hŏk-ciā giéng-gáe̤k ĭ ng sê ciáng-sék gì ông-mō̤; bók-guó ô gì cê-diēng gâe̤ng hŏk-sŭk lâung-ùng bô ciŏng ĭ ĕng gáu ông-mō̤ tā̤-hiê diē-sié.
2) Ông-mō̤ /ya/ găh gĭng-dáng gì Hók-ciŭ-uâ diē-sié ī-gĭng tō̤ mâ̤ diŏh lāu. Áng «Tái-sṳ̄ Lìng Pék-săng Cê-ngiê Biêng-lāng» (太史林碧山字義便覽) gì gōng-huák, cī bĭh (Hṳa Ông) ông-buô gì cê nâ ô 4 bĭh. Cī 3 cê găh gĭng-dáng Hók-ciŭ-kiŏng diē-sié cìng-kuóng sê ciŏng-uâng gì: 1 cê gŭi gáu /ai/ ông (cṳā > cāi), 1 cê gŭi gáu /ie/ ông (hṳa > hie), 1 cê gŭi gáu /ɛ/ ông (hṳa > ha̤).
3) Kŭ-chèng-kiŏng (古田腔) ciŏng /yo/ tĕ̤k có̤ /yø/. Hiêng-câi ciŏng-uâng gì tĕ̤k-huák găh Hók-ciŭ-kiŏng diē-sié iâ kăi-sṳ̄ liù-hèng gò̤ lāu, dĕk-biék găh hâiu-săng-giāng dài-dŏng.
4) Ông-mō̤ /uoi/ gâe̤ng /ui/ (bău-guák cī lâng bĭh gì kŭi-ông) găh duâi-buô-hông dê-kṳ̆ ī-gĭng hăk chiàng siŏh bĭh ông gò̤ lāu, nâ ô Kŭ-chèng-kiŏng gâe̤ng Bìng-tàng (平潭) gì Hók-chiăng-kiŏng gó mò̤ hăk siŏh dŏi.
5) Ông-mō̤ /iu/ gâe̤ng /ieu/ (bău-guák ĭ gì kŭi-ông) găh duâi-buô-hông dê-kṳ̆ ī-gĭng hăk chiàng siŏh bĭh ông gò̤ lāu, nâ ô Kŭ-chèng-kiŏng gâe̤ng Bìng-tàng gì Hók-chiăng-kiŏng gó mò̤ hăk siŏh dŏi.
6) Ông-mō̤ /ieu/ gâe̤ng /iɛu/ găh Kŭ-chèng-kiŏng diē-sié tĕ̤k /iəu/ hĕ̤k-ciā /iau/.
1) Hók-ciŭ-uâ nâ ô siŏh bĭh siăng-huá ông /ŋ̍/. Dáng-sê /ŋ̍/ găh kēu-ngṳ̄ ĭng-biéng dài-dŏng sêu gáu âu-sāu siăng-mō̤ gì īng-hiōng huák-sĕng biéng-huá, gó â̤ sāng-sĕng lâng bĭh sĭng gì siăng-huá-ông /m̩/ gâe̤ng /n̩/.
2) Hók-ciŭ-uâ diē-sié tĕ̤k siăng-huá-ông /ŋ̍/ gì cê nâ ô lâng bĭh, bêng-chiā dŭ sê hâ-ké̤ṳ siăng. Siŏh bĭh sê pēu-dêng-sṳ̀ (否定詞) „n̂g“, siŏh bĭh sê „sāi, bóng“ gì „n̂g“. Tàu-tàu hī siŏh bĭh „n̂g“ găh kēu-ngṳ̄ dài-dŏng duâi-bô-hông cìng-huóng tĕ̤k „ĭng“, dâ̤ nê bĭh găh kēu-ngṳ̄ dài-dŏng tĕ̤k có̤ „ŭng“.
3) Ông-mō̤ /ɑiŋ/ găh Hók-chiăng-kiŏng diē-sié tĕ̤k /æŋ/, ô gì nè̤ng gó â̤ găh /æ/ âu-sāu gă siŏh ciáh kĭng-siăng gì /i/, tĕ̤k chiàng /æiŋ/. Áng ciŏng-uâng huák-diēng, Hók-chiăng-kiŏng diē-sié gì /æŋ/ dì-cā iâ â̤ biéng gâe̤ng Hók-ciŭ-kiŏng siŏh iông, có̤i-cṳ̆ng cà̤ tĕ̤k /ɑiŋ/.
4) Ông-mō̤ /øyŋ/ găh Hók-chiăng-kiŏng diē-sié tĕ̤k /œŋ/, ô gì nè̤ng gó â̤ găh /œ/ âu-sāu gă siŏh ciáh kĭng-siăng gì /y/, tĕ̤k chiàng /œyŋ/. Áng ciŏng-uâng huák-diēng, Hók-chiăng-kiŏng diē-sié gì /œŋ/ dì-cā iâ â̤ biéng gâe̤ng Hók-ciŭ-kiŏng siŏh iông, có̤i-cṳ̆ng cà̤ tĕ̤k /øyŋ/.
Hók-ciŭ-uâ ô iā hŭng-hó gì ĭng-ông biéng-huá hiêng-chiông. Câi-ĭ sê biéng-huá hìng-sék gó sê biéng-huá huâng-ùi găh Háng-ngṳ̄-cŭk(漢語族) diē-sié dŭ sê cĭng ô dĕk-sáik gì.
Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông biéng-huá ng sê buōng-dā̤ cêu ô gì, áng hŏk-ciā ngiēng-géu, cī bĭh biéng-huá gáing-gáing sê téng Chĭng-dièu âu-gĭ gì sèng-âu huák-sĕng gì, bêng-chiā găh Sĕk-ék piék gì săng-kṳ̆ gó mò̤ ciŏng-uâng gì hiêng-chiông.
Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông biéng-huá ô 3 lôi: siăng-mō̤, ông-mō̤, siăng-diêu. Găh cī 3 lôi diē-sié, siăng-mō̤ biéng-huá dék-ô gì giĕ-cáik dék gāng-dăng, siăng-diêu biéng-huá dék hŭk-căk.
Hók-ciŭ-uâ siăng-mō̤ biéng-huá sê 3 lôi ĭng-ông biéng-huá dài-dŏng dék gāng-dăng gì. Biéng-huá giĕ-cáik áng siăng-mō̤ gì huák-ĭng buó-ôi buŏng „hò̤-lè̤ng“, „chói-puòi“, „ngā-kī 1“, „ngā-kī 2“ 4 cū; gái áng sèng-sāu cê gì ông-muōi buōng „káe̤ng ông-muōi“(空韻尾), „pé ông-muōi“(鼻韻尾), „sék ông-muōi“(塞韻尾) 3 cṳ̄ng.
Hò̤-lè̤ng cū gì siăng-mō̤ dŭ-liāng ô /k/, /kʰ/, /h/, /ŋ/ gâe̤ng /ʔ/ 5 bĭh.
Cê gì siăng-mō̤ sê hò̤-lè̤ng cū siăng-mō̤ /k/, /kʰ/, /h/,ciā cê nâ găh káe̤ng ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, cī săng bĭh siăng-mō̤ biéng chiàng /ʔ/.
Cê gì siăng-mō̤ sê hò̤-lè̤ng cū, ciā cê găh pé ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, siăng-mō̤ biéng có̤ /ŋ/.
Cê gì siăng-mō̤ sê hò̤-lè̤ng cū, ciā cê găh sék ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, siăng-mō̤ mò̤ biéng-huá.
Chói-puòi cū gì siăng-mō̤ ô /p/, /pʰ/ gâe̤ng /m/ 3 bĭh.
Cê gì siăng-mō̤ sê chói-puòi cū siăng-mō̤ /p/, /pʰ/, ciā cê găh káe̤ng ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, cī 2 bĭh siang-mō̤ biéng có̤ dĕ̤k ông-mō̤ /β/.
Cê gì siăng-mō̤ sê chói-puòi cū, ciā cê găh pé ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, siăng mō̤ biéng có̤ /m/.
Cê gì siăng-mō̤ sê chói-puòi cū, ciā cê găh sék ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, siăng-mō̤ mò̤ biéng-huá.
Ngāi 1 cū gì siăng-mō̤ nâ ô /ts/, /tsʰ/ 2 bĭh siăng-mō̤.
Cê gì siang mō̤ sê ngāi 1 cū siăng-mō̤ /ts/, /tsʰ/, chiā cê gah káe̤ng ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, ô lâng cṳ̄ng biéng-huá. Siăng-mō̤ /ts/, /tsʰ/ gâe̤ng /i/, /y/ (hĕ̤k-ciā ī /i/, /y/ có̤ buáng mō̤-ĭng, ŏ̤h /ia/, /yokˀ/) siŏng-pĭng(相拼) sèng-âu, /ts/, /tsʰ/ biéng có̤ dĕ̤k siăng-mō̤ /ʝ/. Gì-tă cìng-huóng biéng có̤ dĕ̤k siăng-mō̤ /z/
Hók-ciŭ-uâ nô̤i-buô gì chă-biék bī-gáu duâi, dáng cī chă-biék duâi-buô-hông sê găh ĭng-ông diē-sié, dŏng-dê nè̤ng gó̤ cuòi hô̤ lā̤ „kiŏng“. Nâ áng kiŏng lì buōng gì uâ, Hók-ciŏ-uâ â̤ buōng „Hók-ciŭ-kiŏng“(福州腔), „Hók-chiăng-kiŏng“(福清腔), „Kŭ-chèng kiŏng“(古田腔) 3 cṳ̆ng.
Mìng-gĕ̤ng làu-mih sū gōng gì Hók-ciŭ-uâ gĭ-buōng sê sṳ̆k cī cṳ̄ng kiŏng. Dê-lī siông bău-guák Hók-ciŭ chê, Mìng-âiu-gâing dṳ̆ng-nàng buô, Lièng-gŏng-gâing, Diòng-lŏ̤h-gâing, gâe̤ng Īng-tái-gâing dĕ̤ng-buô.
Hók-ciŭ sê sēng-dŭ sū-câi(省督所在), lĭk-sṳ̄ ī-lài nè̤ng dŭ giéng-gáe̤k cŭ-uái gì kiŏng sê biēu-cūng kiŏng.
Gâe̤ng «Chék Lìng Báik-ĭng» siŏng pàng, Hók-ciŭ-kiŏng ĭng-ông tā̤-hiê ī-gĭng huák-sĕng ciŏng-uâng gì biéng-huá:
Hók-chiăng-kiŏng ciō-iéu găh Hók-chiăng gâe̤ng Bìng-tàng lâng bĭh dê-huōng sāi.
Hók-chiăng-kiŏng gì ông-mō̤ tā̤-hiê gâe̤ng ông-cṳ̆ «Chék Lìng Báik-ĭng» gà̤-dēng gōng gì ông-mō̤ tā̤ hiê chă mâ̤ kó̤ huông. Dáng-sê diŏh hiêng-câi Hók-chiăng hâiu-săng-giāng gōng gì Hók-chiăng-uâ diē-sié, „Chiu“ gâe̤ng „Sieu“, „Buoi“ gâe̤ng „Hui“ ī-gĭng buōng mâ̤ chĭng-chū gò̤ lāu.
Kŭ-chèng-kiŏng sê Kŭ-chèng gâe̤ng Bìng-nàng lâng bĭh gâing gì nè̤ng gōng Hók-ciŭ-uâ gì kiŏng. Diâng-diŏh Kŭ-chèng-kiŏng găh gáuk-cṳ̄ng Hók-ciŭ-uâ gì kiŏng dài-dŏng, ĭng-ông tā̤-hiêng biéng-huá dék nâung gì. Kŭ-chèng-kiŏng ĭng-ông tā̤-hiê gâe̤ng «Chék Lìng Báik-ĭng» diē-sié gì ĭng-ông tā̤-hiê uòng-ciòng dó̤i-māu. Hók-ciŭ-kiŏng gâe̤ng Hók-chiăng-kiŏng gì ông-mō̤ dŭ â̤ gṳ̆ng sĭng-diêu huák-sĕng biéng-huá, cêu nâ Kŭ-chèng-kiŏng gó muòi huák-sĕng ciŏng-uâng gì biéng-huá.
Ā-ciŭ
Ā-ciŭ sê sié-gái dék ék duâi gì dâi-lṳ̆k, miêng-cék sê ciòng dê-giù biēu-miêng-cék gì 8.6%, lṳ̆k-dê miêng-cék gì 29.4%. Ciòng sié-gái ô 60% gì nè̤ng găk Ā-ciŭ sĕng-uăk. Ā-ciŭ gâe̤ng Ĕu-ciŭ gì buŏng-gái-siáng sê Ŭ-lă-lō̤ Săng (Ĭng-ngṳ̄: "Ural Mountains") gâe̤ng Lī Hāi (Ĭng-ngṳ̄: "Caspian Sea").
„Ā-ciŭ“ ciòng-chĭng sê „Ā-sá̤-ā“ (亞細亞, Ĭng-ngṳ̄: "Asia"), sê téng Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì „"Ασία"“ lì gì. Có̤i cā sāi-ê̤ṳng ciā miàng gì hŏk-ciā sê Herodotus, dŏng-sì sê cī Siēu Ā-sá̤-ā.
Gū-cā sié-gái 4 duâi ùng-mìng ô 3 ciáh sê huák-nguòng diŏh Ā-ciŭ: Mesopotamia ùng-mìng, Éng-dô-ò̤ ùng-mìng gâe̤ng Diòng-gŏng ùng-mìng.
Gū Ăi-gĭk
Gū Ăi-gĭk sê Hĭ-ciŭ dĕ̤ng-báe̤k-buô gì gū-cā ùng-mìng, huák-nguòng diŏh Nà̤-lò̤-ò̤ hâ-iù dê-kṳ̆.
Hĭ-ciŭ
Hĭ-ciŭ (非洲) sê sié-gái dâ̤ 2 duâi gì dâi-lṳ̆k, miêng-cék 30,221,532 km², sê dê-giù biēu miêng-cék gì 6.0%, ciòng-buô lṳ̆k-dê miêng-cék gì 20.4%. 2005 nièng tūng-gié, gê̤ṳng-cūng ô 8.9 é nè̤ng sĕng-uăk diŏh Hĭ-ciŭ, dâi-kái sê sié-gái ciòng-buô ìng-kēu gì 14%.
Hĭ-ciŭ báe̤k-buô sê Dê-dṳ̆ng-hāi, dĕ̤ng-báe̤k buô sê Sŭ-ĭ-sê̤ṳ Ông-ò̤ gâe̤ng È̤ng-hāi, dĕ̤ng-nàng buô sê Éng-dô-iòng, să̤ buô sê Dâi-să̤-iòng.
Hĭ-ciŭ ké̤ṳk nêng-ùi sê ìng-lôi huák-nguòng gì dê-huŏng.
"Hĭ-ciŭ" găk Să̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng diē-sié sê „Africa“: „Afri“ sê gū-cā sĕng-uăk diŏh Báe̤k Hĭ Gă-tái-gĭ dê-kṳ̆ gì mìng-cŭk gì miàng; "-ca" sê Lá-dĭng-ngṳ̄ gì sṳ̀-muōi, é-sé̤ṳ sê "guók-gă hĕ̤k-ciā liāng-tū".
Hók-gióng lĭk-sṳ̄
Hók-gióng gì lĭk-sṳ̄ gé diŏh â-dā̤.
Hók-gióng có̤i cā gì miàng-chĭng sê Mìng (閩), buōng-iòng gṳ̆-mìng sê Mìng-nè̤ng, sṳ̆k Màng (蠻) gì siŏh ciĕ. Gū-cā gì Mìng, bău-guák gĭng-dáng ciòng-buô Hók-gióng, Guōng-dĕ̤ng dĕ̤ng-buô Dièu-ciŭ (潮州) Mùi-ciŭ (梅州), ī-gĭk Ciék-gŏng nàng-buô Ŭng-ciŭ (溫州) Dài-ciŭ (台州) dê-buàng. Mìng-nè̤ng buái siè có̤ cū-siĕng, gâe̤ng Huà-hâ-cŭk buái lṳ̀ng gì ùng-huá mâ̤ siŏh-iông.
Sèng 334 nièng, Uŏk-guók gâe̤ng Chū-guók páh ciéng sék-bâi, Uŏk-uòng Sŏng Ù-giŏng (孫無疆, Gĕu-ciēng (勾踐) gì hâiu-iô) ké̤ṳk tài sī, Uŏk-guók miĕk-uòng. Uŏk-guók gṳ̆-mìng Uŏk-nè̤ng iù-sê téng hāi-diô cāu diē Mìng-nè̤ng gì dê-buàng. Uŏk-nè̤ng gì tā̤-hìng dĕk-diēng gâe̤ng sĕng-uăk sĭk-guáng ké̤ṳk Huà-hâ-cŭk ô cĭng duâi gì chă-biék: Uŏk-nè̤ng háng-mā ā̤-ā̤-nuóh, méng biēng-biēng-nuóh, pé kuák, tàu-huók ché̤ṳ-siŭ hĭ, mĕk-ciŭ ièng, duâi, ô duáng-huák-ùng-sĭng (斷髮紋身) gì sĭk-sṳ̆k, ék-buăng dêu diŏh kă̤-gièng, ngâu cūi-ciéng, cô̤ giéng cĭng să. Hók-ciŭ Chê báe̤k-buô gì Iā-săng (冶山) gâe̤ng Giéng-diè (劍池), cêu sê Ĕu-iā-cṳ̄ (歐冶子) cô̤ giéng gì sū-câi.
Uŏk-nè̤ng diē Mìng ī-hâiu, gâe̤ng Mìng-nè̤ng tŭng-huŏng săng giāng, ṳ̀ng-hăk Dṳ̆ng-nguòng ùng-huá, Ngù-Uŏk ùng-huá gâ̤eng Mìng ùng-huá. Iù-sê, Mìng-uŏk-cŭk hìng-siàng, ĭ gì guók-gă hô̤ lō̤ Mìng-uŏk-guók.
Cìng-dièu sì-hâiu, Cìng-sṳ̄-huòng (秦始皇) găk Mìng-uŏk-guók siék-lĭk Mìng-dṳ̆ng Gông (閩中郡), dáng-sê Mìng-uŏk-guók sĭk-cié gó sê siŏh bĭh dŭk-lĭk gì guók-gă, mò̤ sêu Cìng gì lī-dê. Ôi lāu bō̤-céng dó̤i Mìng-uŏk gì tūng-dê, Cìng-dièu siŏh-huŏng-miêng ăng cêng sâ̤ Mìng-uŏk-nè̤ng buăng gáu Ciék-gŏng báe̤k buô, Gŏng-să̤, Ăng-hŭi dēng dê-huŏng, siŏh-huŏng-miêng bô ciŏng Dṳ̆ng-nguòng gì cô̤i-huâng liù-hóng gáu Mìng-uŏk-guók. Ciā céng-cháik diŏh káh-guăng siông ôi mìng-cŭk ṳ̀ng-hăk có̤ lāu góng-hióng.
Cìng-dièu muăk-nièng, nùng-mìng có̤-huāng, Mìng-uŏk-guók guók-uòng Ù-cṳ̆ (無諸) téng-gĭ puái bĭng chăng-gă huāng Cìng gì kī-ngiê, bêng-chiā bŏng-cô Làu Băng (劉邦) ciéng-iàng Hâung Ṳ̄ (項羽). Sèng 202 nièng, Lău Bŏng tūng-ék Dṳ̆ng-uòng. Ĭng Ù-cṳ̆ ô gŭng-lò̤, cêu hŭng ĭ có̤ Mìng-uŏk-uòng.
Mìng-uŏk-guók dṳ̀ng-sĭng lĭk guók cĭ hâu, gŭng-sê̤ṳ sié-lĭk biéng giòng, sèu-sèu gâe̤ng bòng-bĕng gì Ĕu-uŏk-guók (甌越國), Nàng-uŏk-guók (南越國) kŭi ciéng siŏng-căng liāng-tū. Háng-dièu nêng-ùi, Mìng-uŏk-guók biéng giòng dó̤i Háng-dièu gì tūng-dê ô hâi. Sèng 110 nièng, Háng-ū-dá̤ (漢武帝) puái bĭng buŏng 4 lô ĭk-chĭng Mìng-uŏk-guók. Ù-cṳ̆ hâiu-iô Dĕ̤ng-uŏk-uòng (東越王) Ṳ̀-siêng (余善) dī-káung Háng-gŭng, dáng-sê mò̤ sìng-gŭng. Cĭ-hâu, Mìng-uŏk-guók nô̤i-buô huák-sĕng bĭng-biéng, Ṳ̀-siêng ké̤ṳk tài sī. Iù-sê, Mìng-guŏk-guók ké̤ṳk Háng-dièu miĕk-uòng. Gô-dā̤ sṳ̆k Mìng-uŏk-guók gì sū-iū liāng-tū téng hiā sèng-hâiu kī dŭ sê Dṳ̆ng-guók gì siŏh buô-hông.
Háng-ū-dá̤ giăng Mìng-uŏk-nè̤ng mâ̤ hŭk Háng-nè̤ng gì lī-dê, gó-chṳ̄ chāi-chṳ̄ hèng-céng chiū-dâung ṳ̀ng-hăk Mìng-uŏk-cŭk gâe̤ng Háng-cŭk. Ĭ ăng Mìng-uŏk gói-cŭk guăng-lièu sié-lĭk lièng cêng sâ̤ báh-sáng dŭ buăng gáu Gŏng-Huài (江淮) dê-kṳ̆ kó̤ dêu.
Sèng 111 nièng, Háng-dièu siék-lĭk Giék-iòng Gâing (揭陽縣), guāng-hăk dê-kṳ̆ bău-guák Mìng-nàng, Guōng-dĕ̤ng Dièu-Sáng (潮汕) ī-gĭk Gŏng-să̤ nàng-buô. Sèng 85 nièng, găk gĭng-dáng Hók-ciŭ dê-huŏng siék-lĭk Iā-gâing (冶縣). Iā-gâing gióng-lĭk gì sèng-hâiu, Hók-gióng ìng-kēu mò̤ gáu 1 uâng, ciō-iéu cĭk-dṳ̆ng diŏh Mìng-dĕ̤ng Mìng-báe̤k săng-kṳ̆, duâi-buô-hông sê Mìng-uŏk-cŭk, iâ ô 1 piĕ Ngù-nè̤ng.
Dŏng-sì, Hók-gióng gó ô siŏh piĕ Háng-nè̤ng, ciō-iéu sê Cìng-dièu miĕk-uòng sèng-hâiu cāu diē Mìng-uŏk-guók gì. Ĭ-gáuk-nè̤ng ī-gĭng diŏh Hók-gióng sĕng-uăk 300 nièng, gōng gì ngṳ̄-ngiòng ciō-iéu sê Siông-gū Háng-ngṳ̄ (上古漢語), iâ ô sêu gáu Mìng-uŏk-ngṳ̄ (閩越語) nék-giāng īng-hiōng. Dáng-sê, hiā sèng-hâiu Háng-ìng gì ngṳ̄-ngiòng sié-lĭk ĭng-nguòng mâ̤ duâi, mò̤ nièng-ngài chṳ̄-dâi Mìng-uŏk-ngṳ̄.
Téng Să̤-háng Iā-gâing gióng-lĭk gáu Dĕ̤ng-háng muăk-gĭ, chiĕu-guó 3 sié-gī sì-găng, Hók-gióng dŭ bī-gáu ăng-dêng, mò̤ páh-ciéng. Diē Hók-gióng gì Háng-nè̤ng gâe̤ng Mìng-uŏk-nè̤ng găk siŏh-dŏi dêu, tŭng-huŏng săng giāng, dŭk-lĭk huák-diēng, gáu Dĕ̤ng-háng muăk-gĭ ìng-kēu dăk gáu dâi-mō̤ 10 uâng hô.
Dĕ̤ng-háng muăk-nièng, Dĕ̤ng-ngù iéng Hók-gióng, siék-lĭk Gióng-ăng Gông (建安郡, găk gĭng-dáng Gióng-ĕu (建甌)). Hiā sèng-hâiu, Gŏng-nàng gì Háng-cŭk téng lṳ̆k-diô gâe̤ng hāi-diô lì gáu Hók-gióng, ĭ-gáu-nè̤ng dái lì gì ngṳ̄-ngiòng cêu sê Mìng-báe̤k-ngṳ̄ gâe̤ng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì gĭ-chṳ̄.
Ĭng-ôi gĭng-cá̤ huák-diēng, ìng-kēu gă-tiĕng, Să̤-céng diŏh 282 nièng téng Gióng-ăng Gông tiáh chók buông-hông dê-buòng lêng-nguôi siék-lĭk Céng-ăng Gông (晉安郡). Hók-gióng dŏng-sì dŭ-liāng ô 2 gông 16 gâing:
Să̤-céng muăk-gĭ, Dṳ̆ng-nguòng dê-kṳ̆ ciéng-luâng, gáing sâ̤ báe̤k-huŏng Háng-cŭk cāu diē Hók-gióng. "Ĭ-guăng nàng dô, báik sáng ĭk Mìng" (衣冠南渡, 八姓入閩) gōng gì cêu sê hī kuŏk lĭk-sṳ̄. Chăng-kō̤: Báik Sáng Ĭk Mìng.
Háng-cŭk gâe̤ng Mìng-uŏk-cŭk sĕng-uăk găk siŏh-dŏi, ngṳ̄-ngiòng sṳ̀-dék-dék ô sêu gáu Mìng-uŏk-ngṳ̄ gì īng-hiōng. Dáng-sê ĭng-ôi Háng-cŭk sê tūng-dê-ciā, diŏh céng-dê gâe̤ng ùng-huá dŭ gèng Mìng-uŏk-cŭk, gó-chṳ̄ Háng-ngṳ̄ gâe̤ng Mìng-uŏk-ngṳ̄ gì ṳ̀ng-hăk ciō-iéu sê Háng-ngṳ̄ ciék-sêu Mìng-uŏk-ngṳ̄ gì sìng-hông. Sū-ī, gĭng-dáng gì Mìng-ngṳ̄ sṳ̆k Háng-ngṳ̄ gì 1 ciĕ.
Liòng-dièu (梁朝) 547 nièng, huák-sĕng Hèu-gīng cĭ Luâng (侯景之亂), Gŏng-nàng dê-kṳ̆ ô cêng sâ̤ nàng-mìng cāu gáu Hók-gióng, iâ ôi Mìng-ngṳ̄ dái lì dŏng-sì gì Ngù-ngṳ̄ gì mâ̤ ciēu sṳ̀.
Dìng-dièu (陳朝) 557 nièng, céng-hū găk Céng-ăng Gông (晉安郡, găk gĭng-dáng Hók-ciŭ) siék Mìng-ciŭ (閩州), guāng-hăk Céng-ăng (晉安), Gióng-ăng (建安), Nàng-ăng (南安) 3 bĭk gông. Cĭ hâiu bô gāi Mìng-ciŭ có̤ Hŭng-ciŭ (豐州), hū-siàng siék diŏh Céng-ăng Gông.
589 nièng, Sùi-dièu (隋朝) gāi ciŭ, gông, gâing 3 gék có̤ ciŭ gâe̤ng gâing 2 gék, gáung Gióng-ăng, Nàng-ăng có̤ gâing, gāi Hŭng-ciŭ có̤ Ciòng-ciŭ (cuòi sê lĭk-sṳ̄ siông tàu huòi ô 泉州 ciā dê-miàng, dáng-sê sê diŏh Hók-ciŭ, ng-sê gĭng-dáng gì Ciòng-ciŭ). 606 nièng, bô gāi Ciòng-ciŭ có̤ Mìng-ciŭ. 607 nièng, gāi Mìng-ciŭ có̤ Gióng-ăng Gông (建安郡), Hók-gióng gì 9 bĭk gâing gēng ùi Mìng-gâing (閩縣), Gióng-ăng (建安), Nàng-ăng (南安), Lṳ̀ng-kă̤ (龍溪) 4 gâing.
Dòng-tái-cŭng Lī Sié-mìng (李世民) gié-ôi hâiu, ciŏng ciòng Dṳ̆ng-guók buŏng 10 dô̤ (道). Hók-gióng sṳ̆k Liāng-nàng Dô̤ (嶺南道), guāng-hăk Hŭng-ciŭ (豐州, găk gĭng-dáng Ciòng-ciŭ), Ciòng-ciŭ (泉州, găk gĭng-dáng Hók-ciŭ), Gióng-ciŭ (建州, găk gĭng-dáng Gióng-ĕu). 627 nièng, chṳ̄-siĕu Hŭng-ciŭ, iù-sê Nàng-ăng (南安), Può-dièng (莆田), Lṳ̀ng-kă̤ (龍溪) 3 gâing hăk-biáng diē Ciòng-ciŭ (găk gĭng-dáng Hók-ciŭ).
669 nièng, Dìng Céng (陳政), Dìng Nguòng-guŏng (陳元光) nòng-mâ-giāng dái-liāng gŭng-ìng gâe̤ng gă-sṳ̆k ĭk-chĭng Nàng-màng, gáu-muōi găk Ciŏng-ciŭ kiê-kă. Cī ciĕ gŭng-dôi ké̤ṳk hâiu-sié chĭng có̤ "Kăi Ciŏng Sṳ̄-cū" (開漳始祖).
684 nièng, tiáh Ciòng-ciŭ (găk gĭng-dáng Hók-ciŭ) gì Nàng-ăng, Può-dièng, Lṳ̀ng-kă̤ siék Ū-ìng-ciŭ (武榮州), ciŭ-dê găk gĭng-dáng Nàng-ăng Hŭng-ciŭ. Cĭ-hâiu mò̤ nuâi òng bô chṳ̄-siĕu Ū-ìng-ciŭ, 3 gâing ĭng-nguòng sṳ̆k Ciòng-ciŭ. 699 nièng, bô ī Nàng-ăng, Può-dièng, Lṳ̀ng-kă̤ siék Ū-ìng-ciŭ, bêng-chiā tiáh Può-dièng să̤-bĕng gì Chĭng-nguòng Gâing (清源縣), sṳ̆k Ū-ìng-ciŭ. 700 nièng, găk gĭng-dáng Ciòng-ciŭ chê-kṳ̆ siék Ū-ìng-ciŭ, guāng-hăk Nàng-ăng, Può-dièng, Lṳ̀ng-kă̤, Chĭng-nguòng 4 bĭk gâing.
711 nièng, Ū-ìng-ciŭ gāi miàng Ciòng-ciŭ, guāng-hăk Nàng-ăng, Può-dièng, Lṳ̀ng-kă̤, Chĭng-nguòng, Céng-gŏng (晉江) 5 bĭk gâing; dŏng-sì gì Ciòng-ciŭ gāi-miàng ùi "Mìng-ciŭ Dŭ-dók-hū" (閩州都督府). Téng hiā sèng-âu kī, huàng gōng "Ciòng-ciŭ" cêu sê bī gĭng-dáng gì Ciòng-ciŭ Chê.
742 nièng, Dòng-dièu céng-hū gāi "ciŭ" có̤ "gông", Ciòng-ciŭ gāi-miàng có̤ "Chĭng-nguòng Gông" (清源郡), guāng-hăk Nàng-ăng, Può-dièng, Siĕng-iù, Céng-gŏng 4 bĭk gâing, cĭ-hâiu Chĭng-nguòng Gông bô gāi diōng có̤ Ciòng-ciŭ.
733 nièng, Dòng-dièu téng Hók-ciŭ, Gióng-ciŭ cī 2 bĭk dê-miàng gáuk dò̤ 1 cê: "Hók" (福) gâe̤ng "Gióng" (建), biáng có̤ "Hók-gióng". Téng hiā sèng-hâiu kī, ciáh ô "Hók-gióng" ciā miàng-chĭng. Mò̤ nuâi òng, Dòng-dièu bô siék-lĭk Hók (福), Gióng (建), Ciòng (泉), Ciŏng (漳), Tĭng (汀) 5 ciŭ, 771 nièng siék Hók-gióng Guăng-chák-sé̤ṳ (福建觀察使), sê dê-huŏng dê-ôi dék gèng gì guăng-lièu.
Ăng-sṳ̄ cĭ Luâng (安史之亂) sì-hâiu, Dṳ̆ng-nguòng Hàng-nè̤ng bô duâi-piĕ cāu-huāng gáu Hók-gióng.
Dòng-dièu muăk-nièng, Dṳ̆ng-guók sé̤ṳ-ché̤ṳ ciéng-luâng. 885 nièng, Huài-nàng-dô̤ Guŏng-ciŭ Cié-sṳ̄ (淮南道光州刺史) Uòng Sê̤ṳ (王緒) dái-liāng gūi uâng guăng-lièu báh-sáng diē Hók-gióng. Dăng ĭng-ôi ĭ sùi-é tài buô-hâ, Guŏng-ciŭ Gó-sṳ̄ (固始) nè̤ng Uòng Dièu (王潮) ké̤ṳk tŏi-gṳ̄ có̤ tūng-suái, iù Nàng-kŏng (南康) gĭng-guó Gáng-ciŭ (贛州), gái gĭng-guó Dièu-iòng (潮陽), có̤i-âu bìng-dêng Hók-gióng. Uòng Dièu sī hâiu, ĭ diê Uòng Sīng-dĭ (王審知) gié-sìng ĭ; Uòng Sīng-dĭ sī hâiu, ĭ giāng Uòng Iòng-hâng (王延瀚) gióng-lĭk Mìng-guók (閩國), sié lŏ̤h lī-dê Hók-gióng. Mìng-guók còng-câi 60 nièng, gê̤ṳng-cūng ô 4 ciáh huòng-dá̤. Găk cī kuŏ lĭk-sṳ̄, ô cêng sâ̤ Guŏng-ciŭ (光州), Sêu-ciŭ (壽州) iè-mìng buăng gáu Hók-gióng, săng-iōng cêng sâ̤, dó̤i Hók-gióng ìng-kēu īng-hiōng iā duâi. Dòng-dièu Hók-gióng dê duâi nè̤ng ciēu, Nguòng-huò nièng-găng (元和年間) giêng-giêng 744,677 hô.
Mìng-dŭ Biék Gé
«Mìng-dŭ Biék Gé» (閩都別記) sê Chĭng-dièu sèng-hâiu Lī-ìng-hò̤-giù (里人何求) sāi Hók-ciŭ-uâ siā gì 1 buô siēu-siók. "Lī-ìng-hò̤-giù" sê cáuk-ciā gì bék-miàng, ĭ gì cĭng-miàng ī-gĭng mò̤ nièng-ngài tō̤ lāu. «Mìng-dŭ Biék Gé» sê ciŏng-huòi-tā̤ gì tŭng-sṳ̆k siēu-siók, táu cṳ̆ ô 380 huòi, 120 uâng cê, diē-sié siā ô cĭng sâ̤ Hók-ciŭ dŏng-dê gì diòng-siók, hŭng-sṳ̆k, sṳ̆k-ngṳ̄ dēng-dēng, gó-chṳ̄ dó̤i ngiēng-géu Hók-ciŭ ngṳ̄-ngiòng gâe̤ng ùng-huá ô cêng duâi gì bŏng-cô.
Mìng dṳ̆ng sĕk ék
Mìng dṳ̆ng sék ék (閩中十邑), gāng-chĭng Sék ék (十邑), sê cī gô-dā̤ Muāng-chĭng sèng-âu Hók-ciŭ-hū (福州府) guāng gì 10 ciáh gâing, cŭ-uái nè̤ng gì mū-ngṳ̄ ciòng-buô dŭ sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì Hók-ciŭ-uâ.
Cī 10 ciáh gâing sê:
Gì-dṳ̆ng, Mìng-gâing gâe̤ng Âu-guăng-gâing gĭng-dáng ī-gĭng hăk siŏh-dŏi siék Mìng-âu-gâing; Bìng-tàng-dō̤ téng Hók-chiăng diē-sié uăk chók lì siék Bìng-tàng-gâing; Hók-chiăng gâe̤ng Diòng-lŏ̤h gāi siàng Hók-ciŭ gì siŏh ciáh gâing-gék-chê; Īng-hók gāi miàng hô̤ lā̤ Īng-tái; Bìng-nàng gâe̤ng Kŭ-chèng 2 ciáh gâing gĭng-dáng sṳ̆k Nìng-dáik guāng, bók-guó hŭ-uái gì nè̤ng gô sê nêng-dùng Hók-ciŭ gì ùng-huá.
Mĕ̤k-ciŭ
Mĕ̤k-ciŭ (iâ siā có̤ „mĕk-ciŭ“ , 目睭), cṳ̆-ngṳ̄ gōng ngāng (眼), sê dông-ŭk gāng-gáuk guŏng gì ké-guăng. Gāng-dăng gì mĕ̤k-ciŭ â̤ gāng-gáuk ciŭ-ùi kuàng-gīng gì guŏng-mìng gâe̤ng ŭ-áng, hŭk-căk gì mĕ̤k-ciŭ â̤ hìng-siàng sê-gáuk. Sĕng-ŭk sāi mĕ̤k-ciŭ gāng-gáuk sié-gái gì dâe̤ng-cáuk cêu hô̤ lō̤ „káng“ (看).
Dṳ̀ lāu káng nó̤h, nè̤ng iâ sāi mĕ̤k-ciŭ lì gău-liù cìng-gāng: ĭ gì huăng-hī, sêu-ké gó sê kū-cháik, dŭ biēu-hiêng diŏh ĭ gì mĕ̤k-ciŭ diē-sié.
Gê̤ṳng-sé (近視) hĕ̤k sê uōng-sé (遠視) gì nè̤ng sṳ̆-iéu ngāng-giáng mĕk-ciŭ káng nó̤h ciáh káng â̤ cĭng; Chăng-màng (青盲) gì nè̤ng mĕk-ciŭ mò̤ bâing-huák káng giéng nó̤h.
Ngê
Ngê (耳) sê dông-ŭk gāng-gáuk siăng-ĭng gì ké-guăng. Dông-ŭk sāi ngê lì gāng-gáuk siăng-ĭng gì dâe̤ng-cáuk hô̤ lō̤ „tiăng“ (聽). Dṳ̀ lāu tiăng siăng-ĭng, mâ̤-ciēu dông-ŭk gì ngê iâ â̤-tĕ̤ng sāi lì gāng-gáuk bìng-hèng gâe̤ng sĭng-tā̤ gì ôi-dé.
Mà (貓) sê siŏh cṳ̄ng siēu-hìng gì dông-ŭk. Nè̤ng iōng mà gì lĭk-sṳ̄ ô 3,500 gáu 9,500 nièng. Mà â̤ niăh lō̤-chṳ̄, iâ â̤ dó̤i-chiū ciō-nè̤ng có̤ siŏh-piĕ gāng-dăng gì dâi-gié.
Gū Ăi-gĭk nè̤ng có̤i cā kiū iōng mà. Găk Ăi-gĭk sìng-uâ diē-sié, mà-sìng Bă-sṳ̆-tĕk ("Bast") sê tái-iòng-sìng Lă ("Ra") gì cṳ̆-niòng-giāng, sê bō̤-hô gă-dìng gì nṳ̄-sìng.
Diŏh Ĕu-ciŭ diòng-siók diē-sié, mà ô 9 dèu iā dâing gì miâng. Pī-ṳ̀-gōng, mà iù iā gèng gì ôi-ché̤ṳ buăk giâ dŭ mâ̤ sī.
Wikimedia Commons
Wikimedia Commons ("Wiki Gê̤ṳng-hiōng") sê cê̤ṳ-iù bēng-guòng gì dù-chiông, siăng-ĭng gâe̤ng gì-tă dŏ̤-mùi-tā̤ ùng-giông gì chŏng-kó, găk 2004 nièng 9 nguŏk 7 hô̤ siék-lĭk. Ké̤ṳk Wikipedia siŏh-iông, ĭ iâ sê Wikimedia gì gĕ̤ng-tiàng cĭ ék. Siông-diòng gáu Wikimedia Commons gì ùng-giông â̤ tĕ̤ng ké̤ṳk sū-iū bēng-buōng gì Wikipedia īng-ê̤ṳng.
Wikispecies
Wikispecies ("Wiki Ŭk-cṳ̄ng") sê Wikimedia gì gĕ̤ng-tiàng cĭ ék, sāi lì gé-liŏh sié-gái sū-iū sĕng-miâng, ké̤ṳk hŏk-sĕng, hŏk-ciā hŏk-sĭk ngiēng-géu. Wikispecies bău-guák lāu dông-ŭk, sĭk-ŭk, cĭng-kṳ̄ng, sá̤-kṳ̄ng, nguòng-sĕng dông-ŭk, dēng-dēng, ciòng-buô dŭ sāi ciáng-giĕ Lá-dĭng-ngṳ̄ hô̤-miàng.
Lìng Hŭi-ĭng
Lìng Hŭi-ĭng (林徽因, buōng miàng 林徽音, ), Hók-ciŭ Diòng-lŏ̤h-nè̤ng, Dṳ̆ng-guók hiêng-dâi chók-miàng gì gióng-dé̤ṳk-sṳ̆, sĭ-ìng. Ĭ iâ sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók guók-hŭi siék-gié-ciā cĭ ék.
Hâiu-sié nè̤ng guăng-cé̤ṳ Lìng Hŭi-ĭng ng-dăng-dăng ĭng-ôi ĭ săng-dék-cóng, ô cài-huà, iâ ĭng-ôi ĭ gì ái-cìng sĕng-uăk. Pī-ṳ̀-gōng ĭ gâe̤ng Sṳ̀ Cé-mò̤ (徐志摩) gì diòng-gì gū-sê̤ṳ ké̤ṳk kiák siàng diêng-sê «Ìng-găng Sé-nguŏk-tiĕng» (人間四月天). Dáng-sê, Lìng Hŭi-ĭng gì hâiu-iô nêng-ùi hī kuŏk "diòng-gì" gâe̤ng cĭng-sĭk lĭk-sṳ̄ uòng-ciòng mò̤ siŏng-găng. Ĭ-gáuk-nè̤ng nêng-ùi sê Sṳ̀ Cé-mò̤ dé̤ṳng-é Lìng Hŭi-ĭng, Lìng Hŭi-ĭng táu-dā̤ cêu mò̤ dé̤ṳng-é guó Sṳ̀ Cé-mò̤.
Lìng Hŭi-ĭng gì giāng Liòng Cṳ̀ng-gái (梁從誡) ciŏng ĭ lòng-nā̤ gì sū-iū cáuk-pīng piĕng siàng cáuk-pīng-cĭk «Lìng Hŭi-ĭng Ùng-cĭk» (林徽因文集).
Dài-uăng
Dài-uăng (hĕ̤k Dài-uàng, 台灣/臺灣, Mìng-nàng-uâ: "Tâi-oân", Ĭng-ngṳ̄: "Taiwan") sê Tái-bìng-iòng gà̤-dēng gì 1 bĭh dō̤-sê̤ṳ, găk Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók Hók-gióng Sēng dĕ̤ng-buô, sê Dṳ̆ng-huà Mìng-guók ciō-iéu gì guāng-hăk kṳ̆-mĭk. "Dài-uăng" buōng-lài găi-dŏng tĕ̤k có̤ "Dài-uàng", Háng-cê siā có̤ "臺員".
Gô-dā̤ Să̤-huŏng iâ giéu Dài-uăng có̤ "Formasa" (téng Buò-dò̤-ngà-ngṳ̄ "Ilha Formosa" lì gì, é-sé̤ṳ sê "mī-lâ̤ gì dō̤-sê̤ṳ").
Gū-cā-cā, cêu ô gōng Nàng-dō̤ ngṳ̄-hiê gì nguòng-sṳ̄ gṳ̆-mìng dêu lŏ̤h Dài-uăng. Ék-dĭk gáu 15 sié-gī, dŭ mò̤ sêu Háng-cŭk ùng-huá gì īng-hiōng.
1624 - 1662 nièng, Dài-uăng ké̤ṳk Hò̤-làng tūng-dê. Hò̤-làng céng-hū diêu Hók-gióng ièng-hāi gṳ̆-mìng buăng gáu Dài-uăng kŭi-huák.
1662 nièng 2 nguŏk 1 hô̤, Dâng Sìng-gŭng (鄭成功) gŭng-dôi páh iàng Hò̤-làng gŭng-dôi, ciéng-liāng Dài-uăng, gióng-lĭk Dŭng-nìng-guók.
1863 nièng, Chĭng-dièu ciŏng-gŭng Siĕ Lòng (施琅) páh iàng Dŭng-nìng-guók, iù-sê, Dài-uăng siàng-ùi Chĭng-dièu gì liāng-tū.
1895 nièng Gák-ngū Ciéng-cĕng (甲午戰爭), Dài-uăng gák ké̤ṳk Nĭk-buōng.
1945 nièng Nĭk-buōng sék-bâi, Dṳ̆ng-guók Guók-mìng-dōng kăi-sṳ̄ lī-dê. 1949 nièng, Guók-mìng-dōng diŏh nô̤i-ciéng sék-bâi, cāu kó̤ Dài-uăng. Iù-sê, Dài-uăng cêu dâi-biēu Dṳ̆ng-huà Mìng-guók, ék-dĭk gáu gĭng-dáng.
Gŏng-gé̤ṳ 2005 nièng gì gū-liông, Dài-uăng ô 2,290 uâng nè̤ng, ô 98% sê Háng-cŭk. Diŏh Háng-cŭk dài-dŏng ô 86% sê cā-gĭ gì Háng-cŭk iè-mìng, bău-guăng gōng Mìng-nàng-uâ gì Holo-nè̤ng gâe̤ng gōng Káh-uâ gì Káh-gă-nè̤ng, gì-tă gì Háng-cŭk dŭ sê 1949 nièng tié Guók-mìng-dōng cāu-huāng Dài-uăng gì dâi-lṳ̆k-nè̤ng.
Gó ô 2% (dâi-mō̤ buóh 50 uâng nè̤ng) gì ìng-kēu sê Dài-uăng gì nguòng-cê̤ṳ-mìng (原住民), pī-ṳ̀ Bàng-puŏ-cŭk (平埔族).
Dài-uăng gì ùng-huá ciō-iéu sê téng Dṳ̆ng-guók diòng lì gì, iâ sêu diŏh Nĭk-buōng gâe̤ng Mī-guók ùng-huá gì īng-hiōng. 1990 nièng-dâi kī, Dài-uăng kăi-diēng buōng-tū-huá ông-dông, cêng sâ̤ Dài-uăng buōng-iòng ùng-huá (Holo, Káh-gă gâe̤ng nguòng-cê̤ṳ-mìng) dŭ kiū bô-hĭng.
Ià-huò-huà
Ià-huò-huà (耶和華) sê Gô-iók Séng-gĭng diē-sié Siông-dá̤ gì miàng, sê téng Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ gì "יהוה" lì gì. Tiĕng-ciō-gáu iâ ĭk có̤ "Ngā-ŭi" (雅威), bêng nêng-ùi cuòi ciáh sê ciáng-káuk gì ĭk huák.
Bĭng-sĭng
Bĭng-sĭng (冰心, ), nguòng-miàng „Siâ Uāng-ìng“ (謝婉瑩), Hók-ciŭ Diòng-lŏ̤h-nè̤ng, chók-miàng gì cáuk-gă.
Bĭng-sĭng gì lòng-bâ Siâ Bō̤-ciŏng (謝葆璋) sê Hāi-gŭng gŭng-guăng, ô chăng-gă guó Gák-ngū Hāi-ciéng. Ĭng-ôi ô gĭng-lĭk cī kuŏk lĭk-sṳ̄, gó-lièng sêu ĭ lòng-bâ īng-hiōng, Bĭng-sĭng cê̤ṳ-éu cêu cêng ái guók. 1911 nièng, Bĭng-sĭng diē Hók-ciŭ Nṳ̄-cṳ̄ Sṳ̆-huâng Hăk-hâu (福州女子師範學校) tĕ̤k-cṳ̆. 1914 nièng, găk Báe̤k-gĭng gáu-huôi hăk-hâu Buói-muāng Nṳ̄-dṳ̆ng (貝滿女中) tĕ̤k-cṳ̆. Ngū-sé̤ṳ sì-gĭ, ĭ găk Hiĕk-huò Nṳ̄-cṳ̄ Dâi-hŏk (協和女子大學) tĕ̤k-cṳ̆, báik-cèng ké̤ṳk sōng có̤ hŏk-sĕng-huôi ùng-cṳ̆, chăng-gă ái-guók ông-dông, huák-biēu siēu-siók «Sṳ̆-ìng Dŭk Cièu-chôi» (斯人獨憔悴), sĭ-cĭk «Huàng-sĭng» (繁星), «Chiŭ-cūi» (秋水), dōi siēu-siók «Chiĕu-ìng» (超人). 1921 nièng chăng-gă Màu-dūng (茅盾), Dâng Cīng-diŏk (鄭振鐸) sìng-lĭk gì ùng-hŏk ngiēng-géu-huôi. 1923 nièng iù Iĕng-gĭng Dâi-hŏk (燕京大學) bék-ngiĕk hâiu, gáu Mī-guók hŏk-sĭk Ĭng-guók ùng-hŏk, có̤ ùng-hŏk ngiēng-géu. Ĭ báik-cèng gâe̤ng ĭ găk nguôi-guók sū káng-giéng sū gāng-sêu gì nó̤h biĕng-siā có̤ «Gié Siēu-tŭk-ciā» (寄小讀者) gié diōng guók-nô̤i, sê Dṳ̆ng-guók ì-dùng ùng-hŏk (兒童文學) cháung-cáuk gì nguòng-tàu.
1926 nièng diōng Dṳ̆ng-guók hâiu, Bĭng-sĭng bô găk Iĕng-gĭng Dâi-hŏk, Chĭng-huà Dâi-hŏk muōng gá-cṳ̆ muōng siā-cáuk. 1949 - 1951 nièng báik-cèng găk Nĭk-buōng Dĕ̤ng-gĭng Dâi-hŏk (東京大學) gá Dṳ̆ng-guók sĭng-ùng-hŏk sṳ̄ (中國新文學史). 1951 nièng diōng Dṳ̆ng-guók, dṳ̀ lā̤ gié-sṳ̆k nū-lĭk cháung-cáuk, gó chăng-gă siâ-huôi uăk-dông.
Bĭng-sĭng iâ huăng-ĭk lāu iâ sâ̤ nguôi-guók ùng-hŏk, pī-ṳ̀-gōng, Éng-dô cáuk-gă Tái-gŏ̤-ī ("Ranbindranath Tagore") gì mâ̤-ciēu cáuk-pīng.
Lìng-cūi-nā̤
Lìng-cūi-nā̤ (臨水奶) miàng Dìng Cêng-gŭ (陳靖姑), cêu sê "Lìng-cūi Dìng Tái-hâiu" (臨水陳太后), sê Hók-gióng gâe̤ng Dài-uăng gì câi-dê sìng. Hók-ciŭ-nè̤ng iâ giéu ĭ "Nòng-nā̤" (娘奶), "Hŭ-ìng-nā̤" (夫人奶).
Gé̤ṳ-siók Dìng Cêng-gŭ Dòng-dièu (唐朝) sì-hâiu chók-sié diŏh Hók-ciŭ Â-dô (下渡). Ĭ 13 huói cêu ké̤ṳk bâ-nā̤ gá gáu Kŭ-chèng, 15 huói dò̤-huŏng kó̤ hŏk-sĭk Dô̤-gă huák-sŭk, 18 huói bô kó̤ Kŭ-chèng giék-huŏng. Giék-huŏng cĭ hâu găk Hók-ciŭ gáuk-ché̤ṳ muŏk-bâng géu-nè̤ng, kăi-sṳ̄ chók-miàng. 24 huói dái-sĭng găk chió lā̤ gì sèng-âu, ĭ gŏ̤ Dìng Siū-nguòng (陳守元) ĭng-ôi giù ṳ̄ mò̤ sìng-gŭng, dáik cô̤i găi-dŏng tài-tàu (刣頭), cêu hióng ĭ giù géu. Gó-chṳ̄ Dìng Cêng-gŭ táuk-tŏi kó̤ Lṳ̀ng-tàng-gáe̤k (龍潭角) giù ṳ̄, cīng-géu báh-sáng, dáng-sê ké̤ṳk Diòng-kăng-gūi (長坑鬼) hâi sī go̤. Mìng-uòng gă-hŭng Dìng Cêng-gŭ có̤ "Cùng-hók Ciĕu-hiê Lìng-cūi Hŭ-ìng" (崇福昭惠臨水夫人), sṳ̆k-chĭng "Lìng-cūi-nā̤". Lìng-cūi-nā̤ biéng có̤ sìng ī-hâiu, dó̤-ché̤ṳ hiēng-lìng, cô̤-hók ìng-mìng, bé-êu niāng-gŏ̤.
Sìng
Sìng kō̤-ī sê:
Â-gāu-cáik
Â-gāu-cáik (拗九節) sê Hók-ciŭ buōng-iòng gì cáik-nĭk, nĭk-cī sê gô-lĭk Ciăng-nguŏk nĭk-gāu. Găk cī gĕ̤ng, gáuk-gă-gáuk-ciō dŭ diŏh cṳ̄ Â-gāu-cé̤ṳk (拗九粥) cié-ciō hĕ̤k-ciā sáe̤ng ké̤ṳk chĭng-chék bèng-iū, ī-gĭng chók-gá gì cṳ̆-nè̤ng-giāng iâ diŏh sáe̤ng Â-gāu-cé̤ṳk diōng ngiê-gă hâu-géng bâ-nā̤.
Guăng-ṳ̀ Â-gāu-cáik gì lài-lĭk ô 2 cṳ̄ng gōng-huák.
1 cṳ̄ng sê „Mŭk-lièng géu mū“ (目連救母). Gé̤ṳ-siók Mŭk-lièng gì nòng-nā̤ sê áuk-nè̤ng, dáik cô̤i ĭ hiŏng-lī, sī hâu ké̤ṳk huăk gáu Ĭng-sié mò̤ buông siăh. Mŭk-lièng giĕk-dṳ̆k gĕ̤ng sáe̤ng ĭ nòng-nā̤ gì buông dŭ gâe̤ng Ĭng-hū diē-sié gì gūi tău siăh go̤. Ô siŏh nĭk, Mŭk-lièng sáe̤ng siŏh uāng ŭ-ŭ-nuóh cé̤ṳk, gūi hièng ciā cé̤ṳk ŭ-té̤h-té̤h lă-că sī, cêu mò̤ siăh ciā cé̤ṳk, ĭ nòng-nā̤ ciáh siăh gáu cé̤ṳk. Cī siŏh nĭk dū-dū-hō̤ sê Ciăng-nguŏk niék-gāu. Hâiu-sié ôi-lāu gé-niêng Mŭk-lièng hâu-sông gì sĭng, cī siŏh nĭk diâng-diŏh cṳ̄ ô ĕng è̤ng-tòng gì Â-gāu-cé̤ṳk ké̤ṳk bâ-nā̤ siăh.
Lêng-nguôi 1 cṳ̄ng gōng-huák gâe̤ng „gāu“ (九) ciā só-cê ô-guăng. Áng Hók-ciŭ hŭng-sṳ̆k, dáe̤k diŏh „gāu“, nè̤ng cêu â̤ gṳ̀ng. Gó-chṳ̄ găk Ciăng-nguŏk niék-gāu cī siŏh nĭk, cṳ̄ Â-gāu-cé̤ṳk sáe̤ng bĕk-nè̤ng â̤ kṳ̆-dṳ̆k măi-ông. Huói-só ô „gāu“ hĕ̤k-ciā „gāu“ gì buôi-só gì nè̤ng, cī siŏh nĭk gáing-gáing diŏh sáe̤ng Â-gāu-cé̤ṳk ké̤ṳk bĕk-nè̤ng.
Â-gāu-cé̤ṳk
Â-gāu-cé̤ṳk (拗九粥) sê Dṳ̆ng-guók Hók-ciŭ buōng-dê Â-gāu-cáik sèng-âu siăh gì cé̤ṳk, cé̤ṳk gì sìng-hông ô sŭk-mī, è̤ng-tòng, huă-sĕng, cō̤, lèng-ngēng-găng, mūi-lì, è̤ng-dâu, hŏk-dò̤-nìng, ciĕ-muài dēng-dēng.
Unix
Unix sê Ĭng-ùng ""Uniplexed Information and Computing System"" gì dōi-siā (có̤i cā pĭng có̤ Unics, guăng-huŏng sŏng-biĕu sê UNIX). Ĭ sê 1 cṳ̄ng diêng-nō̤ chŏ̤-cáuk hiê-tūng, diŏh 1960 gâe̤ng 1970 nièng-dô̤i iù AT&T gì uòng-gĕ̤ng găk Bé-lō̤ Sĭk-ngiêng-sék kăi-huák gì. Gĭng-dáng-nĭk gì Unix hiê-hūng ī-gĭng buŏng có̤ iā sâ̤ ciĕ-puái, iù AT&T gâe̤ng gì-tă sŏng-ngiĕk, hĭ-sŏng-ngiĕk cū-cék mì-hô.
Ô cêng sâ̤ hŭk-ô-ké gâe̤ng gĕ̤ng-cáuk-câng dŭ sāi-ê̤ṳng Unix chŏ̤-cáuk hiê-tūng. Unix kuàng-gīng gâe̤ng káh-hô~hŭk-ô-ké muò-hèng sê Ĕng-tō̤-nă̤h huák-diēng gì gĭ-buōng nguòng-só.
Unix gâe̤ng C ngṳ̄-ngiòng dŭ sê AT&T kăi-huák bêng-chiā dŭ ké̤ṳk buŏng-sáng iè-căi gáu iā sâ̤ céng-hū gâe̤ng hŏk-iêng gĭ-gó gì diêng-nō̤. Gó-chṳ̄, Unix ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê 1 cṳ̄ng "kăi-huóng-sék hiê-tūng".
Unix gì siék-gié mŭk-biĕu sê 1 cṳ̄ng kō̤-iè-căi, dŏ̤-êng-ô, dŏ̤-ê̤ṳng-hô hiê-tūng. Ĭ ô â-dā̤ gūi cṳ̄ng dĕk-sáik:
Gà̤-dēng gì dĕk-diēng iâ ké̤ṳk nè̤ng chĭng có̤ "Unix diék-hŏk" ("Unix philosophy").
Găk Unix â-dā̤, "chŏ̤-cáuk hiê-tūng" cêu iù cêng sâ̤ cūng-kuāng gì nó̤h cū-siàng, cī piĕ nó̤h ké̤ṳk nô̤i-hŏk ("kernel") ciō tiàng-sê̤ṳ kóng-cié. Nô̤i-hŏk tì-gṳ̆ng kī-dông hĕ̤k dìng-cī tiàng-sê̤ṳ gì hŭk-ô, chṳ̄-lī ùng-giông hiê-tūng gâe̤ng gì-tă ké̤ṳk duâi-buô-hông tiàng-sê̤ṳ gê̤ṳng-hiōng gì gŏ̤-gék êng-ô, ī-gĭk dék iéu gì, ăng-bà̤ dó̤i ngâing-giông gì huōng-ông bêng-chiā biê-miēng 2 bĭk tiàng-sê̤ṳ dè̤ng-sì huōng-ông dè̤ng-iông gì cṳ̆-nguòng hĕ̤k siék-bê sū sāng-sĕng gì siŏng-chṳ̆ng. Ôi lāu hiĕk-dièu cūng-kuāng gì huōng-ông, nô̤i-hŏk ô dĕk-sṳ̀ gì guòng-lê.
Diêu Ciē-iòng
Diêu Ciē-iòng (趙紫陽, ), nguòng-miàng Diêu Siŭ-ngiĕk (趙修業), Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók céng-dê ìng-ŭk. Báik-cèng sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók Guók-ô-iêng Cūng-lī (1980 - 1987 nièng) gâe̤ng Dṳ̆ng-gê̤ṳng Dṳ̆ng-iŏng Cūng-cṳ̆-gé (1987 - 1989 nièng). Cáuk-ùi Dṳ̆ng-guók gŏ̤-gék liāng-dô̤-ìng, ĭ kăi-diēng chê-diòng gāi-gáik, huák-diēng sĕng-sāng-lĭk, gâe̤ng Dṳ̆ng-gê̤ṳng tā̤-cié diē-sié gì Guăng-lièu ciō-ngiê, hū-bâi có̤ dáu-cĕng. Diêu Ciē-iòng diŏh Lĕ̤k-sé Ông-dông sèng-âu, ĭ gì lĭk-diòng sê dùng-cìng hŏk-sĕng, ciĕ-tì mìng-ciō gāi-gáik, gó-chṳ̄ dáik cô̤i ké̤ṳk gáik-tó̤i chók Dṳ̆ng-gê̤ṳng. Ĭ sĕng-miâng có̤i âu gì 15 nièng dŭ ké̤ṳk niōng-géng diŏh ĭ Báe̤k-gĭng gì chió lā̤.
Lìng Chṳ̆
Lìng Chṳ̆ (林紓, 1852 - 1924 nièng), nguòng-miàng Lìng Gùng-ngṳ̆k (林群玉), cê Gìng-nàng (琴南), Hók-ciŭ-nè̤ng, Dṳ̆ng-guók gê̤ṳng-dâi chók-miàng gì huăng-ĭk-gă. Chŭi-iòng ĭ hùng-nó̤h nguôi-ngṳ̄ dŭ mâ̤ báik, dáng-sê ĭ gâe̤ng bĕk-nè̤ng gák lā̤ huăng-ĭk cêng sâ̤ Ĭng-ngṳ̄ gâe̤ng Huák-ngṳ̄ ùng-hŏk.
1897 nièng, Lìng Chṳ̆ lâu-mā guó-sié, ĭ cêng kū-cháik, ĭ gì bèng-iū cêu chŏi ĭ huăng-ĭk ùng-hŏk. Gó-chṳ̄ ĭ cêu kī-chiū huăng-ĭk «Dà-huă-nṳ̄» ("La Dame aux Camélias", ciòng-miàng hô̤ lō̤ «Bă-là̤ Dà-huă-nṳ̄ Mì-sê̤ṳ (巴黎茶花女遺事)»). Ĭ bèng-iū Uòng Sêu-chiŏng (王壽昌) â̤ hiēu Huák-ngṳ̄, cêu dó̤i-chiū ĭ kēu-ĭk, dāng Lìng Chṳ̆ gái ciŏng ĭ gì kēu-ĭk huăng-ĭk có̤ cṳ̆-ngṳ̄. Cī buô cṳ̆ diŏh 1899 nièng chók-bēng, mā-siông dáik diŏh sìng-gŭng.
Ĭ siŏh-sié ô huăng-ĭk buóh 200 buô Să̤-huŏng ùng-hŏk cáuk-pīng.
Ngū-sé̤ṳ Ông-dông sèng-âu, Lìng Chṳ̆ huāng-dó̤i biáng-ké Ùng-ngiòng-ùng, gó-chṳ̄ sêu gáu cêng sâ̤ nè̤ng piĕ-pìng.
1963 nièng, Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ (錢鐘書) kăi-sṳ̄ cé̤ṳ-é diŏh Lìng Chṳ̆. Găk Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ gì sāng-ùng «Lìng Chṳ̆ gì Huăng-ĭk» diē-lié, ĭ bŏ̤ Lìng Chṳ̆ gì cáuk-pīng cūi-bìng cĭng gèng. 1981 nièng, Siŏng-ô Éng-cṳ̆-guāng (商務印書館) bô dṳ̀ng-sĭng chók-bēng lāu 10 buô Lìng Chṳ̆ gì huăng-ĭk cáuk-pīng.
Găk Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ sāng-ùng diē-lié, ĭ īng-ê̤ṳng Gŏ̤-dáik ("Goethe") dó̤i huăng-ĭk-gă gì bī-ê̤ṳ "pāi-pāi gì mùi-nè̤ng-gŭng" (Dáik-ngṳ̄ ""geschäftige Kuppler""), nêng-ùi Lìng Chṳ̆ sê Să̤-huŏng ùng-hŏk gâe̤ng Dṳ̆ng-guók tŭk-ciā cĭ-găng gì siŏh ciáh có̤ cê̤ṳ-làu-huōi gì nè̤ng, ĭng-ôi Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ cê-gă iâ sê sêu Lìng Chṳ̆ gì īng-hiōng ciáh kăi-sṳ̄ hŏk-sĭk ngiēng-géu Să̤-huŏng ùng-hŏk gâe̤ng nguôi-ngṳ̄.
Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ nêng-ùi Lìng Chṳ̆ gì cháung-cáuk â̤-sāi áng sì-găng buŏng có̤ lâng buô-hông. 1913 nièng cĭ-sèng, ĭ gì cáuk-pīng chŭi-iòng ô nék-giāng dâng, dáng-sê cūi-bìng iā gèng; cĭ-hâiu ĭ gì ùng-cê biéng muōng lài muōng mò̤-mê.
Liù-giù
Liù-giù (琉球) sê să̤ Tái-bìng-iòng gà̤-lēng gì gùng-dō̤, téng Nĭk-buōng gì Giū-ciŭ (九州) chiŏng gáu Dài-uăng. Ciòng-buô dō̤-sê̤ṳ áng hèng-céng kṳ̆-mĭk, báe̤k-buô sê Lṳ̆k-ì-dō̤-gâing (鹿兒島縣), nàng-buô sê Chṳ̆ng-sìng-gâing (沖繩縣). Gùng-dō̤ gà̤-lēng tŭng-hèng Liù-giù-ngṳ̄.
Liù-giù Gùng-dō̤ sê Ā-iĕk-dái ké-hâiu, dĕ̤ng-tiĕng mâ̤ chéng, hâ-tiĕng cêng iĕk. Gáung-ṳ̄-liông iā gèng, bêng-chiā sêu hŭng-tăi īng-hiōng iā duâi.
Gū-cā, diŏh Liù-giù Gùng-dō̤ gà̤-lēng ô 1 bĭk "Liù-giù Uòng-guók". Téng 1372 nièng kăi-sṳ̄, Liù-giù Uòng-guók cêu hióng Dṳ̆ng-guók céng-góng. Ôi-lāu huŏng-biêng Liù-giù sé̤ṳ-ciā, 1474 nièng, Dṳ̆ng-guók céng-hū diŏh Hók-ciŭ siék-lĭk Liù-giù-guāng (琉球館). Gūi báh nièng ī-lài, Liù-giù Uòng-guók gì ùng-huá sêu diŏh Dṳ̆ng-guók dĕk-biék sê Hók-ciŭ ùng-huá gì īng-hiōng. Găk 1879 nièng, Nĭk-buōng ciéng-liāng Liù-giù. Iù-sê kăi-sṳ̄ Liù-giù gì Nĭk-buōng-huá guó-tiàng.
Nê-ciéng sèng-hâiu, Mī-guók gŭng-dā Liù-giù Gùng-dō̤, mūi 4 ciéh Liù-giù-nè̤ng cêu ô 1 ciéh sī. 1945 nièng, Nĭk-buōng sék-bâi, Mī-guók ciéng-liāng Liù-giù, ék-dĭk gáu 1972 nièng ciáh hèng Nĭk-buōng.
Gĭng-dáng-nĭk, ô cêng sâ̤ nè̤ng nêng-ùi Liù-giù-nè̤ng ng-sê Nĭk-buōng-nè̤ng. Gé̤ṳ ngiēng-géu, buóh siŏh-buâng Liù-giù gṳ̆-mìng chĭng cê-gă có̤ "Liù-giù-nè̤ng", nâ ô 12% gì nè̤ng chĭng cê-gă có̤ "Nĭk-buōng-nè̤ng".
Ô siŏh piĕ nè̤ng piĕ-pàng Nĭk-buōng céng-hū kĭng-ciêng Liù-giù-nè̤ng, sĭk-hèng dùng-huá Liù-giù ùng-huá gì céng-cháik.
Găk Nĭk-buōng ô "Liù-giù dŭk-lĭk ông-dông" gì cū-cék còng-câi. Dáng-sê guók-cié ciō-iéu gì siŏh piĕ guók-gă, bău-guák Dṳ̆ng-guók gâe̤ng Mī-guók, dŭ ng ciĕ-tì Liù-giù dŭk-lĭk.
Â-muòng
Â-muòng (廈門, Mìng-nàng-uâ: "Ē-mn̂g", Ĭng-ngṳ̄: "Xiamen", "Amoy") sê Hók-gióng-sēng iòng-hāi gì hó-sēng-ngék siàng-chê. Ĭ diŏh Ciòng-ciŭ gâe̤ng Ciŏng-ciŭ dài-dŏng, sê Mìng-nàng dê-kṳ̆ gì dṳ̆ng-sĭng siàng-chê.
Gê̤ṳng-dâi, Să̤-huŏng chĭng Â-muòng có̤ "Amoy", ciā miàng gì kī-nguòng ô 2 cṳ̄ng gōng-huák. 1 cṳ̄ng nêng-ùi sê sêu Ciŏng-ciŭ-kiŏng (漳州腔) gì īng-hiōng, áng Ciŏng-ciŭ-kiŏng, "Â-muòng" tĕ̤k có̤ ""Ē-mûi""; iâ ô 1 piĕ nè̤ng nêng-ùi sê gŏng-gé̤ṳ Hók-ciŭ-uâ huák-ĭng huăng-ĭk lì gì.
Ciòng Â-muòng buŏng có̤ Hāi-chŏng (海滄), Hù-lī (湖里), Cĭk-mī (集美), Sṳ̆-mìng (思明), Dùng-ăng (同安), Siòng-ăng (翔安) 6 bĭk kṳ̆, dài-dŏng Sṳ̆-mìng gâe̤ng Hù-lī cū siàng Gĭng-cá̤ dĕk-kṳ̆.
282 nièng, Háng-dièu găk gĭng-dáng-nĭk Â-muòng gì dê-buàng siék-lĭk Dùng-ăng-gâing (同安縣), sṳ̆k Céng-ăng-gông (晉安郡). 1650 nièng, Dâng Sìng-gŭng (鄭成功) báik-cèng dái-liāng gŭng-dôi lì gáu Â-muòng, ké̤ṳk cī-bĕng kī-miàng "Sṳ̆-mìng-ciŭ" (思明洲, é-sé̤ṳ sê "sṳ̆-niêng Mìng-dièu"). Muāng-chĭng miĕk-uòng Mìng-dièu hâiu, gāi "Sṳ̆-mìng" có̤ "Â-muòng", mâing-mâing huák-diēng siàng Mìng-nàng dê-kṳ̆ dê̤ṳng-iéu gì hāi-gē̤ng. 1842 nièng, Dṳ̆ng-guók găk Ă-piéng Ciéng-cĕng siŏ ké̤ṳk Ĭng-guók, chiĕng-dêng Nàng-gĭng Dèu-iók. Gŏng-gé̤ṳ dèu-iók, Â-muòng ké̤ṳk kŭi-huóng có̤ tŭng-siŏng kēu-ngiâng (通商口岸). 1949 nièng, Dṳ̆ng-gê̤ṳng siék Â-muòng có̤ "Sēng-hăk-chê" (省辖市), cĭ-hâiu bô ké̤ṳk ĭ siék có̤ "Hó-sēng-gék-chê" (副省級市). 1980 nièng, Â-muòng ké̤ṳk siék có̤ "Gĭng-cá̤ Dĕk-kṳ̆" (經濟特區). Gĭng-guó cī sâ̤ nièng gì huák-diēng, Â-muòng ī-gĭng sê gĭng-dáng Dṳ̆ng-guók gĭng-cá̤ dék huák-dăk gì siàng-chê cĭ-ék.
Buò-dièng
Buò-dièng (莆田, gĭng-dáng găk Hók-ciŭ duâi-buô-hông dê-kṳ̆ tĕ̤k Può-dièng, găk Hók-chiăng Bìng-tàng iâ tĕ̤k Può-chèng), gū-cā iâ hô̤ lō̤ "Hĭng-huá" (興化), sê Hók-gióng-sēng dĕ̤ng-buô ièng-hāi gì 1 bĭk siàng-chê, găk Hók-ciŭ gâe̤ng Ciòng-ciŭ dâi-dŏng.
Buò-dièng ô 4 bĭk kṳ̆ 1 bĭk gâing:
Buò-dièng gì Mì-ciŭ-dō̤ (湄洲島) sê Mā-cū (媽祖) chók-sié gì dê-huŏng.
Mā-cū
Mā-cū kō̤-nèng sê:
Mā-cū (Sìng)
Mā-cū (媽祖) sê Hók-gióng iòng-hāi gâe̤ng Dài-uăng mìng-găng buái gì cṳ̆-niòng sìng. Hók-ciŭ-nè̤ng iâ chĭng ĭ có̤ "Mā-cū Bò̤-bò̤" (媽祖婆婆). Dó̤i ĭ gì séng-dù lì gōng, Mā-cū â̤ bé-êu tō̤-hāi-nè̤ng gì bìng-ăng.
Gŏng-gé̤ṳ diòng-siók, Mā-cū nguòng-miàng "Lìng Mĕk-niòng" (林默娘), 960 nièng găk Può-dièng Mì-ciŭ Dō̤ chók-sié. 16 huói sèng-âu ĭ cêu dáik diŏh sìng-siĕng gì dô̤, ôi hiŏng-mìng siĕu căi dṳ̀ hâi. Ī-hâiu sĭng tiĕng biéng có̤ sìng-siĕng, bé-êu tō̤-hāi-nè̤ng.
Gŏ̤ Dé-sêng
Gŏ̤ Dé-sêng (高智晟, 1964 n. 4 ng. 20 h. - ), Siēng-să̤-nè̤ng, lŭk-sṳ̆, Dṳ̆ng-guók chók-miàng gì mìng-ciō ông-dông-ciā.
Gŏ̤ Dé-sêng sê ngiê-ìng. Ĭng-ôi ĭ ô bŏng-cô cêng sâ̤ bìng-gṳ̀ng gì nè̤ng páh guăng-sĭ, 2001 nièng, Gŏ̤ Dé-sêng ké̤ṳk sōng-gṳ̄ ùi „Dṳ̆ng-guók Sĕk-dâi Dék-hō̤ Lŭk-sṳ̆“. Găk 2003 nièng, Gŏ̤ Dé-sêng kăi-sṳ̄ chăng-gă Dṳ̆ng-guók gì mìng-ciō ông-dông, báik-cèng 3 huòi siā piĕ ké̤ṳk Dṳ̆ng-gê̤ṳng céng-hū, iĕu-giù bō̤-hô Huák-lùng-gŭng séng-dù gì hăk-huák ìng-guòng. 2006 nièng, Gŏ̤ Dé-sêng huák kī Mì-guòng Ciŏk-sĭk Ông-dông (維權絕食運動).
2006 nièng 8 nguŏk 15 hô̤, Dṳ̆ng-gê̤ṳng géng-chák muôi tĕ̤ng-dĭ Gŏ̤ Dé-sêng cêu hàng-bók-siŏh-sì ciŏng ĭ bé-mĭk niăh gáu găng-lò̤ diē-lié. 12 nguŏk 21 hô̤, huák-iêng puáng ĭ „Diĕng-hók Guók-gă Céng-guòng Cô̤i“ (顛覆國家政權罪).
Tū-ī-gì
Tū-ī-gì (Tū-ī-gì-ngṳ̄: "Türkiye"; Ĭng-ngṳ̄: "Turkey"), ciòng-miàng sê "Tū-ī-gì Gê̤ṳng-huò-guók" ("Türkiye Cumhuriyeti", "Republic of Turkey"), sê Siēu Ā-sá̤-ā gì siŏh bĭk guók-gă. Ĭ guók-géng-siáng siông ô 7 bĭk ciō-iéu gì guók-gă: să̤-báe̤k gì Bō̤-gă-lê-ā, să̤-biĕng gì Hĭ-lé-nà̤, dĕ̤ng-báe̤k gì Gáh-lū-gék-ā, Ā-mī-nà̤-ā, Ĭ-lāng, dĕ̤ng-nàng-buô gì Ĭ-lăk gâe̤ng Sṳ̆-lê-ā. Lêng-nguôi, Tū-ī-gì báe̤k-buô ô Ŭ-hāi, să̤-buô ô Ái-gìng-hāi, nàng-buô ô Dê-dṳ̆ng-hāi. Tū-ī-gì găk Ā-ciŭ gâe̤ng Ĕu-ciŭ dŭ ô liāng-tū.
Hiêng-dâi Tū-ī-gì dê-kṳ̆ găk gū-cā báik-cèng sê Bái-câng-tìng Dá̤-guók ("Byzantine Empire") ùng-mìng gì sū-câi. Dṳ̆ng Sié-gī Bái-câng-tìng ké̤ṳk Ó̤-tŏ̤-màng Dá̤-guók ("Ottoman Empire") miĕk-uòng, ciā dê-duòng bô kăi-sṳ̄ Ĭ-sṳ̆-làng-huá. Gĭng-dáng-nĭk gì Tū-ī-gì ùng-huá sê Dĕ̤ng-huŏng gâe̤ng Să̤-huŏng ùng-huá gì ṳ̀ng-hăk.
Ék Ciéng giék-sók hâiu, Ó̤-tŏ̤-màng Dá̤-guók gāi-tā̤, Tū-ī-gì iù-sê sìng-lĭk gê̤ṳng-huò-guók céng-hū, bêng-chiā nū-lĭk ciék-sêu Să̤-huŏng siĕng-céng gì ùng-huá gâe̤ng céng-dê cié-dô. 2005 nièng, Tū-ī-gì gă-ĭk Ĕu-mèng ("European Union"). Gĭng-dáng gì Tū-ī-gì ī-gĭng sê 1 bĭk bī-gáu mìng-ciō, kăi-huóng, céng-buô gì guók-gă.
Hŭng-tăi
Hŭng-tăi (風颱) ciáng-sék miàng-chĭng hô̤ lō̤ "iĕk-dái ké-siòng" (熱帶氣旋, "tropical cyclone"), sê 1 cṳ̄ng nōng hŭng-bó̤ hiê-tūng ("warm storm system"), diŏh iĕk-dái hĕ̤k-ciā ā-iĕk-dái hāi-iòng gà̤-lēng hìng-siàng. Hŭng-tăi gì hŭng-lĭk sèu-sèu dăk gáu 10 gék ī-gèng, gó puâng lā̤ hŭng-bó̤-ṳ̄, gó-chṳ̄ pó̤-huâi-lĭk cêng duâi.
Hŭng-tăi gì nèng-liông sê iù cūi-ké biéng dáe̤ng sū sék-huóng gì iĕk-nèng lì gì, sū-ī hŭng-tăi siŏh dĕng-lṳ̆k, nèng-liông lài-nguòng cêu mò̤ gó̤, hŭng-lĭk â̤ mâing-mâing biéng iŏk, gūi gĕ̤ng hâiu â̤ biéng có̤ hŭng-tăi-giāng (風颱囝), gáu-muōi cêu dìng gó̤.
Nièng-nièng-màng hâ-tiĕng gâe̤ng chiŭ-tiĕng, téng Tái-bìng-iòng lì gì hŭng-tăi dŭ â̤ chuŏi gáu Dài-uăng, Hók-gióng, Ciék-gŏng, Guōng-dĕ̤ng dēng dê-kṳ̆.
Háng-ngṳ̄
Háng-ngṳ̄ (漢語), iâ hô̤ lā̤ Huà-ngṳ̄ (華語), sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók (Dài-uăng) gâe̤ng Sĭng-gă-pŏ̤ gì Háng-cŭk nè̤ng sāi gì siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng.
Găk hī gūi ciáh guók-gă diē-sié, guăng-huŏng dŭ ciŏng Háng-ngṳ̄-cŭk gì sū-iū ngṳ̄-ngiòng hô̤ lā̤ Háng-ngṳ̄, ciŏng gì-dṳ̆ng gì siŏh cṳ̄ng hô̤ lā̤ Pū-tŭng-uâ (iâ hô̤ lā̤ Guók-ngṳ̄) hô̤ lā̤ „Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄“, gì-tă Háng-ngṳ̄-cŭk gì ngṳ̄-ngiòng dŭ ké̤ṳk ĭ hô̤ lā̤ „huŏng-ngiòng“. Sĭk-cié cuòi ùng-ciòng sê céng-dê é-ngiê siông gì „huŏng-ngiòng“, téng ngṳ̄-ngiòng-hŏk gì huŏng-miêng lì gōng, gōng Pū-tŭng-uâ gì nè̤ng táu-dā̤ dŭ tiăng mâ̤ huòi-é gì-tă „huŏng-ngiòng“, gó-chṳ̄ diŏh sáung ngṳ̄-ngiòng, ng-sê huŏng-ngiòng.
Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók (Dài-uăng) gâe̤ng Sĭng-gă-pŏ̤ gô-dā̤ dŭ dó̤i gáuk cṳ̄ng gì „huŏng-ngiòng“ có̤ guó páh-ák, gōng „huŏng-ngiòng“ gì nè̤ng muōng biéng muōng ciēu. Gáu hiêng-câi ciáh kăi-sṳ̄ ô bō̤-hô „huŏng-ngiòng“ gì siăng-ĭng.
Pū-tŭng-uâ
Hiêng-dâi Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄ (現代標準漢語), iâ hô̤ lō̤ Pū-tŭng-uâ (普通話), Guók-ngṳ̄ (國語) hĕ̤k-ciā Biĕu-cūng huà-ngṳ̄ (標準華語), sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók (Dài-uăng) gâe̤ng Sĭng-gă-pŏ̤ gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng. Hiêng-dâi Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄ gì huák-ĭng sê ī Báe̤k-gĭng huŏng-ngiòng ùi biĕu-cūng, sṳ̀-ngṳ̄ ī báe̤k-huŏng huŏng-ngiòng bàng-siòng sāi gì sṳ̀ có̤ gĭ-chū, ngṳ̄-huák áng-ciéu hiêng-dâi Háng-ngṳ̄ băh-uâ-ùng gì ùng-huák giĕ-cáik.
Téng ngṳ̄-ngiòng-hŏk gì huŏng-miêng lì gōng, Hiêng-dâi Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄ sê Háng-ngṳ̄ Guăng-uâ gì siŏh cṳ̄ng huŏng-ngiòng.
Gū-cā sèng-âu, Háng-ngṳ̄ cêu ô cêng sâ̤ huŏng-ngiòng. Ôi lāu huŏng-biêng lī-dê guók-gă, lĭk-dâi uòng-dièu dŭ ô kŭi-diēng guăng-uâ ông-dông. Diŏh Mìng-dièu gâe̤ng Chĭng-dièu, céng-hū găk ciòng-guók gáuk-dê siék-lĭk "Céng-ĭng Cṳ̆-iêng" (正音書院). Dáng-sê ĭng-ôi gū-cā mùi-tā̤ mâ̤ huák-dăk, tŭng-guó "Céng-ĭng Cṳ̆-iêng" lì gá báh-sáng gōng Guók-ngṳ̄ dŭ mò̤ nuô-uâi hâu-guō, nâ ô tĕ̤k-cṳ̆-nè̤ng â̤ báik gōng.
1912 nièng Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sìng-lĭk hâiu, Guók-mìng-dōng gié-sṳ̆k tŏi-guōng Guók-ngṳ̄. 1955 nièng, Gê̤ṳng-sāng-dōng bô gâe̤ng "Guók-ngṳ̄" gì ciáng-sék miàng-chĭng gāi có̤ "Pū-tŭng-uâ". Ĭng-ôi mùi-tā̤ gâe̤ng gáu-ṳ̆k gì pū-gĭk, ciā buáng gá sié-gī gōng Guók-ngṳ̄ gì nè̤ng muōng lài muōng sâ̤.
Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k gâe̤ng Dài-uăng gì Guók-ngṳ̄ găk ngṳ̄-ĭng, sṳ̀-ngṳ̄ dēng huŏng-miêng dŭ ô sŏ̤h piĕ kṳ̆-biék.
Dṳ̆ng-guók
Dṳ̆ng-guók (中國/中国) sê Dĕ̤ng-ā gì 1 ciĕ ùng-mìng, sê sié-gái dék lâu-gū-cā gì ùng-mìng cĭ ék, ô 6 chiĕng siông nièng gì lĭk-sṳ̄. Guók-gê̤ṳng Nô̤i-ciéng cĭ hâiu, Dṳ̆ng-guók ké̤ṳk buŏng-liĕk có̤ Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gâe̤ng Dṳ̆ng-huà Mìng-guók cī 2 bĭk céng-dê sĭk-tā̤.
Dṳ̆ng-guók gì cṳ̆-ngṳ̄ cṳ̆-siā hiê-tūng gì lĭk-sṳ̄ găk sié-gái sê dék dòng gì. Dṳ̆ng-guók gì 4 duâi huák-mìng: cāi, sṳ̆-nàng, huōi-iŏh, éng-sáuk-sŭk, dó̤i sié-gái īng-hiōng cêng duâi.
"Dṳ̆ng-guók" áng cê-méng é-sé̤ṳ lī-gāi, cêu sê "dṳ̆ng-găng gì guók-gă" hĕ̤k-ciā "dài-dài-dŏng gì guók-gă". Gū-cā gì Dṳ̆ng-guók-nè̤ng nêng-ùi cê-gă gì guók-gă găk sié-gái gì dài-dài-dŏng.
Ĭng-ngṳ̄ gâe̤ng gì-tă siŏh piĕ Să̤-huŏng guók-gă chĭng Dṳ̆ng-guók có̤ ""China"", kō̤-nèng sê gū-cā Cìng-dièu (秦朝) gì miàng-chĭng huăng-ĭk lì gì. Ngò̤-ngṳ̄ chĭng Dṳ̆ng-guók có̤ ""Китай"", sê téng gū-cā Dṳ̆ng-guók Dĕ̤ng-báe̤k-buô gì siēu-só mìng-cŭk céng-guòng Kié-dăng (契丹) huăng-ĭk lì gì.
"Ciō dèu-mĕ̤k: Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄"
Gū-cā Dṳ̆ng-guók sê sié-gái ūi-dâi ùng-mìng gì dṳ̆ng-sĭng cĭ ék, lêng-nguôi gūi bĭk ùng-mìng sê Gū Ăi-gĭk, Mī-só̤h-bók-dăk-mī-ā, Gū Hĭ-lé-nà̤, Gū Êng-dô gâe̤ng Mā-iā.
Dṳ̆ng-guók ìng-kēu chiĕu-guó 13 é, dâi-mō̤ sê ciòng sié-gái gì 1/5, sê sié-gái siông ìng-kēu dék sâ̤ gì guók-gă. Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók céng-hū gŭng-buó gì mìng-cŭk só-liông sê 56 bĭk, dáng-sê iâ ô ciŏng-gă gū-liông, sĭk-cié ô báh siông bĭk cŭk-gùng sĕng-uăk diŏh Dṳ̆ng-guók.
Dṳ̆ng-guók dék ciō-iéu gì mìng-cŭk sê Háng-cŭk, dáng-sê Háng-cŭk gì-sĭk sê iù cêng sâ̤ háik-tūng mâ̤ dè̤ng gì gū-cā mìng-cŭk ṳ̀ng-hăk huák-diēng lì gì. 3 chiĕng nièng ī-lài, ô cêng sâ̤ mìng-cŭk ké̤ṳk Háng-huá (漢化) siàng Háng-cŭk. Chŭi-iòng cūng-kuāng, gó sê ô iā sâ̤ ké̤ṳk dùng-huá gì cŭk-gùng bō̤-liù diŏh cê-gă gì ngṳ̄-ngiòng gâe̤ng ùng-huá dĕk-sáik, iâ īng-hiōng diŏh Háng-cŭk gì ngṳ̄-ngiòng gâe̤ng ùng-huá.
Duâi-buô-hông Dṳ̆ng-guók ngṳ̄-ngiòng dŭ sṳ̆k Háng-câung ngṳ̄-hiê. Dăng-dăng Háng-ngṳ̄ gă-dìng cêu ô iā sâ̤ "huŏng-ngiòng", bī-ṳ̀-gōng, Uŏk-ngṳ̄ (Guōng-dĕ̤ng-uâ), Mìng-ngṳ̄, Káh-uâ, Ngù-ngṳ̄, dēng-dēng. Hĭ-háng-ngṳ̄ gì ngṳ̄-ngiòng ô Cáung-ngṳ̄, Mūng-gū-ngṳ̄, Câung-ngṳ̄, Mì-ngù-ī-ngṳ̄, Mièu-ngṳ̄ gâe̤ng Dièu-siēng-ngṳ̄.
Dṳ̆ng-guók gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng sê Pū-tŭng-uâ. Dáng-sê găk Nô̤i-mūng-gū, Sĭng-giŏng, Să̤-câung, Guōng-să̤ dēng siēu-só mìng-cŭk cê̤ṳ-dê-kṳ̆, siēu-só mìng-cŭk gì ngṳ̄-ngiòng iâ sê hăk-huák gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng.
Dṳ̆ng-guók gì cṳ̆-ngṳ̄ buŏng có̤ Băh-uâ gâe̤ng Ùng-ngiòng. Ùng-ngiòng sê Dṳ̆ng-guók diòng-tūng gì cṳ̆-ngṳ̄, ô gūi chiĕng nièng gì lĭk-sṳ̄; Băh-uâ sê ī kēu-ngṳ̄ có̤ gĭ-chū gì cṳ̆-ngṳ̄ hìng-sék, sê téng 20 sié-gī chĕ̤ gì Ngū-sé̤ṳ Ông-dông kăi-sṳ̄ huák-diēng kī lì gì.
Puâng lā̤ Dṳ̆ng-guók hióng ngiê-sāu sié-gái gì kăi-huóng, iâ ô muōng lài muōng sâ̤ gì hâiu-săng-giāng â̤ báik Ĭng-ngṳ̄.
Chŭi-iòng Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók guăng-huŏng sŏng-diòng Mò̤-sìng-lâung, dáng-sê găk huák-lŭk iâ sìng-nêng bêng-chiā bō̤-hô ìng-mìng ô séng-hóng cŭng-gáu gì cê̤ṳ-iù. Dṳ̆ng-guók ciō-iéu gì buōng-tū cŭng-gáu ô Hŭk-gáu, Dô̤-gáu, ī-gĭk Kūng-cṳ̄ dô̤-dáik hŏk-siók sū huák-diēng lì gì Ṳ̀-gáu. Iâ ô mâ̤ ciēu nè̤ng hóng Gĭ-dók-gáu (3%-4%), gâe̤ng Ĭ-sṳ̆-làng-gáu (1%-2%), dēng-dēng.
1990 nièng-dâi, Huák-lùng-gŭng găk Dṳ̆ng-guók huák-diēng cêng ká̤, dáng-sê ĭng-ôi huāng-dó̤i céng-hū, ké̤ṳk diâng có̤ sià-gáu (邪教), géng-cī ìng-mìng séng-hóng.
Gâe̤ng Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k siŏng bī-gáu, cŭng-gáu diŏh Dài-uăng bâing-iēng gáing dê̤ṳng-iéu gì gáe̤k-sáik. Chă-bók-dŏ̤ sū-iū gì Dài-uăng-nè̤ng dŭ séng-hóng cŭng-gáu.
"Ciō dèu-mĕ̤k: Ṳ̀-gáu"
Găk Dṳ̆ng-guók gūi chiĕng nièng lĭk-sṳ̄ siông, Ṳ̀-gáu ék-dĭk sê tūng-dê sṳ̆-siōng. Dó̤i Kūng-cṳ̄ sṳ̆-siōng gì ciōng-ŏk sê kuŏ-gṳ̄ (科举) cié-dô gì biĕu-cūng. Kuŏ-gṳ̄ cié-dô īng-hiōng lāu Dṳ̆ng-guók ùng-huá gì gá-dĭk-guăng, pī-ṳ̀-gōng, Dṳ̆ng-guók ùng-ìng nêng-ùi cṳ̆-huák sê bī huôi-uâ, hié-kiŏk gáing gèng gì ngiê-sŭk hìng-sék. Ṳ̀-gáu sê Dṳ̆ng-guók cêng sâ̤ diék-hŏk ciĕ-puái gì gĭ-chū.
Chŭng-cáik
Chŭng-cáik (春節) sê Dṳ̆ng-guók dék dê̤ṳng-iéu gì nièng-cáik, kéng-cé̤ṳk sĭng gì siŏh nièng gì kăi-sṳ̄. Chŭng-cáik gì nĭk-gĭ ék-buăng téng gô-lĭk Ciăng-nguŏk chĕ̤-ék gáu Ciăng-nguŏk sĕk-ngô (Nguòng-siĕu-cáik). Dṳ̀ lā̤ Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k, găk Dài-uăng, Uŏk-nàng, Dièu-siēng, Hàng-guók, Nĭk-buōng dēng siŏh piĕ Dĕ̤ng-ā guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆ iâ ô guó Chŭng-cáik gì hŭng-sṳ̆k.
Găk Chŭng-cáik cī gūi nĭk, gáuk-gă-gáuk-hô dŭ â̤ táik dó̤i-lièng, bóng páu-diông, siăh Tái-bìng-iéng, giēu, tòng-guōi, sáe̤ng niāng-gŏ̤ dáh-huói-cièng dēng uăk-dông lì kéng-cé̤ṳk ciā cáik-nĭk.
Gŏng-gé̤ṳ diòng-siók, gū-dâi Dṳ̆ng-guók ô siŏh cṳ̄ng dông-ŭk hô̤ lō̤ „nièng“ (年). „Nièng“ áuk-hìng-áuk-câung, â̤ châung diē chió lā̤ siăh nè̤ng. Gó-chṳ̄, gáuk-gă-gáuk-hô cêu bóng páu-tiông, táik è̤ng-sáik gì cāi diŏh muòng lā̤, cūng-kuāng lì ké̤ṳk „nièng“ dṳ̆k cāu.
Siè
Siè (蛇) sê lēng-háik mò̤ kă sāi bók-lō̤ giàng-diô gì bà-hèng dông-ŭk, gâe̤ng dô-dâing sê chĭng-chék. Ô iā-sâ̤ dô-dâing gâe̤ng siè săng cĭng chiông, dáng-sê ng-sê siè. Siè sê sĭk-nṳ̆k dông-ŭk, â̤ siăh tè̤ng-ngiê, cēu-giāng, lō̤-chṳ̄ dēng nâung tàu dŏng-ŭk, iâ ô siŏh-piĕ duâi siè, pī-lâung, mōng, â̤ siăh duâi tàu dông-ŭk. Ô gūi cṳ̄ng siè ô tŭk-cáik, â̤ táu sī bek-bih dông-ŭk.
Găk ìng-lôi gì gáuk ciĕ ùng-huá diē-sié, Siè ô gáuk-cṳ̄ng mâ̤ dè̤ng-iông gì é-ngiê.
Diŏh Dṳ̆ng-guók gū-cā sìng-uâ diē-sié, ìng-lôi sê Nṳ̄-uă sāi tù cô̤ chók gì, lik-sṳ̄ cṳ̆ gōng: ""Hù-hĭ lṳ̀ng sĭng, Nṳ̄-uă siè kṳ̆."" (伏羲龍身, 女媧蛇軀.) Gŏng-gé̤ṳ sìng-uâ, Hù-hĭ, Nṳ̄-uă sê Huà-hâ-cŭk gì cū-siĕng. Siè biéng có̤ gâe̤ng sìng-sieng sioh iông, ô sìng-sieng hūng-kuāng nèng-lik gì iông sék cêu sê Dṳ̆ng-guók diòng-siók diē-sié gì lṳ̀ng
Gū-cā Dṳ̆ng-guók nàng-huŏng ô cêng sâ̤ siè, gó-chṳ̄ huāi-nē̤ gì mìng-cŭk gáing-gáing buái siè. Găk cī piĕ mìng-cŭk gì miàng-chĭng diē-sié ék-buăng dŭ ô "tè̤ng" (虫) cê. Pī-lâung Mìng-uŏk-cŭk gì "Mìng" (閩), Hṳ̄ Sêng (許慎) găk «Siók ùng gāi cê» (說文解字) diē-sié siā gáu: ""Mìng, dĕ̤ng-nàng uŏk, siè cṳ̄ng."" (閩, 東南越, 蛇種.) Téng gū-dā̤ gáu gĭng-dáng, Hók-gióng ô iā-sâ̤ báh-sáng tiāu (tié-lāu) dò̤ siè dáung sìng lì kámg. Chĭng-dièu Làu Iéng-dìng (劉燕庭) cūng-kuāng gé-cái: ""Hók-ciŭ siàng nô̤i iū siè-mìng, hŭk-sék ṳ̀ bìng-mìng ê, gì dĭng sêng siēu."" (福州城内有蛇民, 服飾與平民異, 其丁甚少.)
Siè bà̤ Dṳ̆ng-guók sĕk-nê săng-sáiu dâ̤ 6 ôi. Hók-ciŭ ô siŏh guó sṳ̆k-ngṳ̄-uâ: "Sáu siè sâ̤ sĭng-sê̤ṳ (sáu siè gì nè̤ng sing-sê̤ṳ cing sâ̤.)".
Siè gì hìng-chiông cĭng sèu chók-hiêng diŏh Gū Hĭ-lé-nà̤ gì sìng-uâ diē-sié, pī-ṳ̀ "Gāu-tàu-siè" (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: "Ύδρα", Ĭng-ngṳ̄: "Hydra") dēng-dēng.
Áng Iù-tái-gáu gâe̤ng Gĭ-dók-gáu gì Séng-gĭng gà̤-dēng sié gé-cái, Âi-dièng-huòng (Tieng-ciō-gáu hāu la̤ „Dê-dòng‟, gâe̤ng „Tieng-dòng‟ siong dó̤i éng) diē-sié ô sioh tàu â̤ gōng uâ gì siè, i iū-gāng Ā-dŏng gâe̤ng Hâ-uă, ciŏng Ià-huò-huà Siông-dá̤ sū géng-cī gì dé-hiê dái ké̤ṳk ìng-lôi, dáng-sê găk Châung-sié Gé diē-sié mò̤ gōng chĭng-chū ciā siè sê ng sê mò̤-gūi (Sák-dáng). ""Ià-huò-huà sū cô̤ dê lā̤ gáuk cṳ̄ng gì séu, mì-dŭk siè dâ̤ ék gāu-guái."" Cháung-sié Gê 3:1 cūng-kuāng tì-sīng ĭ gì tŭk-ciā. Nâ ô găk Sĭng-iók Séng-gĭng ciáh gōng mìng siè gì sĭng-hông sê mò̤-gūi.
Chŭi-iòng siè ké̤ṳk Siông-dá̤ có-má dìng-huak, dáng-sê siè gì gū-sê̤ṳ gó muôi sák, găk Séng-gĭng cĭ-hâiu gì nô̤i-ṳ̀ng diē-sié, siè ĭng-nguòng ké̤ṳk báh-sáng géng-ói.
Găk Chók Ăi-gĭk Gé gà̤-dēng-sié gé-cái ô siŏh bĭh gó sê̤ṳ, Mò̤-să̤ gì tiông-tiông biéng có̤ siè ī-hâiu, bô biéng diōng gŏ̤. Nguòng-ùng diŏh â-dā̤:
" Ià-huò-huà gâe̤ng Mò̤-să̤ gōng, Nṳ̄ chiū sū niĕng gì sê miéh-nó̤h? Éng gōng, Sê tiông. Gōng, Nṳ̄ ciā tiông cŏ̤h lŏ̤h dê lā̤. Tiông siŏh cŏ̤h lŏ̤h dê, cêu biéng có̤ siè; Mò̤-să̤ cāu kó̤ biê ĭ. Ià-huò-huà gâe̤ng Mò̤-să̤ gōng, Nṳ̄ chiŏng chiū niăh ĭ gì muōi. Mò̤-să̤ chiŏng chiū niăh ĭ, diŏh chiū lā̤ cêu bô biéng có̤ tiông." (Chók Ăi-gĭk Gé dâ̤ 4 ciŏng)
Mìng-só Gé iâ ô siŏh kuŏk gū-cā dè̤ng-siè gì gū-sê̤ṳ, gâe̤ng Mò̤-să̤ ô góng-guó. Nguòng-ùng diŏh â-dā̤:
" Ià-huò-huà cêu sāi huōi-siè diē báh-sáng dṳ̆ng-găng gâ ĭ; Ī-sáik-liĕk nè̤ng sī kó̤ dīng sâ̤. Báh-sáng lì Mò̤-să̤, gōng, Nguāi-nè̤ng bài-báung Ià-huò-huà lièng nṳ̄, ĭng-chṳ̄ ô cô̤i; dăng chiāng nṳ̄ giù Ià-huò-huà dṳ̆k siè liê nguāi kó̤. Mò̤-să̤ cêu tá̤ báh-sáng gì-dō̤. Ià-huò-huà ê̤ṳ Mò̤-să̤ gōng, Nṳ̄ có̤ siŏh tàu huōi-siè gì iông, guá lŏ̤h găng muōi: huàng ké̤ṳk siè gâ gì, nâ ché̤ṳ hiā siè iông cêu â̤ uăk. Mò̤-să̤ cêu có̤ siŏh tàu dè̤ng-siè guá lŏ̤h găng muōi: nâ ô nè̤ng ké̤ṳk siè gâ, siŏh ché̤ṳ ciā dè̤ng-siè cêu â̤ uăk. Mò̤-să̤ cêu có̤ siŏh tàu dè̤ng-siè guá lŏ̤h găng muōi: nâ ô nè̤ng ké̤ṳk siè gâ, siŏh ché̤ṳ ciā dè̤ng-siè cêu â̤ uăk." (Mìng-só Gé dâ̤ 21 ciŏng)
Tiāu gáu dâ̤ 8 sié-gī hâiu-gĭ, hâiu-săng gì Hĭ-să̤-gă có̤ lāu Iù-dâi huòng-dá̤, kī-chiū gāi-gáik:
"Ĭ dṳ̀ kó̤ ciā gŏ̤-dài, páh-puái ngēu-chiông, chó̤i lŏ̤h mŭk-têu gì chiông, ciŏng Mò̤-să̤ sū có̤ gì dè̤ng siè páh hūng-chó̤i; ĭng cā-nĭk gáu hṳ̄ siŏh sì, Ī-sáik-liĕk nè̤ng lŏ̤h ciā dè̤ng siè méng-sèng siĕu hiŏng; ciā dè̤ng siè nè̤ng chĭng Nà̤-huók-dáng." (Liĕk-uòng Gé-liŏh, Hâ, 18:4)
Gĭ-dók-gáu nêng-ùi siè gì sĭng-hông cêu sê mò̤-gūi, Cháng-sié Gé 3:14 gì ùng-cê â̤ céng-mìng: ""Nṳ̄ gé-iòng có̤ ciā dâi, nṳ̄ bī hṳ̄ sâ̤ lĕ̤k hé̤ṳk, báik séu, dék-dék sêu có gó dâe̤ng. Nṳ̄ diŏh sāi bók-lō̤ giàng diô, siŏh sié siăh ŭng-dìng."" Ô nè̤ng giéng gáe̤k cuòi céng-mìng găk nè̤ng tău-siăh siêng-áuk-guō cĭ-sèng, siè ô săng kă. Dáng-sê, ciā siè nâ sê mò̤-gūi cê-gă gì uâ, ĭ ké̤ṳk hūng-kuāng có, sáung sê mò̤-gūi gì tī-ṳ̄k gâe̤ng sék-bâi.
Găk Sĭng-iók Séng-gĭng Mā-tái Hók-ĭng dâ̤ 3 chiong 17 ciék gé cái, Sā̤-ciā Iók-hâng ching-hu lì-ché̤ṳ ĭ gì Huák-lé-suói nè̤ng gâe̤ng Sák-tū-găi nè̤ng có̤ ""dŭk-siè gì lôi"". Â-dāu 23 ciong 33 ciék gé cái, Ià-sŭ iâ sāi dè̤ng-iông gì bī-ê̤ṳ, gōng: ""Dŭk-siè gì lôi ā, nṳ̄ dĕ̤ng-nē̤ â̤ biê dék dê-nguŏh gì hìng-huăk nĭ?""
Dṳ̀ lā̤ cī piĕ, Sĭng-iók Séng-gĭng iâ ô siŏh-piĕ ciáng-méng siā siè gì dê-huŏng, pī-lâung, găk Mā-tái Hók-ĭng dâ̤ 10 ciong 16 ciék, Ià-sŭ dó̤i sĕk-nê muòng-sĕng gōng: ""Nguāi sāi nṳ̄ kó̤, chiông iòng diē lòng gùng: gó-chṳ̄ diŏh lìng-gáuk chiông lâu-siè, sùng-liòng chiông băh-gák.""
Ià-sŭ dò̤ „Mò̤-să̤ găk săng lā̤ gṳ̄ siè‟ gâe̤ng cê-gă dó̤i-dáu bī:
" Chiông Mò̤-să̤ câi-cā diŏh kuōng-iā gṳ̄ lâu-siè, Ìng-cṳ̄ dék-dék iâ ciŏng-uâng ké̤ṳk nè̤ng gṳ̄ kī: sāi huàng séng Ĭ gì nè̤ng cêu â̤ miēng tìng-lùng dáik īng-sĕng." (Iók-hâng Hók-ĭng dâ̤ 3 ciŏng)
Diŏh ciā bī-gáu diē-sié, Ià-sŭ mò̤ āi ciŏng cê-gă gâe̤ng siè lièng-hiê kī-lì, sê buóh ciŏng ĭ lôi-bī có̤ "siong-séng" gì dó̤i-chiông, nè̤ng nâ siong-séng ĭ cêu â̤ dáik-géu, cĭng-chiông hī piĕ ché̤ṳ dè̤ng-siè lì dáik-géu gì nè̤ng. Câing-nguôi diŏh Mĕk-sê Liŏh 12 ciong 9 ciék gà̤-dēng ô iā iéu -gīng gì īng-ê̤ṳng, cī īng-ê̤ṳng gâe̤ng siè ô gang-guó, nguòng-ùng siā gáu:
"Ciā duâi lṳ̀ng, cêu sê câi-cā gì lâu-siè, iâ chĭng có̤ Mò̤-gūi Sák-dáng, iū-hĕ̤k tŭng sié-găng gì, giéng dṳ̆k lŏ̤h dê lā̤; ĭ gì sé̤ṳ-ciā gâe̤ng ĭ iâ cà̤ dṳ̆k lŏ̤h kó̤."
Ciā ùng-cê niông nè̤ng siŏng-séng Cháung-sié Gé diē-sié gì siè cêu sê mò̤-gūi buōng-sĭng; cuòi iâ â̤ gāi-sék Hâ-uă ká̤-sié gâe̤ng siè gōng uâ sèng-âu mò̤ chiă-ngià--ĭng-ôi ĭ ng-sê lā̤ gâe̤ng siŏh tàu siè gōng uâ, gâe̤ng ĭ gōng uâ gì, sê săng cêng cóng, cêng chŭng-mìng, iâ cêng ngài-áuk gì siŏh ciáh tiĕng-sé̤ṳ.
Săng-sáiu
Săng-sáiu (生肖) sê Dĕ̤ng-ā dê-kṳ̆ siŏh piĕ mìng-cŭk dò̤ lì dô̤i-biēu nièng-găng gì 12 cṳ̄ng dông-ŭk. Dó̤i Háng-cŭk lì gōng, 12 săng-ngáu gì sông-sê̤ṳ sê: Chṳ̄, Ngù, Hū, Tó, Lṳ̀ng, Siè, Mā, Iòng, Gàu, Giĕ, Kēng, Dṳ̆. Ĭng-ôi dê-ciĕ gâe̤ng săng-ngáu siŏh-iông, dŭ sê 12 bĭk, sū-ī mūi bĭk dê-ciĕ dŭ gâe̤ng siŏh bĭk săng-ngáu siŏng-dó̤i.
Háik
Háik (血) sê dông-ŭk sùng-kuàng hiê-tūng gì siŏh cṳ̄ng tĕk-sṳ̀-huá gì cū-cék, iù háik-ciŏng ("blood plasma") diē-sié gì gūi lôi sá̤-bău cū-siàng. Sá̤-bău sìng-hông sê:
Cê̤ṳ-iù
Cê̤ṳ-iù (自由), gāng-dăng gōng, cêu sê nè̤ng kó̤ siōng, kó̤ gōng, hĕ̤k-ciā kó̤ có̤ siŏh giông dâi-gié gì giók-é. Cê̤ṳ-iù sê nè̤ng dék gĭ-buōng gì guòng-lê, bĕk-nè̤ng mâ̤-sāi chák iâ mâ̤-sāi dŏk kó̤.
Ĭ gì é-sé̤ṳ sê mâ̤ nguông hŭk-cṳ̀ng bĕk-nè̤ng. Ciā hìng-sék gì cê̤ṳ-iù gióng-lĭk diŏh dó̤i gó̤-ìng (hĕ̤k gùng-tā̤) ī-gĭk dó̤i ĭ gì kuàng-gīng gì huāng-káung gà̤-dēng: nguāi nâ ké̤ṳk guăng diē găng-lò̤, găk nguāi gì guòng-lĭk gâe̤ng kuàng-gīng diē-sié nguāi sê cê̤ṳ-iù gì, bók-guó nguāi mò̤ cê̤ṳ-iù pēu-nêng sê̤ṳ-sĭk. Cê̤ṳ-iòng huák-cáik iâ buŏh-sók ciā cê̤ṳ-iù: hùng-nó̤h nè̤ng dŭ mò̤ cê̤ṳ-iù buŏi (chŭi-iòng nē̤ng-gă â̤-sāi hĕ̤k-ciā mâ̤-sāi ché). Ī-suói-ā Báik-lìng ("Isaiah Berlin") nêng-ùi cī cṳ̄ng cê̤ṳ-iù sê "siĕu-gék cê̤ṳ-iù" ("negative freedom"): mò̤ siéh-nó̤h nó̤h làng lā̤ nguāi hèng-dông (dĕk-biék sê ké̤ṳk bĕk-nè̤ng). Ĭ gó kṳ̆-biék chók "cék-gék cê̤ṳ-iù" ("positive freedom"), sê bī nguāi có̤ sōng-sĕk kó̤ hèng-dông gì cê̤ṳ-iù.
"Cê̤ṳ-iù" ciā kēu-hô̤ sèu-sèu ké̤ṳk dò̤ lì diêu-huáng ìng-mìng gáik-mêng, có̤-huāng. Pī-ṳ̀-gōng Séng-gĭng Chók Ăi-gĭk Gé diē-sié gì Mò̤-să̤ liāng-dô̤ ĭ gì ìng-mìng liê-kŭi Ăi-gĭk, dáik diŏh cê̤ṳ-iù. Găk Mā-dĭng Lô-dáik Gĭng chók-miàng gì iēng-gōng "Nguāi ô siŏh bĭk Máe̤ng" diē-sié, ĭ īng-ê̤ṳng lāu Mī-guók ŭ-nù gì lìng-hùng-gŏ̤: ""Gáu muōi cê̤ṳ-iù lāu! Gáu muōi cê̤ṳ-iù lāu! Gāng-siâ ciòng-nè̤ng gì Siông-dá̤ nē̤ng-gă gáu muōi cê̤ṳ-iù lāu!""
Cê̤ṳ-iù iâ biēu-sê nô̤i-sĭng cê̤ṳ-dê ("inner autonomy"), hĕ̤k-ciā kóng-cié cê-gă gì nô̤i-buô sié-huóng. Cuòi bău-guák â-dā̤ gūi bĭk kō̤-nèng gì dê̤ṳng-iéu-séng:
Găk Háng-sṳ̆ Sák-sṳ̆ ("Hans Sachs") gì hié-kiŏk diē-sié, Gū Hĭ-lé-nà̤ diék-hŏk-gă Dâ̤-ĕu-gṳ̆ng-nà̤ ("Diogenes of Sinope") gâe̤ng Ā-lĭk-săng-dâi Dâi-dá̤ ("Alexander the Great") gōng: "Nṳ̄ sê nguāi nù-chài gì nù-chài." Cī ôi diék-hŏk-gă ī-gĭng ciéng-iàng giăng-pá, ṳ̆k-uông, gâe̤ng găng-huō, dáng sê Ā-lĭk-săng-dâi gó găk lā̤ hŭk-sê̤ṳ cī piĕ ciō-nè̤ng. Chŭi-iòng ĭ cĭng-hŭk lāu nguôi-buô gì sié-gái, dáng-sê ĭ gó muôi cĭng-hŭk ĭ nô̤i-buô gì sié-gái. Dṳ̀ lā̤ cê-gă, hùng-nó̤h dŭ mò̤ nièng-ngài niông cê-gă kóng-cié nô̤i-sĭng sié-gái.
20 sié-gī ô cĭng sâ̤ céng-dê ông-dông-ciā ciĕ-tì cī cṳ̄ng hìng-sék gì cê̤ṳ-iù, pī-ṳ̀-gōng Nà̤-lò̤-sŏng Mâng-dáik-lá ("Nelson Mandela"), Séng-hṳ̀ng Găng-dê ("Mahatma Gandhi"), Là̤-háik Uā-là̤-să ("Lech Wałęsa") gâe̤ng Uă-cṳ̀-lá-hŭ Hăk-mì-ī ("Václav Havel"), dēng-dēng.
Céng-dê huâng-ùi nô̤i gì cê̤ṳ-iù sê bī biēu-dăk gó̤-ìng é-cé gì nèng-lĭk hĕ̤k giók-é. Céng-dê cê̤ṳ-iù bău-guák cĭng sâ̤ cṳ̄ng-lôi, bī-lâung gáu-ṳ̆k cê̤ṳ-iù, cŭng-gáu cê̤ṳ-iù, ngiòng-lâung cê̤ṳ-iù, chók-bēng cê̤ṳ-iù, cĭk-huôi cê̤ṳ-iù, iè-dông cê̤ṳ-iù (hĕ̤k lṳ̄-hèng cê̤ṳ-iù), dēng-dēng.
C ngṳ̄-ngiòng
C ngṳ̄-ngiòng sê 1 cṳ̄ng piĕng-tiàng ngṳ̄-ngiòng, 1972 nièng iù Dĕng-nì-sṳ̆ Lĭk-chiĕ ("Dennis Ritchie") găk Unix chŏ̤-cáuk hiê-tūng gà̤-dēng siék-gié chók-lì gì. Gĭng-dáng-nĭk gì C ngṳ̄-ngiòng ī-gĭng huák-diēng siàng kuá bìng-dài gì piĕng-tiàng ngṳ̄-ngiòng, īng-hiōng lāu gì-tă cêng sâ̤ ngṳ̄-ngiòng, chiông C++, Java, C# dēng-dēng.
C ngṳ̄-ngiòng gì sāi-ê̤ṳng iā lìng-uăk, pī-ṳ̀-gòng, "char" lôi-hìng gì biéng-liông â̤-sāi dáung có̤ "int" lôi-hìng, sêng-cé â̤ kĕk cī-cĕng ("pointer") dēng dă̤-gék huŏng-sék huōng-ông nô̤i-còng.
Â-dā̤ gì dô̤i-mā hô̤ lō̤ ""Hello World"", sèu-sèu sê nè̤ng kī-chiū ŏ̤h C ngṳ̄-ngiòng gì tàu-tàu ciáh tiàng-sê̤ṳ.
Â-dā̤ sê sāi C ngṳ̄-ngiòng siā gì siŏh ciáh gāng-dăng gì tiàng-sê̤ṳ, mŭk-dék sê suŏ-chók “Hello, world!”
Ciŏng-ciŭ
Ciŏng-ciŭ (漳州, Mìng-nàng-uâ: "Chiang-chiu", Ĭng-ngṳ̄: "Zhangzhou" hĕ̤k "Changchow") sê Hók-gióng-sēng nàng-buô iòng-hāi gì dê-gék-chê. Ciŏng-ciŭ báe̤k-buô sê Ciòng-ciŭ gâe̤ng Â-muòng, să̤-báe̤k-buô sê Lṳ̀ng-ngàng, nàng-buô iâ gâe̤ng Guōng-dĕ̤ng-sēng siŏng ciék.
Ciŏng-ciŭ ô 2 bĭk kṳ̆: Hiŏng-siàng (薌城) gâe̤ng Lṳ̀ng-ùng (龍文), 1 bĭk gâing-gék-chê Lṳ̀ng-hāi (龍海), ī-gĭk 8 bĭk gâing: Bìng-huò (平和), Ciéu-ăng (詔安), Ciŏng-puō (漳浦), Diòng-tái (長泰), Dĕ̤ng-săng (東山), Huà-ăng (華安), Nàng-cêng (南靖) gâe̤ng Hùng-siĕu (雲霄).
Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k
Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sū lī-dê gì dê-kṳ̆, dáng-sê mò̤ bău-guák Hiŏng-gē̤ng gâe̤ng Ó̤-muòng. Ng-sāi áng cê-méng kó̤ lī-gāi "Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k", ĭng ciā kái-niêng ék-buăng sê ôi lāu kṳ̆-biék Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sū lī-dê gì Dài-uàng, Pàng-hù, Gĭng-muòng gâe̤ng Mā-cū, gó-chṳ̄, Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k iâ bău-guák Hāi-nàng.
Nguòng-siĕu-cáik
Nguòng-siĕu-cáik (元宵節) sê Dṳ̆ng-guók diòng-tūng gì nièng-cáik, nĭk-gĭ sê gô-lĭk Ciăng-nguŏk sĕk-ngô, sê kéng-cé̤ṳk sĭng-nièng gì muōi-nĭk. Găk Hók-ciŭ dēng nàng-huŏng dê-kṳ̆, gáuk-gă-gáuk-ciō dŭ cṳ̄ Nguòng-siĕu-uòng siăh, màng-buŏ gṳ̄-hèng Dĕng-huôi (燈會), diòng-méng cêng nâu-iĕk.
Nguòng-siĕu
Nguòng-siĕu kō̤-nèng sê:
Nguòng-siĕu-uòng
Nguòng-siĕu-uòng (元宵丸, gāng-chĭng "nguòng-siĕu") sê găk Nguòng-siĕu-cáik siăh gì nó̤h, sāi sŭk-mī-hūng có̤ siàng, ô âng, ê diĕng (iâ ô gèng gì).
Dìng Gīng-ê̤ṳng
Dìng Gīng-ê̤ṳng (陳景潤, 1933n 5ng 22h - 1996n 3ng 19h), Hók-ciŭ-nè̤ng, Dṳ̆ng-guók chók-miàng gì Só-hŏk-gă.
Ĭ diŏh Â-muòng Dâi-hŏk Só-hŏk-hiê bék-ngiĕk hâiu, báik-cèng có̤ guó Dṳ̆ng-hŏk só-hŏk sĭng-săng, mò̤ nuâi òng diêu diōng Â-muòng Dâi-hŏk có̤ cṳ̆-lâiu-uòng, ngiēng-géu só-lâung ("number theory"). 1956 nièng diêu diē Dṳ̆ng-guók Kuŏ-hŏk-iêng Só-hŏk Ngiēng-géu-sū; 1980 nièng ké̤ṳk sōng-gṳ̄ có̤ Dṳ̆ng-kuŏ-iêng Ŭk-lī-hŏk gâ̤eng Só-hŏk-buô gì ūi-uòng.
Gé̤ṳ-siók, Dìng Gīng-ê̤ṳng siŏh-sié sāng-kiêng, sêng-cé dŭ ng sā̤-ngāi ng sā̤-tŏng.
Dĭng Gīng-ê̤ṳng gì ngiēng-géu gĕ̤ng-cáuk ciō-iéu cĭk-dṳ̆ng diŏh sĕ̤ng-săng só-só chăi-siōng ("twin prime conjecture"), Uă-līng ông-dà̤ ("Waring's problem"), Gŏ̤-dáik-bă-háik chăi-siōng ("Goldbach's conjecture") gâe̤ng Lé-gĕng-dáik chăi-siōng ("Legendre's conjecture"), īng-dô̤ hŭng-sék só-lâung ("analytic number theory") gì céng-buô. Ĭ găk 1966 nièng huák-biēu siŏh piĕng lâung-ùng, céng-mìng lāu Dìng-sê dêng-lī ("Chen's theorem"): êng-hò̤ gáu duâi ("sufficiently large") gì ngēu-só dŭ â̤ buŏng siàng 2 bĭk só-só, hĕ̤k-ciā sê 1 bĭk cék-só gâe̤ng 1 bĭk buáng-só-só (2 bĭk só-só gì cék) gì huò. Bī-lâung-gōng, 100 = 23 + 7 · 11.
Ché̤ṳng
Ché̤ṳng (銃) sê 1 lôi ū-ké gì tūng-chĭng. Ché̤ṳng tŭng-guó huōi-iŏh iòng-siĕu kĕ̤ng-ké sū sék-bóng gì nèng-liông, ciŏng ché̤ṳng-cī (銃籽) ī cêng ká̤ gì sók-dô huák-siâ chók, sák-siŏng-lĭk cêng duâi. Ché̤ṳng sèu-sèu ké̤ṳk nè̤ng dò̤ lì huâng cô̤i tài nè̤ng, sê iā ngùi-hiēng gì nó̤h, gó-chṳ̄ ô siŏh piĕ guók-gă dŭ hâing-cié ché̤ṳng gì sāi-ê̤ṳng, cêng-cé mò̤ ṳ̀ng-sé̤ṳ pū-tŭng báh-sáng ô ché̤ṳng.
Kēng
Kēng (犬) sê gă-iōng gì dông-ŭk, sṳ̆k kēng-kuŏ, gâe̤ng lòng sê chĭng-chék. Nè̤ng iōng kēng ô gūi chiĕng nièng gì lĭk-sṳ̄, gĭng-dáng gì kēng ô cêng sâ̤ cṳ̄ng-lôi.
SQL
SQL (IPA: [ˈɛsˈkjuˈɛl] hĕ̤k-ciā [ˈsiːkwəl]), Ĭng-ùng ciòng-chĭng sê ""Structured Query Language"" (é-sé̤ṳ sê "Giék-gáiu-huá Că-sùng Ngṳ̄-ngiòng") sê siŏh cṳ̄ng iā giàng-sì gì diêng-nō̤ ngṳ̄-ngiòng, ké̤ṳk dò̤ lì găk guăng-hiê-hìng só-gé̤ṳk-kó guāng-lī hiê-tūng ("relational database management systems") diē-sié cháung-gióng ("create"), hĕk-dáik ("retrieve"), huăng-sĭng ("update") gâe̤ng tài-lâi ("delete") só-gé̤ṳ. Ĭ chók-sié diŏh 1974 nièng, kăi-huák gŭng-sĭ sê IBM. Téng ĭ dék cā gì bēng-buōng gáu hiêng-câi, SQL ô gĭng-lĭk siŏh piĕ biéng-huá: ĭ ké̤ṳk ANSI gâe̤ng ISO biĕu-cūng-huá, bêng-chiā, gĭng-dáng-nĭk gì SQL ī-gĭng ciĕ-tì dó̤i-chiông-guăng-hiê-hìng só-gé̤ṳ-kó guāng-lī hiê-tūng ("object-relational database management systems").
Ciĕ-tì SQL gì só-gé̤ṳ-kó hiê-tūng cuō-iéu ô: Oracle, SQL Server, DB2 gâe̤ng MySQL.
Că-sùng ngṳ̄-guó ké̤ṳk dò̤ lì sìng-tō̤ só-gé̤ṳ-kó biēu diē-sié gì gé-liŏh, sāi SELECT ngṳ̄-guó.
Só-gé̤ṳ Chŏ̤-cé̤ṳng Ngṳ̄-ngiòng ngṳ̄-guó ké̤ṳk dò̤ lì siŭ-gāi biēu gì nô̤i-ṳ̀ng, ô 3 cṳ̄ng:
Só-gé̤ṳ Dêng-ngiê Ngṳ̄-ngiòng ngṳ̄-guó ké̤ṳk dò̤ lì dêng-ngiê só-gé̤ṳ-kó diē-lié só-gé̤ṳ gì cū-hăk huŏng-sék, ô 5 cṳ̄ng:
Sê̤ṳ-ô Kóng-cié ngṳ̄-guó ké̤ṳk dò̤ lì ciŏng dó̤i só-gé̤ṳ-kó gé-liŏh sū có̤ gì siŭ-gāi īng-uōng bō̤-còng kī-lì, hĕ̤k-ciā sê chṳ̄-siĕu cī piĕ chŏ̤-cáuk. Sê̤ṳ-ô Kóng-cié ô 3 cṳ̄ng:
Só-gé̤ṳ Kóng-cié Ngṳ̄-ngiòng ngṳ̄-guó ké̤ṳk dò̤ lì siŭ-gāi só-gé̤ṳ-kó giék-gáiu gì chŏ̤-cáuk guòng-âing, ô 2 cṳ̄ng:
Â-dā̤ sê 1 guó gāng-dăng gì SQL ngṳ̄-guó, gŭng-nèng sê téng 1 tiŏng hô̤ lō̤ ""books"" gì biēu diē-sié că-sùng gá-gáh bī 100.00 gói gì sū-iū cṳ̆ gì gé-liŏh, bêng áng cṳ̆-miàng bà̤ ché̤ṳ-sê̤ṳ.
Dáik-ngṳ̄
Dáik-ngṳ̄ ("Deutsch") sê Să̤ Gé-ī-màng-ngṳ̄ gì siŏh ciĕ, sê sié-gái ciō-iéu gì ngṳ̄-ngiòng cĭ-ék. Dáik-ngṳ̄ gâe̤ng Ĭng-ngṳ̄, Hò̤-làng-ngṳ̄ sê chĭng-chék. Ciòng sié-gái ī Dáik-ngṳ̄ có̤ mū-ngṳ̄ gì nè̤ng dŭ-liāng ô 9500 uâng gáu 1 é, iâ ô 2000 uâng nè̤ng ī Dáik-ngṳ̄ có̤ dâ̤ 2 ngṳ̄-ngiòng. Găk Ĕu-ciŭ gâe̤ng sié-gái gì-tă sū-câi, hăk-hâu diē-sié dŭ ô gá Dáik-ngṳ̄.
Dṳ̆ng-sié-gī sèng-âu, Dáik-ngṳ̄ gó muôi tūng-ék, ĭ sê Dĕ̤ng Huák-làng-káik-nè̤ng ("Westfranken") sū gōng gì gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng gì tūng-chĭng.
16 sié-gī, Mā-dĭng Lô-dáik gŏng-gé̤ṳ Dáik-guók dĕ̤ng-buô gâe̤ng dṳ̆ng-buô gì Gŏ̤-dê Dáik-ngṳ̄ ("Hochdeutsch") huăng-ĭk «Séng-gĭng». Cī buô «Séng-gĭng» cêu siàng có̤ ī-hâiu Dáik-ngṳ̄ cṳ̆-ngṳ̄ gì biĕu-cūng.
Â-dā̤ guók-gă diâng Dáik-ngṳ̄ có̤ mì-ék gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng:
Â-dā̤ guók-gă diâng Dáik-ngṳ̄ có̤ gūi bĭk guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng cĭ-ék:
Dáik-ngṳ̄ iâ gṳ̆ng-sùi Dáik-guók-nè̤ng gì iè-mìng diòng gáu sié-gái gì-tă sū-câi.
Hók-ăng-uâ
Hók-ăng-uâ (福安話) sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ báe̤k buô gì siŏh cṳ̄ng dâi-biēu huŏng-ngiòng, sṳ̆k Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Báe̤k-piéng. sāi gì nè̤ng ciō-iéu diŏh Hók-gióng-sēng Mìng-dĕ̤ng Nìng-dáik gì Hók-ăng-chê. Hók-ăng-uâ sê Báe̤k-piéng gì dâi-biēu huŏng-ngiòng, gâe̤ng gì-tă Báe̤k-piéng huŏng-ngiòng chă-mâ̤-kó̤-huông, ô gì nè̤ng iâ ciŏng gó̤-lòng ciáh Báe̤k-piéng huŏng-ngiòng dŭ dò̤ tūng-chĭng hô̤ lā̤ „Hók-ăng-uâ“.
Hók-ăng gô-dā̤ sê Nìng-dáik dê-kṳ̆ gì ùng-huá dṳ̆ng-sĭng. Chĭng-dièu muăk-nièng, chók-hiêng siŏh buōng ciŏng-muòng gái-siêu Hók-ăng-uâ ĭng-ông gì ông-cṳ̆, miàng-cê hô̤ lō̤ «Ăng-kiŏng Báik-ĭng» (安腔八音).
Siŏng-dó̤i Hók-ciŭ-uâ lì gōng, Hók-ăng-uâ diē-sié bō̤-liù siŏng-dŏng sâ̤ gì gū-dâi Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì dĕk-sáik. Hók-ăng-uâ iâ sêu báe̤k buô Ngù-ngṳ̄ gì īng-hiōng, huák-sĕng siŏh-buô-hông gì biéng-huá.
Ăng-kiŏng Báik-ĭng
«Ăng-kiŏng Báik-ĭng» sê 1 buô huāng-éng Chĭng-dièu muăk-gĭ gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ăng-uâ gì ông-cṳ̆, cáuk-ciā sê Lṳ̆k Siông-lìng (陸尚淋) gâe̤ng ĭ hŏk-sĕng Dìng Dĕng-kŭng (陳登昆). Cī buô ông-cṳ̆ sê ngiēng-géu Hók-ăng-uâ dê̤ṳng-iéu gì cṳ̆-lâiu.
Mā-cū (Dō̤)
Mā-cū (馬祖) sê Lièng-gŏng dĕ̤ng-buô 19 bĭk dō̤-sê̤ṳ gì tūng-chĭng, gĭng-dáng sê sṳ̆k Dṳ̆ng-huà Mìng-guók Hók-gióng-sēng Lièng-gŏng-gâing guāng gì. Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók iâ gōng cê-gă dó̤i cŭ-uái ô ciō-guòng, ciŏng ĭ gŭi gáu Hók-gióng-sēng Hók-ciŭ-chê Lièng-gŏng-gâing â-dā̤ guāng, sĭk-cié táu-dā̤ mò̤ tūng-dê guó.
Mā-cū gì miàng-chĭng sê téng Hók-gióng buōng-iòng gì sìng-siĕng Mā-cū Bò̤-bò̤ lì gì.
Mā-cū dê-kṳ̆ gì iè-mìng ciō-iéu sê téng Diòng-lŏ̤h (長樂) lì gì. Gó-chṳ̄ gĭng-dáng gì Mā-cū ngṳ̄-ngiòng ùng-huá dŭ cêng chiông Diòng-lŏ̤h.
Mìng-gĕ̤ng
Mìng-gĕ̤ng (閩江) sê Hók-gióng-sēng dék duâi gì ò̤, huák-nguòng diŏh Hók-gióng gâe̤ng Gŏng-să̤ biĕng-gái gì Ū-ì-săng-mĕk, hióng dĕ̤ng-nàng làu diē Dĕ̤ng-hāi. Gáng-làu dòng 577 gŭng-lī, làu-mĭk miêng-cék 60,992 bìng-huŏng gŭng-lī, mū-liŏh iéng Hók-gióng ciòng sēng miêng-cék gì 50% ī-siông. Nàng-bìng cĭ gèng sê siông-kă̤, Nàng-bìng gáu Kŭ-chèng Cūi-kāu sê dŏng-kă̤, Cūi-kāu â-dā̤ sê â-kă̤. Mìng-gĕ̤ng ô cêng sâ̤ ciĕ-làu, cūi-liông hŭng-hó, bìng-gĭng làu-liông sê 1,980 lĭk-huŏng-mī/miēu, làu-mĭk miêng-cék găk Dṳ̆ng-guók ciō-iéu gĕ̤ng-ò̤ dâi-dŏng bà̤ dâ̤ 12 ôi, nièng bìng-gĭng làu-liông bà̤ ciòng-guók dâ̤ 7 ôi. Uòng-ò̤ gì làu-mĭk miêng-cék bī Mìng-gĕ̤ng duâi 11 buôi, bók-guó cūi-liông nâ sê ĭ gì 92%.
Mìng-gĕ̤ng diŏh Siông-duô ô 3 dèu nguòng-tàu: báe̤k-nguòng Gióng-kă̤ (建溪); dṳ̆ng-nguòng Hó-dòng-kă̤ (富屯溪), iâ hô̤ lō̤ Giéng-kă̤ (劍溪); nàng-nguòng Să-kă̤ (沙溪). Cī 3 dèu kă̤ găk Ū-ì-săng-mĕk gâe̤ng Dái-ùng-săng-mĕk diē-sié uăng lì uăng kó̤, pă lì pă kó̤, gáu dṳ̆ng-muōi găk Nàng-bìng hó-gê̤ṳng làu gáu siŏh-dŏi. Mìng-gĕ̤ng dṳ̆ng-iù dê-kṳ̆ buŏng có̤ Iù-kă̤ (尤溪) gâe̤ng Kŭ-chèng-kă̤ (古田溪), hâ-iù làu diē Duâi-ciŏng-kă̤ (大樟溪) gâe̤ng Muòi-kă̤ (梅溪).
Mìng-gĕ̤ng găk Hók-ciŭ chê-kṳ̆ buŏng có̤ nàng báe̤k 2 dèu, téng Nàng-dòi (南臺) diŏh Mā-muōi (馬尾) hăk-biáng, găk Mìng-ăng-déng (閩安鎮) bô buŏng có̤ 2 dèu diē Dĕ̤ng-hāi. Mìng-gĕ̤ng găk Hók-ciŭ ô cêng sâ̤ gīng-guăng, chiông Gĭng-săng-sê, Gĕ̤ng-sĭng Gŭng-huòng, Lò̤-sĭng-ták dēng-dēng.
Bô-uăk-cáik
Bô-uăk-cáik sê Gĭ-dók-gáu dék dê̤ṳng-iéu gì cáik-nĭk, nĭk-gĭ sê giĕng-dṳ̆k nièng Chŭng-hŭng nguŏk-ièng cĭ hâiu gì tàu bĭk Lā̤-buái. Hông gáu gì nè̤ng găk cī sŏ̤h gĕ̤ng kéng-cé̤ṳk Ià-sŭ gì bô-uăk (dâi-kái huák-sĕng diŏh gŭng-nguòng 27 gáu 33 nièng, Ià-sŭ ké̤ṳk déng sī diŏh sĕk-cê-gá gà̤-dēng hâiu gì dâ̤ 3 nĭk).
Găk cuō-iéu gì Gĭ-dók-gáu siâ-huôi gì Să̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng (dṳ̀ kī Ĭng-ngṳ̄, Dáik-ngṳ̄ gâe̤ng siŏh piĕ Sṳ̆-lá-hŭ ngṳ̄-ngiòng) diē-lié, ciā cáik-nĭk gì miàng-chĭng sê téng ""Pesach"" lì gì, sê Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ "Uŏk guó" ("Pass over") gì é-sé̤ṳ.
Ĭng-ngṳ̄ gâe̤ng Dáik-ngṳ̄ gì miàng-chĭng ""Easter"" gâe̤ng ""Ostern"" sê téng siŏh ciáh Ăng-gáh-lò̤ Sák-sŏng nṳ̄-sìng gì miàng ""Eostre"" lì gì. Gŏng-gé̤ṳ 8 sié-gī Ĭng-guók gì Gĭ-dók siŭ-dô̤-sê̤ṳ gâe̤ng lĭk-sṳ̄ hŏk-gă Bī-dáik ("Bede") sāi Lá-dĭng-ngṳ̄ sū gé-cái gì:
""Eosturmonath, qui nunc paschalis mensis interpretatur, quondam a dea illorum quae Eostre vocabatur et cui in illo festa celebrabant nomen habuit.""
Huăng-ĭk: "Eosturmonath, hiêng-câi ké̤ṳk ĭk có̤ bô-uăk nguŏk ("paschal month"), nguòng-lài sê gŏng-gé̤ṳ nṳ̄-sìng Eostre sū kī gì, hiêng-câi ī-gĭng sê ciā cáik-nĭk gì miàng-chĭng lāu."
Bô-uăk-cáik chiông-cĭng Ià-sŭ iù sī diē bô-uăk. Dâ̤ ék, ĭ kēng-diâng Ià-sŭ gì sĭng-hông sê bô-uăk gì Géu-cuō. Găk Dĕ̤ng-céng-gáu gì duòng-tūng diē-sié, cuòi sê ciâ gáu-dòng diē gì séng-chiông biēu-hiêng chók gì, ĭ biēu-hiêng chók sŏ̤h ciáh dáik-séng gì, bô-uăk gì Gĭ-dók. Dâ̤ nê, ĭ bô sŏ̤h huòi kēng-diâng Gĭ-dók-dù gì āi-uông, cêu sê Gĭ-dók-dù iâ ciŏng iù sī diē bô-uăk, gó-chṳ̄ ng-sāi gái giăng sī-uòng. Cī lâng huŏng-miêng gì cuō-dà̤ cuō-dô̤ lāu Bô-uăk-cáik gì séng-gŏ̤ gâe̤ng lā̤-ngì.
18 sié-gī cā-gĭ gì séng-gŏ̤-cĭk «Dâi-bĭk gì Séng-īng» (Lá-dĭng-ùng: "Lyra Davidica") sê cĭng hō̤ gì ùng-hŏk huâng-liê. «Dâi-bĭk gì Séng-īng» có̤i-cā chók-bēng diŏh 1708 nièng, gì-dṳ̆ng ô siŭ-luŏh sŏ̤h dà̤ séng-gŏ̤, iā sèu éng-ê̤ṳng diŏh Bô-uăk-cáik. Ciā séng-gŏ̤ gê̤ṳng-cūng 4 ciék, muōi ciék 4 hòng, muōi hòng ī "Ă-lī-lô-iā" sák-muōi. Chiāng cé̤ṳ-é, cī dà̤ séng-gŏ̤ giòng-diêu lāu Ià-sŭ ṳ̄ng-sêu sĕk-cê-gá gà̤-dēng gì tiáng sê ôi-lāu cīng-géu sié-gái, ī-gĭk báik-duòng Ià-sŭ iù muó diē sĭng tiĕng hâiu sū gāng-gáuk gì tióng-lŏk.
Ià-sŭ Gĭ-dók gĭng-dáng sĭng tiĕng, Ă-lī-lô-iā!
Nguāi-nè̤ng kāi-suòng gì séng-nĭk, Ă-lī-lô-iā!
Ĭ báik-cèng găk sĕk-cê-gá gà̤-dēng sī siŏh huòi, Ă-lī-lô-iā!
Ôi cīng-géu nguāi-nè̤ng sêu nâng. Ă-lī-lô-iā!
Niông nguāi-nè̤ng chióng-gŏ̤ cáng-mī, Ă-lī-lô-iā!
Hióng Gĭ-dók nguāi-nè̤ng tiĕng-siông gì uòng, Ă-lī-lô-iā!
Ĭ báik-cèng mâi sĕk-cê-gá gâe̤ng sī-uòng, Ă-lī-lô-iā!
Ôi hāu cô̤i-nè̤ng dáik géu-sṳ̆k. Ă-lī-lô-iā!
Ĭng Ĭ sū sêu gì cṳ̆ iông tóng-kū, Ă-lī-lô-iā!
Nguāi-nè̤ng gì géu-ŏng ī dáik siàng-cêu. Ă-lī-lô-iā!
Dăng găk tiĕng-dīng Ĭ có̤ Uòng, Ă-lī-lô-iā!
Hē̤-nē̤ tiĕng-sé̤ṳ īng-uōng gŏ̤-chióng. Ă-lī-lô-iā!
Nguāi-nè̤ng hióng Siông-dá̤ gŏ̤-chióng, Ă-lī-lô-iā!
Chiông Ĭ gì ìng-ái īng-uōng cáng-mī. Ă-lī-lô-iā!
Cáng-mī Ĭ, nṳ̄-nè̤ng tiĕng-siông gì Cuō, Ă-lī-lô-iā!
Séng-hô, Séng-cṳ̄, gâe̤ng Séng-sìng. Ă-lī-lô-iā!
Ĭng-guók sĭ-ìng Gièu-dê Háik-báik ("George Herbert", 1593 - 1633) gì sĭ-guó iâ biēu-dăk chók séng-ngiōng-ciā dó̤i ĭ-gáuk-nè̤ng gâe̤ng Gĭ-dók cà̤-cà̤ bô-uăk gì āi-uông.
Kī-lì, sĭng-lìng, nṳ̄ gì Cuō ī-gĭng bô-uăk. Chióng cáng-mī gì g̤ŏ̤,
Ng-sāi ă̤-iòng,
Ĭ â̤ sāi chiū iĕu nṳ̄, nṳ̄ â̤ gâe̤ng Ĭ siŏh-iông,
Cà̤-cà̤ bô-uăk.
Găk Hĭ-lé-nà̤ Dĕ̤ng-céng-gáu gáu-huôi, â-dā̤ duòng-tūng gì Bô-uăk-cáik uâ-ngṳ̄ iâ cĭng sèu sāi-ê̤ṳng:
Bô-uăk-cáik găk Gĭ-dók-gáu sié-gái ô cêng sâ̤ mâ̤-siông gì kéng-cé̤ṳk huŏng-sék. Găk Tiĕng-cuō-gáu gâe̤ng Dĕ̤ng-céng-gáu dṳ̆ng-găng, séng-dù dĕk-biék guăng-cé̤ṳ guŏng-mìng gâe̤ng ŭ-áng gì chiông-cĭng gì dê̤ṳng-iéu-séng. Găk gū-cā gáu-huôi, céng-lā̤ ké̤ṳk ăng-bà̤ diŏh Bô-uăk-cáik cī sŏ̤h g̤ĕ̤ng, biēu-mìng séng-ngiōng-ciā ī-gĭng téng ŭ-áng giàng diē guŏng-mìng, téng sī-uòng giàng diē sĕng-mêng.
Găk Să̤-huŏng, gâe̤ng Bô-uăk-cáik ô-guăng gì nó̤h ô Bô-uăk-cáik-tó gâe̤ng Bô-uăk-cáik-lâung. Gé̤ṳ-suók, Bô-uăk-cáik-tó sê sáe̤ng ké̤ṳk niāng-gŏ̤ Bô-uăk-cáik-lâung gì sé̤ṳ-ciā. Bô-uăk-cáik-lâung sê kéng-cé̤ṳk Bô-uăk-cáik sèng-âu sāi gì ciŏng-sék-séng gì lâung, chiông-cĭng sĭng gì sĕng-mêng. Duòng-tūng siông ék-buăng dŭ sê sāi-ê̤ṳng niēng-sáik guó gì Lâung, dáng hiêng-dâi iâ sĭk-guáng sāi-ê̤ṳng lâung-hìng gì kiēu-káik-lĭk. Duâi-nè̤ng sĕng gâe̤ng Bô-uăk-cáik-lâung káung kī lì, niông niāng-gŏ̤ kó̤ tō̤.
Victor Hugo
Victor Marie Hugo (1802 n 2 ng 26 h - 1885 n 5 ng 22 h) sê Huák-guók sĭ-ìng, siēu-siók-gă, kiŏk-cáuk-gă, căl-ùng-gă, ìng-guòng ông-dông-gă, iâ sê Huák-guók gì Lò̤-mâng ciō-ngiê ông-dông gì dâi-biēu-nè̤ng cĭ ék. Hugo dék chók-miàng gì cáuk-pīng sê «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» ("Notre-Dame de Paris") gâe̤ng «Pĭ-chāng Sié-gái» ("Les Misérables").
Puâng lā̤ ĭ huói-só gì gă-cĕng, Hugo iù nièng-kĭng sèng-hâu gì siŏh ciáh sṳ̆-siōng bō̤-siū gì nè̤ng biéng có̤ siŏh ciáh céng-dê cō̤-ĭk gì ciĕ-tì-ciā, ciĕ-tì gê̤ṳng-huò-cié. Ĭ gì cáuk-pīng diē-sié dŭ ô huāng-éng dŏng-sì gì céng-dê gâe̤ng siâ-huôi cìng-huóng.
Hugo gì tàu buô sìng-gŭng cáuk-pīng sê ĭ diŏh 1831 nièng chók-bēng gì «Bă-là̤ Séng-mū-iêng». Ĭ lêng-nguôi siŏh buô sìng-gŭng gì duâi cáuk-pīng sê «Pĭ-cāng Sié-gái», cī buô cṳ̆ ĭ sāi 17 nièng ciáh chiàng.
1841 nièng, Hugo ké̤ṳk sōng-gṳ̄ có̤ Huák-làng-să̤ Hŏk-iêng gì iêng-sê̤ṳ. Téng hiā sèng-hâu kī, Hugo kăi-sṳ̄ găk céng-dê-gái uăk-dông, ciĕ-tì gê̤ṳng-huò-cié.
1851 nièng, Napoléon 3-sié (Louis Napoléon) uòng-ciòng kóng-cié lāu guòng-lĭk, huāng-dó̤i ngiê-huôi cié-dô. Hugo gŭng-kăi piĕ-pàng ĭ sê Huák-guók gì buâng-dù. Hugo giăng ĭ â̤ sêu gáu Napoléon 3-sié gì páik-hâi, cêu cāu kó̤ guók-nguôi, ék-dĭk gáu 1870 nièng Napoléon 3-sié ké̤ṳk tiāng huăng cĭ-hâiu, ĭ ciáh diōng Bă-là̤.
Hugo 1885 nièng liê sié, ké̤ṳk cáung diŏh Siĕng-hièng-sṳ̀ (先賢祠, "Panthéon").
Bă-là̤ Séng-mū-iêng (Siēu-siók)
«Bă-là̤ Séng-mū-iêng» (巴黎聖母院, Huák-ngṳ̄: "Notre-Dame de Paris") sê Huák-guók cáuk-gă Victor Hugo găk 1831 nièng huák-biēu gì siēu-siók. Siēu-siók gì buói-gīng siék-dé diŏh 1485 nièng gì Bă-là̤ Séng-mū-iêng.
Cáuk-pīng ké̤ṳk buŏng có̤ 11 guóng, giĕng-dṳ̆k guóng bô buŏng có̤ 2 gáu 8 ciŏng.
Quasimodo, Esmeralda, gâe̤ng Frollo sê gū-sê̤ṳ gì 3 ôi ciō-gáe̤k. Â-dā̤ sê ìng-ŭk cìng-ciék gì gāng-dăng kái-iéu.
Quasimodo sê siŏh ciáh pó̤-sióng gì ūng-piăng, ĭng-hài sèng-hâu cêu ké̤ṳk nè̤ng mì-ké diŏh Bă-là̤ Séng-mū-iêng gì giĕ-cô̤ gà̤-dēng. Séng-mū-iêng gì mŭk-sṳ̆ Frollo găk Bô-uăk-cáik cĭ hâiu gì tàu bĭk lā̤-buái huák-hiêng bêng-chiā siŭ-iōng ĭ, ké̤ṳk ĭ kī-miàng Quasimodo (é-sé̤ṳ cêu sê Bô-uăk-cáik hâiu gì tàu bĭk lā̤-bái). Kā-sì-mò̤-dŏ̤ ké̤ṳk huáng duâi hâiu, có̤ lāu Séng-mū-iêng gì Páh-cṳ̆ng-nè̤ng. Esmeralda sê siŏh ciáh Gék-pū-sṳ̆ liù-lâung ū-nṳ̄, săng-sióng cĭng cáuk-gă. Quasimodo gâe̤ng Frollo dŭ ái siông lāu ĭ. Dáng-sê Esmeralda mì-dŭk dé̤ṳng-é ĭng-cóng gì Phoebus, Guók-uòng Gŭng-giéng-dôi gì dôi-diōng. Quasimodo dó̤i Esmeralda gì ái-cìng sê sùng-cĭng gì, ĭ lâng-ciáh gióng-lĭk lāu iā chĭng gì iū-cìng. Bók-guó, ngài-áuk gì Frollo báik-diòng cê-gă dáik mâ̤ diŏh Esmeralda, cêu sāi áng-màng-dŭk hâng-hâi ĭ, ciŏng ĭ puáng-hìng dáu sī. Quasimodo liēu-gāi cĭng-sióng hâiu, ciŏng Hù-lò̤-lŏ̤h téng Séng-mù-iêng gà̤-dēng-sié tiāng giâ go̤. Gū-sê̤ṳ gì sák-muōi, Quasimodo gâe̤ng Esmeralda sī găk siŏh-dŏi, sĭng-sĭ biéng có̤ ŭng-dìng.
Cī buô cáuk-pīng găk Ĭng-ngṳ̄ iâ ĭk siàng "The Hunchback of Notre Dame" (Séng-mū-iêng gì Ūng-piăng), niông mâ̤-ciēu nè̤ng nêng-ùi Quasimodo sê siēu-siók gì ciō-gáe̤k. Dáng-sê cuòi ng-sê cáuk-ciā gì buōng-é. Káuk-sĭk, áng-ciéu Huák-ngṳ̄ buōng-dā̤ gì dà̤-mĕ̤k, Bă-là̤ Séng-mū-iêng buōng-sĭng ciáh sê gū-sê̤ṳ gì ciō-dà̤. Cī buô cáuk-pīng mièu-huôi chók Gothic sì-dâi gì gióng-dé̤ṳk, cŭng-gáu, gâe̤ng gì-tă ìng-ùng sū dăk gáu gì dīng-hŭng. Hugo nêng-ùi, cī piĕ dŭ sê cĭng-sĭk kō̤-séng gì. Gâe̤ng ĭ gì-tă cáuk-pīng siŏh-iông, Hugo iâ cĭng guăng-sĭng siâ-huôi gì gŭng-bìng, diŏh «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» iâ ô tā̤-hiêng.
Cĭng sâ̤ nè̤ng dó̤i cī buô «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» gì gāi-tŭk dŭ ciŏng cáuk-pīng gì lĭk-sṳ̄ gâe̤ng cŭng-gáu buói-gīng gāng-dăng-huá lāu, nâ cĭk-dṳ̆ng diŏh dó̤i Quasimodo ngài-miâng gì dùng-cìng, ī-gĭk nè̤ng mò̤ găi-dŏng tŭng-guó săng-sióng lì puáng-duáng bĕk-nè̤ng, dēng-dēng. Gì-sĭk, cuòi nâ sê Hugo gó̤-lòng buô siēu-siók diē-lié cêng nâung gì siŏh-buô-hông.
William Shakespeare
William Shakespeare () găk Dṳ̆ng-guók ĭng-ĭk Să-sê̤ṳ-bī-ā (莎士比亞), iâ hô̤ lā̤ Să-ŭng (莎翁), sê Ĭng-guók sĭ-ìng gâe̤ng hié-kiŏk-gă, ké̤ṳk nêng-ùi sê Ĭng-ngṳ̄ dék ūi-dâi gì cáuk-gă. Ĭ ô siā mū-liŏh 38 piĕng hié-kiŏk gâe̤ng 154 dà̤ sĕk-sé-hòng-sĭ ī-gĭk gì-tă cṳ̄ng-lôi gì sĭ-gŏ̤. Ĭ uăk lā̤ sèng-âu cêu iā chók-miàng, guó-sié hâiu gáing-gáing go̤.
Găk hié-kiŏk huŏng-miêng, Shakespeare siā pĭ-kiŏk gâe̤ng hī-kiŏk dŭ cĭng să, káik-uâ gì ìng-ŭk ô hŭk-căk gì ìng-gáh, iâ ô diék-hŏk chĭng-dô.
Shakespeare gì cáuk-pīng ké̤ṳk huăng-ĭk có̤ gáuk-cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng, ĭ gì hié-kiŏk iâ ké̤ṳk buăng siông sié-gái gáuk-dê gì hié-dài, hié-bàng gà̤-dēng iēng-chók. Ĭ cáuk-pīng sāi-ê̤ṳng gì sṳ̀ guó ô cĭng sâ̤ dŭ ké̤ṳk ngék diē bàng-siòng-găng gì Ĭng-ngṳ̄.
Shakespeare duâi-buô-hông hié-kiŏk dŭ ī lĭk-sṳ̄ có̤ dà̤-cài, chiông «Hamlet» ("Hamlet"), «Lear Uòng» ("King Lear"). Ĭ gì hié-kiŏk â̤-sāi buŏng có̤ 3 cṳ̄ng hŭng-gáh:
Shakespeare gì sĕk-sé-hòng-sĭ sê 154 dà̤ sĭ-gŏ̤ gì siŭ-cĭk, dà̤-cài bău-guák ái-cìng, mī-lâ̤, gâe̤ng sī-uòng. Dṳ̀ lāu sĕk-sé-hòng-sĭ, Shakespeare iâ ô siā gì-tă tā̤-cài gì sĭ-gŏ̤.
Ŭi-nà̤-sṳ̆ Sĕng-lī-nè̤ng
«Ŭi-nà̤-sṳ̆ Sĕng-lī-nè̤ng» (威尼斯生理儂, Ĭng-ngṳ̄: "The Merchant of Venice") sê Ŭi-lièng Să-sê̤ṳ-bī-ā gì hié-kiŏk, siā-cáuk sì-găng dâi-kái sê 1596 nièng gáu 1598 nièng. Chŭi-iòng cuòi sê siŏh buô hī-kiŏk, dáng-sê sāi nè̤ng gé lā̤ ĭ gì kō̤-nèng sê dó̤i cī buô cáuk-pīng gì huāng-Iù ông-dà̤ gì cĕng-ngiê.
Áng dà̤-mĕ̤k, Ŭi-nà̤-sṳ̆ Sĕng-lī-nè̤ng sê bī Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ ("Antonio"), bók-guó huāng-méng gáe̤k-sáik -- Iù-tái-nè̤ng Săi-lŏk-káik ("Shylock") gáing-gáing chók-miàng. Ĭ ng-dăng-dăng sê siŏh ciáh sêu-hâi-nè̤ng, iâ sê siŏh ciáh gă-hâi-nè̤ng, gó-chṳ̄, dó̤-dā̤ Săi-lŏk-káik găi-dŏng ké̤ṳk nè̤ng dùng-cìng gó sê hièng-hâung, dŭ câi tŭk-ciā.
Bă-să-nà̤-ó̤ ("Bassanio") sê siŏh ciáh nièng-kĭng gì Ŭi-nà̤-sṳ̆-nè̤ng. Ĭ dé̤ṳng-é siŏh ciáh bô ô-cièng bô cáuk-gă gì cṳ̆-niòng-nè̤ng Pŏ̤-să̤-ā ("Portia"), buóh siōng hióng ĭ giù-huŏng. Dáng-sê Pŏ̤-să̤-ā dêu iā huông gì sū-câi, nè̤ng diŏh ô cĭng sâ̤ cièng ciáh ô nièng-ngài kó̤ huāi-nē̤. Bă-să-nà̤-ó̤ cêu hióng ĭ bèng-iū Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ ("Antonio", siŏh ciáh sĕng-lī-nè̤ng) cióh săng-chiĕng dăk-káik ("ducat", dŏng-sì Ĕu-ciŭ sāi-ê̤ṳng gì siŏh cṳ̄ng huó-bé), săng gá nguŏk-nĭk hèng ĭ. Ĭng-ôi Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ sū-iū sùng gâe̤ng huó-cài dŭ diŏh hāi siông, Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ nâ ô hióng Iù-tái huóng-cái-nè̤ng Săi-lŏk-káik ("Shylock") cióh.
Ĭng Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ câi-cā báik-cèng ū-ṳ̆k guó Săi-lŏk-káik, Săi-lŏk-káik cêu gé-hâung diŏh sĭng lā̤. Săi-lŏk-káik cêu gâe̤ng Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ lĭk cióh-dăng, nâ Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ mò̤ nièng-ngài hèng cièng, Săi-lŏk-káik cêu â̤-sāi téng ĭ sĭng-tā̤ lā̤ câi-ĭ sié-nó̤h dê-huŏng gáh giâ 1 bông nṳ̆k. Cióh gáu cièng, Bă-să-nà̤-ó̤ cêu gâe̤ng ĭ lêng-nguôi siŏh ciáh bèng-iū Gáh-lá-să̤-ā-nò̤ ("Gratiano") kī-sĭng kó̤ Pŏ̤-să̤-ā dêu gì dê-huŏng.
Pŏ̤-să̤-ā gì nòng-mâ guó-sió sèng-âu ô làu giâ siŏh hŭng mì-cé̤ṳk, hióng ĭ giù-huŏng gì nè̤ng diŏh téng săng bĭk ăk-ăk (hŭng-biék sê gĭng, ngṳ̀ng, iòng có̤ siàng gì) dài-dŏng gēng chók siŏh bĭk ciáng-káuk gì ăk-ăk (diē-sié ĕng lā̤ Pŏ̤-să̤-ā gì uâ-chiông), ĭ ciá â̤-sāi gâe̤ng Pŏ̤-să̤-ā giék-huŏng. Bók-guó, sèng-dāu lì giù-huŏng gì nè̤ng iā sŏi, dŭ gēng dâng go̤. Gā ăk-ăk diē-lié káung lā̤ chié-kă̤ nè̤ng gì sĭ, bău-guák hùng-nè̤ng dŭ â̤ báik gì hī siŏh guó: ""All that glitters is not gold."" (Ng-sê â̤ niák gì nó̤h dŭ sê gĭng.) Nâ Bă-să-nà̤-ó̤ gēng diŏh ciáng-káuk gì ăk-ăk (iòng gì siŏh bĭk).
Dáng-sê hī òng, Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì huó-sùng dŭ găk hāi lā̤ sék-sê̤ṳ lāu, huòi cêu sê gōng, ĭ mò̤ bâing-huák hèng Săi-lŏk-káik gì cièng lāu. Săi-lŏk-káik gì cṳ̆-niòng-giāng, Ciék-să̤-kā ("Jessica") iâ gāi hóng Gĭ-dók-gáu, tău lāu chió lā̤ iā sâ̤ cièng tié nè̤ng cāu go̤. Dāng Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ bô sêu-ké bô kū-cháik, còng-é hâng-hâi Ăng-dŭng-nà̤-ó̤, ciŏng ĭ niăh diŏh dái diē huák-dìng.
Găk Pŏ̤-să̤-ā hē̤-nē̤, Pŏ̤-să̤-ā gâe̤ng Bă-să-nà̤-ó̤ ī-gĭng giék-huŏng lāu; Bă-să-nà̤-ó̤ gì bèng-iū Gáh-lá-să̤-ā-nò̤ gâe̤ng Pŏ̤-să̤-ā gì sṳ̀-nṳ̄ Nà̤-lé-să ("Nerissa") iâ giék-huŏng lāu. Tiăng-giéng diŏh Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì siĕu-sék, Bă-să-nà̤-ó̤ gâe̤ng Gáh-lá-să̤-ā-nò̤ chṳ̄-káik dái lā̤ cièng diōng kó̤ Ŭi-nà̤-sṳ̆. Pŏ̤-să̤-ā gâe̤ng Nà̤-lé-să iâ mò̤-có̤-siăng cŏng-dā siàng nàng-gái lì gáu Ŭi-nà̤-sṳ̆, hūng-nè̤ng dŭ mâ̤ báik ĭ lâng ciáh gì cĭng-sĭk sĭng-hông.
Huák-dìng lā̤ gì diòng-gīng sê gū-sê̤ṳ gì dṳ̆ng-sĭng. Săi-lŏk-káik gê̤ṳ-ciŏk ciék-sêu lâng buôi gì cièng, ĭ ngâing dĭh Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì nṳ̆k. Huák-guăng dò̤ ĭ siŏh lăk bâing-huák dŭ mò̤, cêu chiāng lì siŏh ciáh nièng-kĭng gì "huák-lŭk báuk-sê̤ṳ" (Pŏ̤-să̤-ā cŏng gì) gâe̤ng ĭ gì bé-cṳ̆ (Nà̤-lé-să cŏng gì). Pŏ̤-să̤-ā chiāng-giù Săi-lŏk-káik hō̤-sĭng, dáng-sê ĭ bô gê̤ṳ-ciŏk lāu. Dāng huák-dìng cêu â̤ kīng Săi-lŏk-káik gáh giâ Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì siŏh bông nṳ̆k.
Dū-dū-hō̤ Săi-lŏk-káik cūng-bê gáh Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì sèng-âu, Pŏ̤-să̤-ā gōng, cióh-dăng gà̤-dēng nâ siā Săi-lŏk-káik â̤-sāi gáh giâ nṳ̆k, mò̤ bău-guák háik. Áng Ŭi-nà̤-sṳ̆ gì huák-lŭk, Săi-lŏk-káik nâ sāi Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ làu chók siŏh dĕk háik, ĭ gì "tū-dê gâe̤ng huó-cài" cêu dŭ ké̤ṳk mŭk-siŭ go̤.
Iù-sê, Săi-lŏk-káik bóng-ké gáh Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì nṳ̆k, páh-sáung giéu ĭ hèng cièng, dáng-sê huák-dìng mò̤ ṳ̀ng-sê̤ṳ lāu. Pŏ̤-să̤-ā sŏng-buó Săi-lŏk-káik hùng-nó̤h-nó̤h dŭ dáik mâ̤ diŏh, bêng-chiā, ĭng-ôi ĭ còng-é tài nè̤ng, ĭ gì cài-sāng diŏh ké̤ṳk mŭk-siŭ, siŏh-buáng ké̤ṳk céng-hū, siŏh-buáng ké̤ṳk Ăng-dŭng-nà̤-ó̤. Ŭi-nà̤-sṳ̆ Gŭng-ciók ("Duke") miēng ĭ sī-cô̤i. Éng Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì iĕu-giù, Gŭng-ciók hèng ké̤ṳk céng-hū sū mŭk-siŭ gì hī buô-hông cài-sāng, dáng dèu-giông sê Săi-lŏk-káik diŏh gāi hóng Gĭ-dók-gáu, bêng-chiā ciŏng mì-sāng làu ké̤ṳk ĭ cṳ̆-niòng-giāng Ciék-să̤-kā lièng ĭ dŏng-buŏ.
Huák-dìng sīng-puáng giék-sók lāu. Mò̤ nè̤ng nêng chók Pŏ̤-să̤-ā gâe̤ng Nà̤-lé-să. Ôi lāu gāng-siâ cī ciáh "huák-lŭk báuk-sê̤ṳ", Bă-să-nà̤-ó̤ giók-é sáe̤ng ĭ siŏh iông lā̤-ŭk có̤ gé-niêng. Pŏ̤-să̤-ā ngâing dĭh Bă-să-nà̤-ó̤ gì chiū-cī, Bă-să-nà̤-ó̤ sĭk-câi mò̤ bâing-huák, cêu dák-éng lāu. Ciā chiū-cī sê Bă-să-nà̤-ó̤ gâe̤ng Pŏ̤-să̤-ā gì diâng-cìng-ŭk, Bă-să-nà̤-ó̤ báik-cèng có-chói gōng, gáu sī dŭ mò̤ táung lâi ciā chiū-cī. Dīng Bă-să-nà̤-ó̤ gâe̤ng Gáh-lá-să̤-ā-nò̤ diōng gáu Pŏ̤-să̤-ā gì chió, ciáh báik-diòng cĭng-sióng. Cī buô cáuk-pīng ī huăng-lŏk gì ké-hŭng sák-muōi.
Guăng-ṳ̀ cī buô cáuk-pīng gì ciō-dà̤ ék-dĭk ô cĕng-ngiê. Ô siŏh piĕ nè̤ng nêng-ùi huāng-éng gì sê Să-sê̤ṳ-bī-ā gì huāng-Iù cìng-giék, ĭng-ôi Săi-lŏk-káik sê cṳ̆ diē-sié gì huāng-méng gáe̤k-sáik; iâ ô siŏh piĕ nè̤ng nêng-ùi, Să-sê̤ṳ-bī-ā sê dùng-cìng Iù-tái-nè̤ng gì, téng Săi-lŏk-káik gì ""Hath not a Jew eyes"" (Iù-tái-nè̤ng mò̤ mĕ̤k-ciŭ ng-sê) hī siŏh dâung dài-sṳ̀ â̤ káng chók-lì. Dáng-sê, mò̤-guāng Să-sê̤ṳ-bī-ā cê-gă ciōng siōng, «Ŭi-nà̤-sṳ̆ Sĕng-lī-nè̤ng» găk lĭk-sṳ̄ siông ék-dĭk ké̤ṳk dò̤ lì sŏng-diòng huāng-Iù sṳ̆-siōng.
Hamlet
«Hamlet» sê William Shakespeare gì pĭ-kiŏk, sê ĭ có̤i chók-miàng gì cáuk-pīng cĭ ék. «Hamlet» sèu-sèu ké̤ṳk nè̤ng chĭng có̤ "Shakespeare dék ūi-dâi gì hié-kiŏk". Hamlet iâ sê Shakespeare siā guó gì dék dòng gì hié-kiŏk, ô 4,042 hòng, 29,551 bĭk dăng-sṳ̀.
«Hamlet» gì ciō-gáe̤k sê Dăng-măh uòng-cṳ̄ Hamlet tài sī ĭ báh-báh, tá̤ ĭ lòng-bâ bó̤-siù gì gū-sê̤ṳ, sê téng gū-cā gì lĭk-sṳ̄ diòng-gì gāi-piĕng lì gì.
Hamlet Uòng-cṳ̄ gì lòng-bâ sê Dăng-măh guók-uòng, ĭ sèng lâng bŏng mē̤-mē̤ sī ·gó̤. Hamlet gì báh-báh, Claudius, cêu gié-sìng uòng-ôi, tō̤ ĭ hiăng gì lâu-mā Gertrude (Hamlet lòng-nā̤) có̤ chă̤-cṳ̄. Hamlet cêng-·gó̤ kū-cháik.
Găk siŏh bĭk ŭ-áng gì màng-buŏ, siŏh ciáh gūi chók-hiêng diŏh Hamlet gâe̤ng ĭ bèng-iū Horatio méng-sèng, gâe̤ng Hamlet gōng, ĭ cêu sê ké̤ṳk tài sī gì guók-uòng, gáe̤ ĭ giāng tá̤ ĭ bó̤-siù. Ôi lāu káuk-diâng Claudius gì cô̤i, Hamlet giók-é gā diĕng-pă.
Ĭng-ôi Claudius gâe̤ng Gertrude gāng-gáe̤k Hamlet gì diĕng-hìng-diĕng-câung iā huăng-chăng, cêu puái Hamlet gì că̤-iū Rosencrantz gâe̤ng Guildernstern kó̤ gáng-sê ĭ. Polonius, guók-uòng gì gó-ông, kō̤-ngì Hamlet buók-diĕng sê ĭng-ôi ĭ liông siông lāu cê-gă gì cṳ̆-niòng-giāng, Ophelia. Bók-guó, ô siŏh huòi Polonius tău-ciŏng Hamlet gâe̤ng Ophelia găk siŏh dŏi, huák-hiêng Hamlet mò̤ ái ĭ.
Hamlet siōng chók siŏh bĭk gié-hĕk, páh-sáung có̤ hié muò-huōng ĭ báh-báh mèu-sák ĭ lòng-bâ gì guó-tiàng ké̤ṳk gáuk-nè̤ng káng, cūng-kuāng lì giék kŭi ĭ báh-báh Claudius gì cô̤i. Dáng-sê, hié ciáh có̤ buáng-dòng sèng-hâiu cêu ké̤ṳk ĭ lòng-nā̤ páh siĕk go̤. Téng Claudius gì huāng-éng, Horatio gâe̤ng Hamlet káuk-diâng hṳ̆ng-chiū tiék-ngâing sê ĭ. Dŏng Hamlet cūng-bê kī-chiū tài gì sèng-âu, ĭ huák-hiêng Claudius găk lā̤ gì-dō̤. Ĭ siōng, siék-sṳ̄ hiêng-câi tài sī ĭ, ĭ cêu â̤ siông tiĕng-dòng, siōng-siōng bô ng tài lāu.
Iù-sê Hamlet cêu kó̤ ĭ lòng-nā̤ méng-sèng, muóng-sáung ĭ. Hiā sèng-âu, ĭ tiăng-giéng diŏh muòng-lièng âu-sāu ô siăng-ĭng, háng-dĭh sê Claudius, cêu bĕk chók giéng gâe̤ng ĭ chiéng sī go̤, mò̤ siōng gáu â̤ sê Polonius. Claudius giăng Hamlet â̤ tō̤ ĭ bó̤-siù, cêu mêng Rosencrantz gâe̤ng Guildernstern dái ĭ kó̤ Ĭng-guók, bêng-chiā bé-mĭk siā hō̤ siŏh diŏng piĕ, chiāng-giù ciŏng ĭ tài sī.
Ophelia duâi kū-cháik, diĕng-pă go̤, buăk lŏ̤h ò̤ diē-lié gé̤ṳk sī go̤ (iâ kō̤-nèng sê ĭ cê̤ṳ-sák). Ĭ hiăng Laertes ciáng-hō̤ téng Huák-guók diōng lì, Claudius cêu gâe̤ng ĭ gōng Hamlet sê tài sī Polonius gì hṳ̆ng-chiū. Ĭng-ôi Hamlet gì sùng găk hāi siông dáe̤k diŏh hāi-chĕk, iâ huōng-diōng-tàu diōng lì lāu. Ôi lāu tài lâi Hamlet, Claudius cêu tiĕu-sŏ̤ Hamlet gâe̤ng Laertes, ăng-bà̤ ĭ lâng ciáh bī-suói gék-giéng. Diòng-tūng siông, gék-giéng dŭ sê sāi mâ̤ lê gì giéng, dáng-sê Claudius gâe̤ng Laertes ô có̤-mā, sāi lê gì giéng, giéng lā̤ máe̤k lā̤ ô dŭk gì cáik-cáik. Bêng-chiā, Claudius gó cūng-bê lāu ô dŭk gì ciū ké̤ṳk Hamlet siăh.
Bī-suói sèng-hâiu, Gertrude mâ̤ hiēu dó̤h lā̤ gì ciū ô dŭk, siăh uòng cêu táu sī ·gó̤. Laertes gâe̤ng Hamlet lâng ciáh dŭ ké̤ṳk dŭk-giéng táe̤k diŏh ·gó̤. Sī cĭ sèng, Hamlet iâ tài sī lāu Claudius. Hié-kiŏk diē-sié sū-iū ciō-iéu ìng-ŭk găk sák-muōi dŭ sī ·gó̤.
Ciēng
Ciēng (䗃) sê siŏh cṳ̄ng siēu-hìng hĕ̤k-ciā dṳ̆ng-hìng gì dô-dâing (ék-buăng 4cm - 40cm), sĕng-uăk diŏh sié-gái ké-hâiu ŭng-nōng gì dê-huŏng. Duâi-buô-hông ciēng dŭ sê găk tiĕng buóh áng gâe̤ng màng-buŏ sèng-âu uăk-dông, siăh tè̤ng-ngiê. Ciēng iâ sĕng-uăk diŏh ìng-lôi bùng-găng gì chiòng gâe̤ng tiĕng-huă-bēng lā̤.
Ciēng, Hók-chiăng giéu chió-ciēng (厝䗃). Mìng-chiăng giéu sièng-chṳ̄ (檐鼠), Dĕ̤ng Mā-lài-să̤-ā gì Hók-ciŭ-nè̤ng iâ ciŏng-uâng giéu. Iù-kă̤ giéu piák-chṳ̄ (壁鼠). Iâ ô piék-hū (壁虎) gì gōng-huák, gâe̤ng Pū-tŭng-uâ siŏh-iông.
Dô-dâing
Dô-dâing (杜墊) sê bà-hèng dông-ŭk gì siŏh ciĕ, cṳ̄ng-lôi cĭng sâ̤, ciòng sié-gái ī-gĭng báik-diòng gì cêu chiĕu-guó 4,000 cṳ̄ng, ciō-iéu hŭng-buó diŏh iĕk-dái. Dô-dâing tā̤-hìng chă-biék cĭng duâi, téng gūi lī-mī dòng gì ciēng, gáu ciék-gê̤ṳng 3 mī dòng gì kuŏ-mò̤-dŏ̤-lṳ̀ng dŭ ô.
Duâi-buô-hông dô-dâing dŭ siăh nṳ̆k, chiông tè̤ng-ngiê, gàu-ūng, ngù-mō̤-ngù-giāng, sêng-cé lō̤-chṳ̄.
Gàu-ūng
Gàu-ūng (猴蚓) sê 1 cṳ̄ng kuàng-ciék dông-ŭk. Gàu-ūng sĭng-tā̤ ô buŏng ciék gì hiêng-chiông, mò̤ gáuk, mō̤ gē̤ng dùng tā̤. Gàu-ūng sĕng-uăk diŏh diê-tău-â, bàng-siòng giăng nĭk-tàu puŏh, nâ ô dâung-ṳ̄ sák-muōi gì sèng-âu ciáh bà gáu diê-dău.
Ă-cì
Ă-cì, iâ siā có̤ ă-ì(阿蛦), sê siŏh cṳ̄ng tè̤ng-ngiê, sĭk-sĭk táu-mìng, lâng lăk mĕ̤k-ciŭ liê iā kŭi. Ciòng sié-gái gê̤ṳng-cūng ô dâi-mō̤ 2,500 cṳ̄ng ă-cì, ciō-iéu sĕng-uăk diŏh iĕk-dái dê-kṳ̆. Hâ-tiĕng sèng-âu, ă-cì dŭ pók chéu-puòi lā̤ ngék chéu-cáik. Gē̤ng ă-cì bók-dō̤ ô huák-ĭng-ké, â̤ huák chók cêng hiōng gì siăng-ĭng. Ă-cì mâ̤ gâ nè̤ng iâ mâ̤ déng nè̤ng, dó̤i nè̤ng mò̤ hâi.
Gău-puói hâiu, mō̤ ă-cì ciŏng lâung săng diŏh chéu-puòi diē-sié. Éu-tè̤ng bô chók hâiu, dâung lŏ̤h diê-dău, cêu sĕng-uăk diŏh diê-dău-â. Ék-buăng, ă-cì éu-tè̤ng găk diê-dău-â sĕng-uăk 2 gáu 5 nièng, iâ ô siŏh piĕ cṳ̄ng-lôi â̤ dòng gáu sĕk-gūi nièng. Gáu-sì, ă-cì éu-tè̤ng cêu gŭk siŏh dèu diô iù tù diē-sié bà chók lì, bà gáu chéu lā̤ táung káe̤k, biéng có̤ sìng-tè̤ng. Ciáh táung lâi káe̤k-káe̤k gì sèng-âu, ă-cì puòi-hŭ gâe̤ng sĭk-sĭk dŭ có̤ niōng-niōng-nuóh, diŏh dīng siŏh dâung sì-găng ciáh biéng dâing. Ă-cì káe̤k-káe̤k â̤-sāi có̤ dṳ̆ng-iŏh.
Java
Java sê 1 cṳ̄ng méng-hióng dó̤i-chiông gì kuá-bìng-dài piĕng-tiàng ngṳ̄-ngiòng, iù Sun Mì-hiê-tūng gŭng-sĭ găk 1990 nièng-dâi cā-gĭ kŭi-huák gì. Java gì ngṳ̄-huák gâe̤ng C, C++ chă-bók-dŏ̤, dáng-sê dó̤i-chiông muò-hìng gá gāng-dăng, dó̤i diêng-nō̤ gì dā̤-cèng chŏ̤-cáuk iâ bī-gáu ciēu.
Â-dā̤ sê Java gì ""Hello World"" dô̤i-mā.
Nìng-dáik
Nìng-dáik (寧德) sê Hók-gióng-sēng dĕ̤ng-báe̤k buô iòng-hāi gì siŏh cô̤ dê-gék siàng-chê. Ĭ nàng-buô sê Hók-ciŭ, báe̤k-buô sê Ciék-gŏng Ŭng-ciŭ, să̤-buô sê Nàng-bìng.
Nìng-dáik-chê bău-guák 1 bĭk kṳ̆, 2 bĭk chê, gâe̤ng 6 bĭk gâing:
Gà̤-dēng gì Bìng-nàng gâe̤ng Kŭ-chèng gó-dā̤ sṳ̆k Hók-ciŭ guāng-hăk.
Nìng-dáik lĭk-sṳ̄ dék cā â̤ dŭi-sùi gáu Gô-siŏh-ké Sì-dâi gì Hāi-éng-ùng-dò̤ Ùng-huá Hiê-tūng (海印紋陶文化系統). 282 nièng, Céng-dièu céng-hū kăi-sṳ̄ tūng-dê ciā dê-kṳ̆. Nguòng-dièu sì-hâiu, gióng-lĭk Hók-nìng-ciŭ (福寧州). Chĭng-dièu Ṳ̆ng-céng nièng-găng, siék Hók-nìng-hū (福寧府).
Nàng-bìng
Nàng-bìng (南平) sê Hók-gióng-sēng báe̤k-buô gì dê-gék-chê, sê Hók-gióng miêng-cék dék duâi gì siàng-chê. Ĭ dĕ̤ng-buô sê Nìng-dáik, nàng-buô sê Săng-mìng, báe̤k-buô sê Ciék-gŏng-sēng, să̤-buô sê Gŏng-să̤-sēng.
Nàng-bìng-chê ô 1 bĭk kṳ̆, 4 bĭk gâing-gék-chê, gâe̤ng 5 bĭk gâing.
Háng-dièu chĕ̤-gĭ, Nàng-bìng sṳ̆k Nàng-uŏk-guók. Háng Gióng-ăng (建安) Nguòng-nièng (196 nièng) siék Nàng-bìng-gâing, é-sé̤ṳ cêu sê "bìng-dêng nàng-huŏng". Să̤-céng tái-kŏng chĕ̤-nièng gāi miàng Iòng-bìng-gâing (延平縣). Dòng-dièu Ū-dáik (武德) Săng-nièng (620 nièng) siék Iòng-bìng-gŭng. Ngū-dô̤i chĭng Iòng-bìng-déng. Sóng-dièu chĭng Giéng-puō-gâing (劍浦縣). Nguòng-dièu Dâi-dáik (大德) Lĕ̤k-nièng (1302 nièng) bô chĭng Nàng-bìng-gâing. 1912 nièng chṳ̄-siĕu gâing siék Iòng-bìng-hū, 1913 nièng bô siék Nàng-bìng-gâing. 1956 nièng siék Nàng-bìng-chê.
Ái
Ái (愛) sê gâe̤ng iū-cìng, chĭng-cìng, ái-cìng dēng-dēng siŏng-guăng gì siŏh piĕ giòng-liĕk gāng-cìng gì tūng-chĭng. Gŏng-gé̤ṳ mâ̤ dè̤ng gì siông-hâ-ùng, ái â̤-sāi ô cĭng kuák gì é-sé̤ṳ.
Ék-buăng gōng, "ái" sê bī nè̤ng gâe̤ng nè̤ng cĭ-găng gì gāng-cìng, sêng-cé bău-guák dó̤i cê-gă (bī-ṳ̀-gōng: ĭ iā dé̤ṳng-é ciā cṳ̆-niòng-giāng; ĭ nòng-nā̤ cĭng tiáng ĭ); ô sèng-âu iâ â̤-sāi bī dó̤i siŏh iông nó̤h hĕ̤k-ciā siŏh iông dâi-gié gì gāng-cìng (bī-ṳ̀-gōng: ĭ iā siê siăh-hŏng). Cê-diēng sèu-sèu ciŏng "ái" dêng-ngiê có̤ cêng-go̤ chĭng gì liông-cìng gâe̤ng hī-ái. Găk kēu-ngṳ̄ diē-sié, "ái" iâ bău-guák lê-tă, ù-sṳ̆, iū-cìng, chĭng-cìng, dēng-dēng.
"Ái" bà̤-lēng-bĕng gì gāng-cìng â̤-sāi sê "hâung" (恨), "nô" (怒), hĕ̤k-ciā sê "hièng" (嫌); "ái" ô-sì dĕk-biék bī mò̤ séng-ṳ̆k gì "sùng" gì ái-cìng, ciā sèng-âu "ái" gì huāng-méng é-sé̤ṳ cêu-sê sáik-ṳ̆k.
Sĕng-ŭk-hŏk-gă sŏng-séng, ái sê nè̤ng gì buōng-nèng cĭ-ék, chiông bók-lō̤ ĕu hĕ̤k-ciā sê chói kák. Ái gì guó-tiàng â̤ buŏng có̤ săng kuŏ: sáik-ṳ̆k ("lust", sê séng gì iū-hĕk, sê gău-puói có̤i chĕ̤ gì dông-lĭk), ngék-īng-lĭk ("attraction", gū-lâ̤ nè̤ng cĭk-dṳ̆ng nèng-liông diŏh gău-puói ciā dâi lā̤), gâe̤ng ái-luông ("attachment", niông nè̤ng ṳ̄ng-nâi dó̤i-huŏng gáu òng gì sì-găng lì huáng giāng).
Sĭng-lī-hŏk nêng-ùi, ái ô săng cṳ̄ng sìng-hông: chĭng-mĭk ("intimacy"), sìng-nŏk ("commitment") gâe̤ng iĕk-cìng ("passion"). "Chĭng-mĭk" sê bī lâng ciáh nè̤ng hŭng-hiōng nguòng-buōng sṳ̆k diŏh cê-gă gì bé-mĭk ī-gĭk sṳ̆-sĕng-uăk gì sá̤-ciék; "Sìng-nŏk" sê hĭ-uông ciā guăng-hiê â̤ īng-còng; "Iĕk-cìng" sê dék bàng-siòng gì, sâ sāng-sĕng ái gì gĭ-buōng chṳ̆ng-dông.
Téng gū-cā gáu gĭng-dáng, nè̤ng dŭ siŏng-séng "ék-giéng-cṳ̆ng-cìng" sê ái-cìng mâ̤ káung-gê̤ṳ gì lĭk-liông. Có̤i cā tō̤-lâung cuòi gì hŏk-ciā sê sèng 4 sié-gī gì gū Hĭ-lé-nà̤ diék-hŏk-gă Ĕng-pé-dŏ̤-káik-lĕk (Ĭng-ngṳ̄: "Empedocles", Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: "Ἐμπεδοκλῆς"). Ĭ nêng-ùi còng-câi lâng cṳ̄ng lĭk: ái ("philia") gâe̤ng dáu-cĕng ("neikos"). Cī lâng cṳ̄ng lĭk-liông iâ â̤-sāi dò̤ lì gāi-sék ṳ̄-dêu diē-sié sū-iū gì ông-dông.
Cĭ hâiu gì Báik-lăk-dù gâe̤ng Ĕng-pé-dŏ̤-káik-lĕk gì cī lâng cṳ̄ng lĭk gāi-sék có̤ ngék-īng-lĭk ("attraction") gâe̤ng bà̤-chék-lĭk ("repulsion"). Báik-lăk-dù nêng-ùi séng-cék chă-bók-dŏ̤ gì ŭk-cék hô-siŏng ngék-īng, pī-ṳ̀-gòng, tù ngék-īng tù, cūi ngék-īng cūi, huōi ngék-īng huōi, dēng-dēng.
«Séng-gĭng» tì gáu gì ái bī ék-buăng ái gì kái-niêng kuák cêng sâ̤. Ái ké̤ṳk nêng-ùi sê siŏh cṳ̄ng sṳ̆-iéu gū-lâ̤ gì hèng-dông. Gĭ-dók-gáu gū-lâ̤ nè̤ng kó̤ ái bĕk-nè̤ng, ng-nié cê-gă gì puói-ngēu, iâ bău-guák bèng-iū, sêng-cé sê siù-ìng. Găk «Gŏ̤-lìng-dŏ̤ Cièng-cṳ̆» dâ̤ 13 ciŏng diē-sié ô siŏh dâung guăng-ṳ̀ ái gì uâ:
" Ìng-ái ô kuăng-ṳ̀ng, cṳ̀-pĭ; ìng-ái mò̤ dó-gê; ìng-ái mò̤ cê̤ṳ-kuă, mò̤ giĕu-ngô̤, mò̤ hèng hĭ lā̤, mò̤ giù iáh cê-gă, mò̤ gék-ké, mò̤ gié-sáung nè̤ng gì ngài; ng huăng-hī bók-ngiê, nâ huăng-hī cĭng-lī; huàng sê̤ṳ bău-hàng, huàng sê̤ṳ sŏng-séng, huàng sê̤ṳ āi-uông, huàng sê̤ṳ ṳ̄ng-nâi. Ìng-ái táu-dā̤ mâ̤ hié-chiē: nâ gōng muôi lì gì dâi, ciā cài-nèng buóh hié kó̤; gōng gáuk-guók gì uâ, ciā cài-nèng buóh sák; dĭk-sék iâ buóh hié kó̤."
Lâung-mâng gì ái-cìng diŏh «Séng-gĭng» diē-sié iâ ô chók-hiêng, dĕk-biék găk «Ngā-gŏ̤ Cṳ̆» diē-sié. Diòng-tūng siông, «Ngā-gŏ̤ Cṳ̆» ké̤ṳk nêng-ùi sê biēu-dăk Siông-dá̤ dó̤i Ī-sáik-liĕk-nè̤ng ī-gĭk gáu-huôi gì ái. Chiông «Ngā-gŏ̤ Cṳ̆» dâ̤ 8 ciŏng:
" Nguông nṳ̄ ciŏng nguāi gé lŏ̤h nṳ̄ gì sĭng gâe̤ng éng siŏh-iông, bóng lŏ̤h nṳ̄ gì chiū-bié gâe̤ng éng siŏh-iông; ĭng ciā ái-cìng sê giòng, chiông sī-uòng; páik-chiék gì ái-cìng sê giĕng-gó, chiông ĭng-găng. Bô sê dīng iĕk, chiông táng siĕu gì huōi, chiông Ià-huò-huà chók gì huōi-iêng. Duâi cūi mò̤ dăng-dŏng miĕk ciā ái-cìng; gĕ̤ng-ò̤ iâ mâ̤ hók-mŭk ĭ. Nè̤ng chŭi-iòng găng-nguông ciŏng ék-chiék gă-cài uâng ciā ái-cìng, ciā cài iâ dék-dék ké̤ṳk nè̤ng duâi káng-kĭng."
«Séng-gĭng» nêng-ùi ái sê Siông-dá̤ gì dĕk-séng. «Iók-hâng Ék-cṳ̆» 4:8 ô gōng gáu ""Siông-dá̤ sê ìng-ái"". Gŏng-buōng siông, Siông-dá̤ cêu sê ái gì huá-sĭng.
Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ ô cī piĕ sṳ̀ biēu-dăk ái: "philia", "eros", "agape", "storge" gâe̤ng "xenia". Chŭi-iòng cī piĕ sṳ̀ é-sé̤ṳ dŭ ô kṳ̆-biék, dáng-sê buóh uòng-ciòng hŭng-biék ĭ-că̤ mâ̤ ṳ̀ng-ê.
Agape ("ἀγάπη") cêu sê hiêng-dâi Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ diē-sié gì "ái". Cī guó uâ ""s'agapo"" é-sé̤ṳ cêu sê ""nguāi ái nṳ̄"". Ciā sṳ̀ ""agapo"" sê dông-sṳ̀ ""nguāi ái"". Cuòi sê siŏh cṳ̄ng sùng-cĭng gì, lī-siōng gì ái, ng sê sĭng-tā̤ gì sáik-ṳ̆k. Gó-chṳ̄, ""agape"" â̤ káng có̤ sê "dó̤i lìng-hùng gì ái".
Eros ("ἔρως") sê siŏh cṳ̄ng iĕk-liĕk gì ái, ék-buăng gâe̤ng ṳ̆k-uông ô guăng-hiê, ék-buăng ké̤ṳk káng có̤ sê "dó̤i sĭng-tā̤ gì ái". Ciā sṳ̀ ""erota"" é-sé̤ṳ sê ""lā̤ dàng liông-ái"". Báik-lăk-dù cê-gă dêng-ngiê lāu ""eros"" gì é-sé̤ṳ. Chŭi-iòng "eros" có̤i chĕ̤ sê dó̤i siŏh ciáh nè̤ng nguôi-câi mī gì ái, dáng-sê puâng lā̤ tèng-sṳ̆, ĭ mâing-mâing â̤ biéng có̤ dó̤i ĭ nô̤i-câi mī gì ái, hĕ̤k-ciā sêng-cé sê dó̤i mī gì ái. "Eros" bŏng-câe̤ lìng-hùng siōng kī mī gì dĭ-sék, iâ bŏng-câe̤ ĭ lī-gāi cĭng-sìng cĭng-lī. Ái-ìng gâe̤ng diék-hŏk-gă dŭ găk "eros" gì gū-ū â-dā̤ sìng-tō̤ cĭng-lī.
Philia ("φιλία") găk hiêng-dâi Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ sê bī iū-cìng, sê siŏh cṳ̄ng lēng-cêng gì, liòng-siêng gì ái. Ciā kái-niêng có̤i cā sê Ā-lī-sê̤ṳ-dŏ̤-dáik tì chók gì. "Philia" bău-guák dó̤i bèng-iū, dó̤i gă-dìng, dó̤i chĭng-chék dēng-dēng gì ái, sṳ̆-iéu mī-dáik, bìng-dēng gâe̤ng sṳ̆k-sék. "Philia" sê lī-séng gì, sĕ̤ng-huŏng dŭ tŭng-guó cī cṳ̄ng guăng-hiê sêu-iáh.
Storge ("στοργή") sê siŏh cṳ̄ng cê̤ṳ-iòng gì ái, cêu chiông bâ-nā̤ tiáng cê-gă gì giāng siŏh iông.
Xenia ("ξενία") sê gōng ciō-nè̤ng gâe̤ng nè̤ng-káh cĭ-găng gì iū-cìng. Cī cṳ̄ng cìng-ngiê diŏh gū Hĭ-lé-nà̤ ùng-huá diē-sié cĭng dê̤ṳng-iéu.
Lá-dĭng-ngṳ̄ diē-sié iâ ô siŏh piĕ biēu-dăk ""ái"" gì sṳ̀.
Amare sê "ái" dék gĭ-buōng gì sṳ̀, găk gĭng-dáng-nĭk gì É-dâi-lé-ngṳ̄ diē-sié gó lā̤ sāi-ê̤ṳng. Lò̤-mā-nè̤ng kĕk ciā sṳ̀ lì biēu-dăk gáuk-cṳ̄ng lôi-hìng gì ái-cìng, câi ĭ sê cìng-gāng gì, lâung-mâng gì, gó sê séng-ṳ̆k gì.
Diligere gâe̤ng observare sê géng-ài gì é-sé̤ṳ, táu-dā̤ mò̤ dò̤ lì biēu-dăk nàng nṳ̄ cĭ-găng gì lâung-mâng ái-cìng.
Caritas sê bī ìng-cṳ̀ gì ái, ék-buăng sāi-ê̤ṳng diŏh cŭng-gáu sŏng-guăng gì siông-hâ-ùng.
Kê̤ṳng
Kê̤ṳng sê siŏh cṳ̄ng guŏng-hŏk gâe̤ng ké-chiông hiêng-chiông. Dŏng nĭk-tàu ciéu lŏ̤h kĕ̤ng-ké diē-sié gì cūi-ké lā̤, guŏng cêu â̤ huāng-siâ hìng-siàng dŏ̤-sáik guŏng-pū, chiông giò siŏh-iông, téng ngiê-sāu gáu diē-sié sê è̤ng, gék-uòng, uòng, liŏh, chĭng, làng gâe̤ng ciē. Kê̤ṳng ék-buăng chók-hiêng diŏh tiĕng-ké lâng-nóng hĕ̤k-ciā sê ṳ̄ hâiu gì tiĕng-dīng, găk nĭk-tàu dó̤i-méng.
Găk Hĭ-lé-nà̤ sìng-uâ diē-sié, kê̤ṳng sê séng-sé̤ṳ Ăi-lâ̤-sṳ̆ ("Iris") cháung-cô̤ gì lièng-giék ìng-găng gâe̤ng tiĕng-dòng gì diô. Găk Dṳ̆ng-guók sìng-uâ diē-sié, kê̤ṳng sê tiĕng-kĕ̤ng gì siŏh dèu hiă-chói, nṳ̄-sìng Nṳ̄-uă sāi ngô cṳ̄ng ngàng-sáik gì siŏh-tàu-lâung gâe̤ng ciā hiă-chói buō hō̤, cuòi cêu sê kê̤ṳng gì iù-lài.
«Séng-gĭng» diē-sié, kê̤ṳng sê Siông-dá̤ gâe̤ng nè̤ng sū lĭk gì iók gì bìng-gé̤ṳ. Siông-dá̤ hióng Nò̤-ā bō̤-céng ĭ īng-uōng dŭ mò̤ gái sāi hùng-cūi hók-mŭk duâi-dê. Găk «Cháung-sié Gé» dâ̤ 9 ciŏng ô gé-cái:
" Siông-dá̤ gōng, Nguāi gâe̤ng nṳ̄-gáuk-nè̤ng lièng cī sâ̤ uăk gì nó̤h, lĭk īng-sié gì iók, ô lā nó̤h có̤ bìng-gé̤ṳ. Nguāi bóng Nguāi gì kê̤ṳng lŏ̤h hùng hṳ̄-diē, có̤ Nguāi gâe̤ng sié-găng lĭk iók gì bìng-gé̤ṳ. Ī-hâiu Nguāi sāi hùng dáu lŏ̤h dê lā̤, hùng hṳ̄-diē buóh ô ciā kê̤ṳng hiêng chók, Nguāi cêu dék-dék gé-niêng Nguāi gâe̤ng nṳ̄ lièng cī sâ̤ ô háik-ké uăk gì nó̤h sū lĭk gì iók; ī-hâiu dék-dék mò̤ cái dōng hùng-cūi miĕk huàng ô háik-ké gì nó̤h. Kê̤ṳng buóh hiêng lŏ̤h hùng hṳ̄-diē; Nguāi káng-giéng ciā kê̤ṳng, cêu â̤ gé-dék Nguāi gâe̤ng dê-siông huàng ô háik-ké gì cé̤ṳng-sĕng, sū lĭk īng-uōng gì iók."
Săng-mìng
Săng-mìng (三明) sê Hók-gióng-sēng dṳ̆ng-buô gâe̤ng să̤-buô gì siŏh cô̤ dê-gék-chê. Ĭ báe̤k-buô sê Nàng-bìng, dĕ̤ng-buô sê sēng-huôi Hók-ciŭ, dĕ̤ng-nàng-buô sê Ciòng-ciŭ, nàng-buô sê Lṳ̀ng-ngàng, să̤-buô sê Gŏng-să̤-sēng.
Săng-mìng găk Dái-ṳ̀ng-săng gâe̤ng Ū-ì-săng cĭ-găng.
Săng-mìng-chê ô 2 bĭk kṳ̆, 1 bĭk gâing-gék-chê, 9 bĭk gâing:
Gĭng-dáng-nĭk gì Săng-mìng dê-kṳ̆ găk Mìng-guók sèng-âu sê "Săng-nguòng-gâing" (三元縣). 1956 nièng, Săng-nguòng-gâing, Mìng-kă̤-gâing (明溪縣) hăk-biáng có̤ Săng-mìng-gâing, 1960 nièng gióng Săng-mìng-chê.
Lṳ̀ng-ngàng
Lṳ̀ng-ngàng (龍岩, Káh-gă-ngṳ̄: "Liùng-ngàm", Mìng-nàng-ngṳ̄: "Lêng-nâ") sê Hók-gióng-sēng să̤-buô gì dê-gék-chê. Ĭ báe̤k-buô sê Săng-mìng, dĕ̤ng-buô sê Cuòng-ciŭ, dĕ̤ng-nàng-buô sê Ciŏng-ciŭ, să̤-buô sê Gŏng-să̤-sēng, nàng-buô sê Guōng-dĕ̤ng-sēng.
Lṳ̀ng-ngàng-chê ô 1 bĭk kṳ̆, 1 bĭk gâing-gék-chê gâe̤ng 5 bĭk gâing:
Gĭng-dáng-nĭk gì Lṳ̀ng-ngàng dê-kṳ̆ găk 736 nièng sèng-âu sê Tĭng-ciŭ (汀州), guāng-hăk Diòng-tĭng-gâing (長汀縣), Uòng-lièng-gâing (黃連縣) gâe̤ng Sĭng-lò̤-gâing (新羅縣). Ĭng-ôi diŏh Sĭng-lò̤-gâing ô siŏh ciáh dê-huŏng hô̤ lō̤ "Lṳ̀ng-ngàng-dâe̤ng" (龍岩洞), gó-chṳ̄ 742 nièng Tĭng-ciŭ cêu gāi miàng có̤ Lṳ̀ng-ngàng lāu.
Gū-cā Dṳ̆ng-guók báe̤k-huŏng ô ciéng-luâng, cêng sâ̤ báe̤k-huŏng gì Háng-cŭk-nè̤ng cāu-huāng gáu Lṳ̀ng-ngàng dê-kṳ̆, ĭ-gáuk-nè̤ng cêu sê Káh-gă-nè̤ng. Diòng-tĭng ké̤ṳk nêng-ùi sê Káh-nè̤ng gì chió, Tĭng-gĕ̤ng (汀江) ké̤ṳk chĭng có̤ Káh-nè̤ng gì mū-chĭng-ò̤.
Ngô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng
«Ngô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng» (傲慢共偏見, Ĭng-ngṳ̄: "Pride and Prejudice"), có̤i chĕ̤ huák-biēu diŏh 1813 nièng 1 nguŏk 28 hô̤, sê Ĭng-guók nṳ̄ cáuk-gă Jane Austen gì siēu-siók. Cī buô cáuk-pīng sê ìng-lôi siēu-siók lĭk-sṳ̄ siông dék cā gì lâung-mâng hī-kiŏk cĭ-ék,
«Ngô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng» mièu-huôi chók 17 sié-gī Ĭng-guók hiŏng-cŏng siông-liù siâ-huôi gì sĕng-uăk, iâ gōng-sŭk lāu Elizabeth Bennet Siēu-ciā gâe̤ng Fitzwilliam Darcy sĭng-săng cĭ-găng gì lâung-mâng ái-cìng. Dà̤-mĕ̤k ""Ngô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng"" cêu sê bī ĭ lâung ciáh nêng-sék dó̤i-huŏng sèng-âu gì nguô-huôi: Darcy Sĭng-săng biēu-hiêng chók gì ngô̤-mâng ī-gĭk Bennet Siēu-ciā dó̤i ĭ gì piĕng-giéng.
«Ngô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng» tàu guóng tàu ciŏng gì tàu guó uâ sê Ĭng-guók ùng-hŏk gì gĭng-diēng: ""Huàng ô cièng gì dăng-sĭng-gŏ̤ dŭ buóh siōng tō̤ siŏh ciáh lâu-mā, cuòi sê ciòng sié-gái dŭ sìng-nêng gì cĭng-lī."" ("It is a truth universally acknowledged, that a single man in possession of a good fortune, must be in want of a wife.")
Săi
Săi kō̤-ī sê:
Cṳ̆ng-chói
Cṳ̆ng-chói sê lâng ciáh nè̤ng chói-puòi pâung diŏh chói-puòi gì dâe̤ng-cáuk. Găk sié-gái duâi-buô-hông dê-kṳ̆ gì hiêng-dâi ùng-huá diē-sié, cṳ̆ng-chói sê biēu-dăk ái-cìng gì huŏng-sék. Bók-guó găk siŏh piĕ dê-huŏng, cṳ̆ng-chói iâ kō̤-nèng biēu-dăk iū-ngiê gâe̤ng géng-ái.
Ìng-lôi-hŏk-gă gáu hiêng-câi gó muôi ngiēng-géu chók cṳ̆ng-chói dó̤-dā̤ sê nè̤ng gì buōng-nèng gó sê hâiu-tiĕng ŏ̤h lì gì.
Hŭng-muòng
Hŭng-muòng (風蚊) sê 1 cṳ̄ng â̤ buŏi gì tè̤ng-ngiê, sĭng-tā̤ niōng, kă dòng, chói-buô ké-guăng có̤ dòng-dòng-nuóh ciĕng-ciĕng-nuóh, gâe̤ng cĕng siŏh-iông. Hŭng-muòng ék-buăng dŭ găk iĕk-tiĕng màng-buŏ uăk-dâe̤ng. Ĭng-ôi hŭng-muòng â̤ guó-bâng, gó-chṳ̄ ké̤ṳk nêng-ùi sê hâi-tè̤ng.
Ng sê sū-iū hŭng-muòng dŭ â̤ gâ nè̤ng: Gē̤ng hŭng-muòng cêu ng siăh háik, nâ siăh sĭk-ŭk cáik-cáik; mō̤ hŭng-muòng â̤ sāi chói chiéng diē buô-ṳ̄ dông-ŭk (bău-guák nè̤ng) puòi-hŭ diē-sié só̤h háik. Hŭng-muòng gâ hâiu, puòi-hŭ ké̤ṳk déng gì dê-huŏng â̤ mŏ̤-lŏ̤ kī.
Hŭng-muòng éu-tè̤ng hô̤ lō̤ bā-lāng-gū-tôi, â̤ diŏh 20 °C gì cūi diē-sié sĕng-uăk 14 gĕ̤ng ciáh biéng có̤ hŭng-muòng.
Ngiè
Ngiè (鵝) sê siŏh cṳ̄ng cēu, ké̤ṳk ák gâe̤ng ngâng sê chĭng-chék. Ngiè ék-buăng bī ák duâi.
Ngiè sĕng-uăk diŏh ô cūi gì sū-câi, siăh só. Ā-ciŭ, Ĕu-ciŭ gâe̤ng Báe̤k Mī-ciŭ duâi-buô-hông ngiè dŭ sê iā-sĕng gì chiĕng-iè cēu-lôi, găk báe̤k-huŏng săng-iōng, chéng-tiĕng bô buŏi gáu cêng huông gì nàng-huŏng. Ìng-lôi iōng ngiè dék-ciēu ī-gĭng ô gūi gá sié-gī gì lĭk-sṳ̄.
Ngiè-mō̤ săng gì lâung bī ák ciēu. Dáng-sê ngiè-mō̤ ngiè-gáe̤k dŭ â̤ bō̤-hô ngiè-lâung gâe̤ng ngiè-giāng, gó-chṳ̄ ngiè-giāng gì còng-uăk-lŭk â̤ gèng ák-giāng.
Oracle
Oracle sê Gák-gáuk-ùng Gŭng-sĭ ("Oracle Corporation") kăi-huák gì duâi-hìng kuá-bìng-dài só-gé̤ṳ-kó guāng-lī hiê-tūng.
Rabindranath Tagore
Rabindranath Tagore (1861 n. 5 ng. 7 h. - 1941 n. 8 ng. 7 h., Ĭng-ngṳ̄: "Rabindranath Tagore"; Mâing-gă-lá-ngṳ̄: "রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর") sê Mâing-gă-lá 19 sié-gī hâiu-gĭ gáu 20 sié-gī cā-gĭ ūi-dâi gì sĭ-ìng, diék-hŏk-gă, uâ-gă, kiŏk-cáuk-gă, ĭng-ngŏk-gă. Ĭ iâ sê Mâing-gă-lá gâe̤ng Éng-dô gì ùng-huá dô̤i-biēu ìng-ŭk. 1913 nièng, Tagore dáik diŏh Nobel Ùng-hŏk-ciōng, sê Ā-ciŭ tàu ciáh dáik diŏh ciā ciōng gì nè̤ng.
Tagore gì sāng-ùng nô̤i-ṳ̀ng ciō-iéu sê siâ-huôi, céng-dê gâe̤ng gáu-ṳ̆k, ĭ gì sĭ-gŏ̤ dṳ̀ lāu cŭng-gáu nô̤i-ṳ̀ng ī-nguôi, iâ biēu-dăk lāu dó̤i cê̤ṳ-iòng gâe̤ng sĕng-mêng gì iĕk-ái. Găk ĭ cáuk-pīng diē-lié, ái sê īng-hèng gì ciō-dà̤.
Tagore chók-miàng gì sĭ-gŏ̤ cáuk-pīng bău-guák «Gitanjali» ("Gitanjali"), «Tiáh Guōi Cĭk» ("Fruit-Gathering"), «Sĭng Nguŏk Cĭk» ("The Crescent Moon"), «Buŏi Cēu Cĭk» ("Stray Birds"), dēng-dēng.
Giék
Giék sê siŏh cṳ̄ng ciék-ciĕ dông-ŭk, sĭng-tā̤ bô dòng bô éu, ô báik dèu kă, muōi-buô ô dŭk-cĕng. Giék â̤ sāi dŭk-cĕng chiéng diē niăh diŏh gì-tă tè̤ng-ngiê, cūng-kuāng cêu â̤ tài sī hĕ̤k-ciā chà-bé ĭ. Giék gì dŭk-cáik â̤ siŏng-hâi sìng-gĭng hiê-tūng, dó̤i nè̤ng iâ ô ngùi-hiēng.
Găk Hĭ-lé-nà̤ sìng-uâ diē-sié, giék sê tài sī lăk-hô Ó̤-lī-ŏng ("Orion") gì hṳ̆ng-chiū. Gó-chṳ̄, tiĕng gà̤-dēng gì cī sâ̤ sĭng-cô̤ dài-dŏng, Lăk-hô-cô̤ ("Orion") gâe̤ng Tiĕng-hiók-cô̤ (♏, "Scorpius") īng-uōng dŭ mâ̤ giéng-méng.
Dáik-guók
Dáik-é-cié Lièng-băng Gê̤ṳng-huò-guók (Dáik-ngṳ̄: "Bundesrepublik Deutschland"), gāng-chĭng Dáik-guók ("Deutschland"), sê sié-gāi huák-dăk gì gĕ̤ng-ngiĕk-huá guók-gă. Ĭ ôi-dé găk Dṳ̆ng-ĕu, báe̤k-buô sê Báe̤k-hāi, Dăng-mĕk gâe̤ng Bă-ī-dék-hāi, dĕ̤ng-buô sê Pŏ̤-làng gâe̤ng Ciék-káik, nàng-buô sê Ó̤-dê-lé gâe̤ng Sôi-sê̤ṳ, să̤-buô sê Huák-guók, Luxembourg, Bī-lé-sì gâe̤ng Hò̤-làng.
Dáik-guók sê 1 bĭk mìng-ciō ngiê-huôi-cié gì lièng-băng gê̤ṳng-huò-guók, iù 16 bĭk ciŭ cū-siàng. Lĭk-sṳ̄ siông Dáik-guók báik-cèng iù siŏh piĕ dŭk-lĭk gì uòng-guók cū-siàng. 1871 nièng gì Huák-Prussia Ciéng-cĕng sèng-âu, Dáik-guók ciáh tūng-ék có̤ 1 bĭk hiêng-dâi gì mìng-cŭk guók-gă.
Dáik-é-cié Lièng-băng Gê̤ṳng-huò-guók sê Lièng-hăk-guók, Báe̤k-iók dēng guók-cié cū-cék sìng-uòng guók. Dáik-guók iâ sê Ĕu-mèng gì sìng-lĭk-guók cĭ-ék, găk Ĕu-mèng sìng-uòng-guók dài-dŏng sê dék giòng-duâi gì guók-gă.
Dáik-guók-nè̤ng gì cū-siĕng sê téng Scandinavia lì gì Germanic-nè̤ng. Dṳ̀ lāu Gū Lò̤-mā Dá̤-guók dó̤i ĭ gì gé-cái, gū-cā Dáik-guók gì lĭk-sṳ̄ gĭ-buōng-siông dŭ mâ̤ báik.
Gū Lò̤-mà huòng-dá̤ Augustus găk ??? nièng ĭk-chĭng Gé-ī-mâng buô-lŏ̤h, dáng-sê mò̤ siàng-huă. Gáu dṳ̆mg-muōi, Gé-ī-mâng-nè̤ng sāi ĭ-gáuk-nè̤ng téng Gū Lò̤-mā gŭng-dôi ŏ̤h lì gì ciéng-cĕng gé-sŭk miĕk-uòng lāu Gū Lò̤-mā Dá̤-guók.
Dṳ̆ng Sié-gī sèng-âu gì Dáik-guók ciáng-sék miàng-chĭng giéu lō̤ "Sìng-séng Lò̤-mā Dá̤-guók" (Lá-dĭng-ngṳ̄: "Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicae"), sê 843 nièng téng Carolingian Dá̤-guók buŏng chók lì gì guók-gă. Hâiu-sié gì lĭk-sṳ̄ guók-gă sèu-sèu chié-kă̤ ciā guók-miàng sê "mâ̤ sìng-séng, gâe̤ng Lò̤-mā mò̤ gáng-guó, iâ ng sê dá̤-guók".
19 sié-gī, Dáik-guók gì gĕ̤ng-ngiĕk kuŏ-ké kăi-sṳ̄ gŏ̤-sók huák-diēng. 1871 nièng, Prussia tūng-ék Dáik-guók, sìng-lĭk Dáik-é-cié Dá̤-guók ("Deutsches Kaiserreich"). 1884 nièng, Dáik-guók kăi-sṳ̄ hióng hāi-nguôi gióng-lĭk sĭk-mìng-dê, bău-guák Dṳ̆ng-guók Săng-dĕ̤ng-sēng gì Chĭng-dō̤.
1918 nièng, Dáik-guók găk Ék-ciéng dṳ̆ng sék-bâi. 1919 nièng, sìng-lĭk ""Weimarer Gê̤ṳng-huò-guók"" ("Weimarer Republik"). Ék-ciéng ciéng-bâi ké̤ṳk Dáik-guók-nè̤ng làu giâ gì tī-ṳ̄k sê 1930 nièng-dâi Nazi ("Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei") huák-dông Nê-ciéng muài giâ cṳ̄ng-cī.
1933 nièng, Adolf Hitler liāng-dô̤ gì Nazi siông dài, gióng-lĭk Dâ̤-săng Dá̤-guók, dó̤i nô̤i sĭk-hèng dŭk-cài, dó̤i nguôi huák-dông ciéng-cĕng. 1945 nièng 5 nguŏk, Sŭ-lièng ciéng-liāng Báik-lìng, Nê-ciéng giék-sók.
1945 nièng, Dáik-guók liāng-tū ké̤ṳk Mèng-gŭng tiáh có̤ sé léng: să̤-báe̤k léng ké̤ṳk Ĭng-guók ciéng-liāng, să̤-nàng léng ké̤ṳk Huák-guók ciéng-liāng, dĕ̤ng-nàng léng ké̤ṳk Mī-guók ciéng-liāng, cī săng léng iâ hô̤ lō̤ Să̤-dáik, ciòng miàng cêu sê gĭng-dáng-nĭk gì Dáik-é-cié Lièng-băng Gê̤ṳng-huò-guók ("Bundesrepublik Deutschland"); dĕ̤ng-báe̤k léng ké̤ṳk Sŭ-lièng ciéng-liāng, cêu sê Dĕ̤ng-dáik, ciòng miàng hô̤ lō̤ Dáik-é-cié Mìng-ciō Gê̤ṳng-huò-guók ("Deutsche Demokratische Republik"). Dáik-guók siū-dŭ Báik-lìng iâ ké̤ṳk buŏng có̤ lâng léng, dài-dŏng iù Báik-lìng-chiòng gáh lā̤.
1989 nièng Dĕ̤ng-ĕu gì Gê̤ṳng-sāng-ciō-ngiê céng-guòng sák-dài. 1990 nièng 10 nguŏk 3 hô̤, Báik-lìng-chiòng ké̤ṳk tiāng dō̤, Dáik-guók tṳ̀ng-sĭng tŭng-ék.
Dáik-guók sèu-sèu ké̤ṳk nè̤ng cáng-mī có̤ ""das Land der Dichter und Denker"" (sĭ-ìng gâe̤ng sṳ̆-siōng-gă gì tū-dê).
Dáik-guók gì ùng-hŏk â̤ dŭi-sùi gáu Dṳ̆ng Sié-gī. Martin Luther huăng-ĭk gì «Séng-gĭng» sê hiêng-dâi Gŏ̤-dê Dáik-ngṳ̄ gì gĭ-chū. Hâiu-sié chók-miàng gì sĭ-ìng gâe̤ng cáuk-gă ô Johann Wolfgang von Goethe, Hoffmann, Friedrich Schiller dēng-dēng.
Dáik-guók gì diék-hŏk dó̤i sié-gái īng-hiōng cêng duâi. Ūi-dâi gì diék-hŏk-gă ô Gottfried Wilhelm Leibniz, Immanuel Kant, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Karl Marx, Friedrich Engels, Ludwig Feuerbach, Arthur Schopenhauer, Friedrich Nietzsche, Karl Jaspers, dēng-dēng.
Găk ĭng-ngŏk liāng-mĭk, Dáik-guók dó̤i sié-gái gì īng-hiōng ciō-iéu sê tŭng-guó â-dā̤ ĭng-ngŏk-gă gì cáuk-pīng biēu-hiêng chók lì gì: Johann Sebastian Bach, Ludwig van Beethoven, Robert Schumann, Franz Schubert , Johann Strauss, dēng-dēng.
Ĭng-ôi Dáik-guók gì gĕ̤ng-ngiĕk gâ̤eng gĭng-cá̤ huák-dăk, Dáik-ngṳ̄ iâ sê sié-gái hăk-hâu diē-sié gá gì dâ̤ săng duâi nguôi-ngṳ̄, iâ sê Ĕng-tō̤-nă̤h gà̤-dēng sāi-ê̤ṳng dâ̤ nê sâ̤ gì ngṳ̄-ngiòng.
Téng 1970 nièng-dâi gáu hiêng-câi, Dáik-guók găk sié-gái gì ùng-huá siông huák-hŭi muōng lài muōng duâi gì cáuk-ê̤ṳng.
Cūi
Cūi (水, Huá-hŏk-sék: HO) sê cū-siàng sĕng-mêng dék gĭ-buōng gì ŭk-cék, sê cêng sâ̤ ŭk-lī gâe̤ng huá-hŏk huāng-éng gì ṳ̀ng-cá̤ ("solvent"). Dê-giù gà̤-dēng ô cĭng hŭng-hó gì cūi, duâi buô-hông dŭ còng-câi diŏh hāi-iòng gâe̤ng gĭk-dê gì bĭng-chuŏng lā̤, iâ ô siŏh buô-hông ī hùng, ṳ̄, ò̤, kă̤ dēng-dēng hìng-sék còng-câi. Dê-giù gì cūi-sùng-kuàng lā̤ có̤ mò̤-dìng-mò̤-hiók gì ông-dông: cĭng-huák, gáung-ṳ̄, làu gáu hāi lā̤.
Dê-giù gà̤-dēng â̤ siăh gì cūi ī-gĭng muōng lài muōng ciēu lāu.
Cūi ô săng cṳ̄ng hìng-tái: cūi-ké, cūi, gâe̤ng bĭng. Cūi găk 100 °C sèng-âu biéng có̤ cūi ké, 0 °C ī-hâ ngĭk có̤ bĭng. Cūi găk 4 °C sì-hâu mĭk-dô dék duâi. Sùng cūi câung-tái sê mò̤ ê, mò̤ hiŏng, iâ mò̤ sáik gì.
Huá-hŏk
Huá-hŏk (化學) sê siŏh cṳ̄ng ngiēng-géu iū-gĭ hĕ̤k-ciā ù-gĭ ŭk-cék biéng-huá gì kuŏ-hŏk. Ĭng-ôi huá-hŏk huāng-éng gì buōng-cék sê nguòng-cṳ̄ gì tṳ̀ng-sĭng cū-hăk, gó-chṳ̄ huá-hŏk iâ â̤-sāi gōng sê ngiēng-géu nguòng-cṳ̄ ciōng-iông tṳ̀ng-sĭng cū-hăk siàng sĭng hŭng-cṳ̄, ī-gĭk diêng-cṳ̄ ciōng-iông ông-dông gì kuŏ-hŏk.
Huá-hŏk hiêng-chiông sê bī ŭk-cék chăng-gă huá-hŏk huāng-éng hâiu huák-sĕng gì séng-cék biéng-huá, ké̤ṳk ŭk-cék gâe̤ng nèng-liông dŭ ô guăng-hiê. Huōi cêu sê dék bàng-siòng gì huá-hŏk hiêng-chiông cĭ-ék: sê ŭk-cék gâe̤ng kĕ̤ng-ké diē-lié gì iōng huák-sĕng giòng-liĕk huāng-éng sāng-sĕng sĭng ŭk-cék gì guó-tiàng, tiék săng cĭng iâ sê tiék gâe̤ng iōng-ké mâing-mâing huāng-éng gì liê, cī lâng cṳ̄ng biéng-huá dŭ â̤ hô̤ lō̤ iōng-huá ("oxidation"); lêng-nguôi siŏh cṳ̄ng sĕng-uăk dṳ̆ng sèu-sèu pâung diŏh gì huá-hŏk hiêng-chiông sê sŏng gâe̤ng giēng gì dṳ̆ng-huò ("neutralization"). Huá-hŏk huāng-éng iâ sèu-sèu puâng lā̤ nèng-liông gì sék-huóng gâe̤ng ngék-siŭ.
Ciō-iéu gì huá-hŏk ciĕ-puái ô â-dā̤ gūi cṳ̄ng: Hŭng-sék huá-hŏk, iū-gĭ huá-hŏk, lī-lâung huá-hŏk, sĕng-ŭk huá-hŏk, ù-gĭ huá-hŏk gâe̤ng ŭk-lī huá-hŏk.
Nguòng-cṳ̄ ("atom") iù nguòng-cṳ̄-hŏk (bău-guák cék-cṳ̄ gâe̤ng dṳ̆ng-cṳ̄) gâe̤ng diêng-cṳ̄ cū-siàng. Diêng-cṳ̄ (dái hô-diêng) gì só-liông gâe̤ng nguòng-cṳ̄-hŏk sū dái gì diêng-liông (céng-diêng) siŏng dṳ̆ng-huò.
Nguòng-só ("element") sê siŏh cṳ̄ng nguòng-só cêu sê dái ô dè̤ng-iông sâ̤ gì cék-cṳ̄ gì siŏh lôi nguòng-cṳ̄ gì tūng-chĭng. Pī-ṳ̀-gòng, ô 6 bĭk cék-cṳ̄ gì nguòng-só cêu sê táng, ô 92 bĭk cék-cṳ̄ gì nguòng-só cêu sê iù.
Huá-hăk-ŭk ("compound") sê iù mâ̤ dè̤ng-iông gì nguòng-só áng ék-dêng bī-liê cū-siàng gì ô dĕk-dêng huá-hŏk séng-cék gì ŭk-cék. Pī-ṳ̀-gōng, cūi cêu sê kĭng gâe̤ng iōng áng 1 bī 2 bī-liê cū-hăk siàng gì ŭk-cék.
Hŭng-cṳ̄ ("molecule") sê bō̤-tì ŭk-cék huá-hŏk séng-sék gì dék ciēu gì ŭk-cék, iù nâng bĭk hĕ̤k ī-siông gì nguòng-cṳ̄ cū-siàng.
Liê-cṳ̄ ("ion") sê dái diêng gì nguòng-cṳ̄ hĕ̤k-ciā hŭng-cṳ̄. Pī-ṳ̀-gōng, sièng (huá-hŏk-sék: NaCl) sê iù dái céng-diêng gì Na gâe̤ng dái hô-diêng gì Cl cū-siàng gì.
Háng-ngṳ̄ "化學" cê-méng é-sé̤ṳ cêu sê "ŭk-cék biéng-huá gì kuŏ-hŏk"; Ĭng-ngṳ̄ ""chemistry"" sê téng Ă-lá-báik-ngṳ̄ gì ""al-kimia"" lì gì, é-sé̤ṳ sê "biéng-huá gì ngiê-sŭk".
Bā-lāng-gū-tôi
Bā-lāng-gū-tôi (把啷鼓墜) kō̤-ī sê:
Mā (馬) sê siŏh cṳ̄ng ô dà̤ siăh só gì buô-ṳ̄ dông-ŭk. Ìng-lôi iōng mā có̤ tàu-săng gì lĭk-sṳ̄ dék-ciēu â̤ dŭi-sùi gáu sèng 2000 nièng. Nè̤ng â̤-sāi sô̤i lŏ̤h mā piăng gà̤-dēng kiè mā, mā lĭk-ké iâ cêng duâi, â̤ tuă mā-chiă. Gó-chṳ̄, gūi chiĕng nièng gáu hiêng-câi, mā dŭ sê có̤i dê̤ṳng-iéu gì gău-tŭng gâe̤ng ciéng-cĕng gĕ̤ng-gé̤ṳ. Mā gì cṳ̄ng-lôi cêng sâ̤, duâi nâung dŭ mâ̤ siŏh iông. Găk sié-gái siŏh piĕ dê-huŏng, mā iâ â̤ siăh gì.
Gàu
Gàu (猴) sê siŏh lôi bău-guák 200 cṳ̄ng cṳ̄ng-lôi gì siēu-hìng lìng-diōng dông-ŭk. Gàu siăh cūi-guō, chéu-niŏh, cṳ̄ng-cī, huă, tè̤ng-ngiê, tĭ-tṳ̆, lâung gâe̤ng nâung gì dông-ŭk.
Gàu â̤ buŏng có̤ 2 cṳ̄ng ciō-iéu gì duâi lôi: Gô Sié-gái gàu ("Old World monkey") gâe̤ng Sĭng Sié-gái gàu ("New World monkey"). Sĭng Sié-gái gàu gì muōi â̤ dièng diŏh chéu-ciĕ lā̤, Gô Sié-gái gàu mò̤ nièng-ngài. Sĭng Sié-gái gàu gâe̤ng Gô Sié-gái gàu gì pé, méng, gū-chiŏng iâ săng mâ̤ siŏh-iông.
Găk Dṳ̆ng-guók ùng-huá diē-sié, gàu sê siŏh cṳ̄ng lìng-dâe̤ng gì dông-ŭk. Gàu-dṳ̆ng-uòng (猴中王) sê Dṳ̆ng-guók sìng-uâ dṳ̆ng cĭng dê̤ṳng-iéu gì ìng-ŭk, ĭ gì gū-sê̤ṳ dŭ gé diŏh mìng-găng duòng-suók gâe̤ng siēu-siók «Să̤-iù-gé» (西遊記) diē-sié.
Gĭ-dók-gáu
Gĭ-dók-gáu (基督教) sê siŏh cṳ̄ng ék-sìng-gáu, ī Nā-sák-lĕk-nè̤ng Ià-sŭ gì sĕng-uăk gâe̤ng gōng-gáu ùi dṳ̆ng-sĭng. Hóng Gĭ-dók-gáu gì nè̤ng siŏng-séng Ià-sŭ sê Siông-dá̤ gì Giāng (Séng-cṳ̄), iâ sê «Gô-iók» diē-sié gì Géu-cuō, ĭ-că̤ iâ nêng-ùi «Sĭng-iók» gé-cái gì gū-sê̤ṳ sê Ià-sŭ ê̤ṳ-giéng gì Hók-ĭng. Gĭ-dók-gáu sê sié-gái dék duâi gì cŭng-gáu, iâ sê Ĕu-ciŭ, Mī-ciŭ, Nàng-hĭ, Hĭ-lĭ-pĭng gâe̤ng Dâi-iòng-ciŭ dék cuō-iéu gì cŭng-gáu.
Gĭ-dók-gáu buōng-dā̤ sê Iù-tái-gáu gì ciĕ-puái, Gĭ-dók-gáu gì Gô-iók cêu sê Hĭ-báik-lài Séng-gĭng.
Ĭng-ngṳ̄ gì sṳ̀ "Christian" sê téng Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì "Χριστιανός" lì gì, é-sé̤ṳ sê "sṳ̆k diŏh Gĭ-dók".
Chŭi-iòng Gĭ-dók-gáu ô cĭng sâ̤ ciĕ-puái, dáng-sê sū-iū Gĭ-dók-dù dŭ cà̤-cà̤ siŏng-séng siŏh piĕ gáu-dèu, có̤-ùi ĭ-gáuk-nè̤ng séng-ngiōng gì dṳ̆ng-sĭng, bău-guák:
"Cuō dèu-mĕ̤k: Ià-sŭ"
Téng "Gĭ-dók-gáu" ciā miàng-chĭng cêu â̤ káng chók, Gĭ-dók sìng-hŏk cêu sê siŏng-séng Ià-sŭ sê "Géu-cuō" hĕ̤k-ciā "Gĭ-dók". "Géu-cuō" (Ĭng-ngṳ̄: "Messiah") sê téng Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ gì "מָשִׁיחַ" ("māšiáħ") lì gì, é-sé̤ṳ sê ""ciék-sêu máe̤k-iù-lā̤ gì nè̤ng"" hĕ̤k-ciā sê ""Guók-uòng"". Ciā sṳ̀ gì Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ huăng-ĭk sê ""Χριστός"" ("Christos"), cêu sê Ĭng-ngṳ̄ ""Christ"" gì nguòng-tàu, céng siŏh buô huăng-ĭk siàng Háng-ngṳ̄ gì "基督" (Gĭ-dók).
Gĭ-dók-dù siŏng-séng Ià-sŭ sê sié-găng gì Géu-cuō. Dó̤i Ià-sŭ gì séng-ngiōng sê Gĭ-dók-gáu gâe̤ng Iù-tái-gáu dék duâi gì kṳ̆-biék cĭ-ék. Gĭ-dók sṳ̆-siōng gì hŏk-sĭng sê, tŭng-guó Ià-sŭ gì sī-uòng gâe̤ng bô-uăk, Siông-dá̤ siâ-miēng sié-găng-nè̤ng gì cô̤i, ìng-lôi ciáh dáik diŏh cīng-géu ī-gĭk īng-sĕng.
"Cuō dèu-mĕ̤k: Cô̤i""Cuō dèu-mĕ̤k: Cīng-géu"
Gĭ-dók-dù siŏng-séng, gīng-géu sê Siông-dá̤ sé̤ṳ ké̤ṳk ìng-găng gì ŏng-diēng. Gé̤ṳ-siók, Ià-sŭ sê Siông-dá̤ chă̤-kiēng lì ìng-găng gì Géu-cuō. Gĭ-dók-dù siŏng-séng, tŭng-guó dó̤i Ià-sŭ gì séng-ngiōng, nè̤ng gì cô̤i cêu â̤ ké̤ṳk siâ-miēng, nè̤ng gì lìng-hùng iâ īng-uōng dŭ mâ̤ sī.
"Cuō dèu-mĕ̤k: Săng-ôi-ék-tā̤"
Săng-ôi-ék-tā̤ sê bī Gĭ-dók-gáu gì Siông-dá̤, cêu sê gōng, Séng-hô, Séng-cṳ̄ gâe̤ng Séng-sìng gì buōng-cék sê dùng-ék gì. Ciā sié-gái nâ ô siŏh ciáh Siông-dá̤: Séng-hô sê Siông-dá̤, Séng-cṳ̄ sê Siông-dá̤, Séng-lìng iâ sê Siông-dá̤.
Cuō dèu-mĕ̤k: "Séng-gĭng"
Gĭ-dók-gáu nêng-ùi Séng-gĭng (bău-guák Gô-iók gâe̤ng Sĭng-iók) sê guòng-ŭi gì, sê găk Séng-lìng gì īng-dô̤ â-dā̤ siā siàng gì, ciŏk-dó̤i mò̤ dâng-nguô. Sĭng-gáu gáu-dù siŏng-séng, Séng-gĭng gì gĭng-ùng bău-hàng sū-iū dó̤i sĭk-hiêng cīng-géu sū bék-iéu gì mĕk-sê.
Gĭ-dók-dù siŏng-séng giĕng-dṳ̆k nè̤ng dŭ găi-dŏng cŏng-hèng Gĭ-dók gì gáu-ngiê lì sĕng-uăk. Dó̤i cêng sâ̤ nè̤ng lì gōng, cêu sê siū Sĕk Gái. Ià-sŭ gáu-ṳ̆k séng-dù gōng, dâ̤ ék duâi gâe̤ng dâ̤ nê duâi gì gái sê "diŏh cêng sĭng, cêng séng, cêng é, tiáng Cuō nṳ̄ gì Siông-dá̤", ī-gĭk "diŏh tiáng bĕk-nè̤ng chiông tiáng buōng-sĭng siŏh-iông" («Mā-tái Hók-ĭng» 22:37-40). Gì-tă hèng-ùi iâ bău-guák gì-dō̤ gâe̤ng tĕ̤k «Séng-gĭng».
Gĭ-dók-gáu gì ái hô̤ lō̤ "agapē" (sê Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì "αγάπη"). Ciā sṳ̀ buōng-dā̤ sê Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì "ái", ké̤ṳk có̤i-chĕ̤ gì Gĭ-dók-dù dò̤ lì huăng-ĭk Gĭ-dók-gáu gì ái: cêu sê Siông-dá̤ dó̤i ìng-lôi gì ái, siŏh cṳ̄ng sìng-séng gì, mò̤ dèu-giông gì, hĭ-sĕng cê̤ṳ-ngō̤ gì, cuō-dông gì, hâ é-sék gì, ô sṳ̆-siōng gì ái. Ī-hâiu gì Gì-dŏk-gáu cáuk-gă cĭng sèu īng-ê̤ṳng ""agapē"" lì bī ìng-ái ("charity"), sêng-cé sê Siông-dá̤ buōng-sĭng.
Găk Săng-siông gì Gái-hóng («Mā-tái Hók-ĭng» dâ̤ 5 ciŏng), Ià-sŭ ô gōng:
" Nṳ̄ ô tiăng-giéng gōng, "Nè̤ng gâe̤ng nṳ̄ có̤ bèng-iù, cêu tiáng ("agapē") ĭ, nè̤ng gâe̤ng nṳ̄ giék siù, cêu hièng ĭ." Nâ Nguāi gâe̤ng nṳ̄ gōng: Nè̤ng gâe̤ng nṳ̄ giék siù, diŏh tiáng ĭ, nè̤ng có nṳ̄, diŏh tá̤ ĭ giù hók, nè̤ng hâung nṳ̄, diŏh hō̤-hō̤ káng-dâi ĭ, nè̤ng hâi nṳ̄, dṳ̆k nṳ̄, diŏh tá̤ ĭ gì-dō̤. Ŏ̤h-ciŏng-uâng, cêu â̤ có̤ nṳ̄ Tiĕng-hô gì giāng, ĭng Tiĕng-hô chók ciā nĭk-tàu, ciéu hō̤ gì nè̤ng, iâ ciéu ng hō̤ gì nè̤ng, hâ ciā ṳ̄, ké̤ṳk ngiê gì nè̤ng. Nṳ̄ nâ tiáng ciā tiáng nṳ̄ gì, ô miéh-nó̤h siōng-sé̤ṳ nĭ? Suói-lê ng iâ ô ciŏng-uâng mŏ̤? Nṳ̄ dŭk-dŭk chiāng-ăng nṳ̄ hiăng-diê, ô miéh-nó̤h chók cé̤ṳng nĭ? É-băng-ìng ng iâ ô ciŏng-uâng mŏ̤? Gó-chṳ̄ nṳ̄ diŏh sùng-ciòng, ŏ̤h nṳ̄ Tiĕng-hô sùng-ciòng siŏh-iông.
Gŭng-nguòng 1 sié-gī, Gĭ-dók-gáu găk Ià-lô-sák-lēng huák-nguòng, dŏng-sì ĭng-nguòng sê Iù-tái-gáu gì siŏh ciéh ciĕ-puái. Gĭ-dók-gáu séng-ngiōng gì dṳ̆ng-sĭng sê séng Gĭ-dók, gó-chṳ̄ gâe̤ng Iù-tái Lŭk-huák dŭ hié lâi. Tuák-liê Iù-tái-gáu hâiu, Gĭ-dók-gáu găk iā dōi gì sì-găng diē-sié hióng gó̤-lòng ciéh Lò̤-mā Dá̤-guók iòng-duòng.
Có̤i chĕ̤, Gĭ-dók-gáu ké̤ṳk Lò̤-mā guăng-huŏng gì géng cī, páe̤k-hâi Gĭ-dók-dù gì ông-dông tié-láu gáu gŭng-nguòng 4 sié-gī chĕ̤ ciáh láe̤k. Lò̤-mā Huòng-dá̤ Kŏng-sê̤ṳ-tāng-tĭng Ék-sié ("Constantine I") gŭi-séng Gĭ-dók, biĕu-cé Gĭ-dók-gáu siàng có̤ Lò̤-mā Dâ̤-guók gì Guók-gáu.
Dṳ̆ng-sié-gī sèng-hâiu, Gĭ-dók-gáu gì huák-diēng iā mâ̤ găk. 5 sié-gī, Lò̤-mā Dá̤-guók ké̤ṳk Ĕu-ciŭ báe̤k-sié gì màng-cŭk ciéng-liāng, Gĭ-dók-gáu ké̤ṳk páe̤k gĭng-lĭk dṳ̀ng-giông. 7 sié-gī, puâng lā̤ Ĭ-sṳ̆-làng-gáu gì hĭng kī gâe̤ng Ā-lá-báik-nè̤ng gì ĭk-chĭng, Gĭ-dók-gáu páh-mò̤ ĭ găk Dṳ̆ng-dĕ̤ng (bău-guák Séng-siàng Ià-lô-sák-lēng) gâe̤ng Báe̤k-hĭ gì dê-buàng. 1054 nièng, Gáu-huôi liék có̤ Dĕ̤ng Să̤ lâng puái hŭng-ciĕ: Dĕ̤ng biĕng gì hô̤ lō̤ Dĕ̤ng-céng-gáu, gōng Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄, ī Kŏng-sê̤ṳ-tāng-tĭng-bō̤ có̤ dṳ̆ng-sĭng, Să̤ biĕng gì hô̤ lō̤ Tiĕng-cuō-gáu, gōng Lá-dĭng-ngṳ̄, ī Lò̤-mā có̤ dṳ̆ng-sĭng. 1095 - 1204 nièng, ôi lāu dŏk duōng Séng-dê, Gĭ-dók-gáu dó̤i Ā-lá-báik sié-gái huák-dông Sĕk-cê-gŭng Dĕ̤ng-cĭng. 1453 nièng, Ó̤-sṳ̆-mâng Dá̤-guók gŭng puái Bái-câng-tìng Dá̤-guók, Gĭ-dók-gáu sêu diŏh Ĭ-sṳ̆-làng-gáu cêng duâi gì ŭi-hiĕk.
Puâng lā̤ Ĕu-ciŭ gì Ā-lá-báik sié-lĭk ké̤ṳk dṳ̆k kó̤, ī-gĭk Ùng-ngiê Hók-hĭng sṳ̆-siōng gì gāi-huóng, Gĭ-dók-gáu găk Să̤-ĕu kăi-sṳ̄ hók-hĭng. 16 sié-gī, Mā-tĭng Lô-dáik ("Martin Luther"), Iók-hâng Kā-ī-ùng ("John Calvin") dēng nè̤ng dái-liāng Ĕu-ciŭ kŭi-diēng siŏh diòng é-ngiê chĭng-uōng gì Cŭng-gáu Gāi-gáik, ng-nié sāng-sĕng Sĭng-gáu, sêng-cé lièng duòng-tūng gì Tiĕng-cuō-gáu dŭ dáik diŏh huăng-sĭng.
Gê̤ṳng-dâi Dê-lī Duâi-huák-hiêng gâe̤ng Ĕu-ciŭ Mī-guók gì sĭk-mìng-cuō-ngiê gáing-gáing gâe̤ng Gĭ-dók-gáu iòng-duòng gáu sié-gái gáuk dó̤i. Gĭng-dáng-nĭk gì Gĭ-dók-gáu ī-gĭng sê cuòng giù dék duâi gì cŭng-gáu.
Guóh Guók-tĭng
Guóh Guók-tĭng (郭國汀, 1958 n. 1 ng. 10 h. - ), Hók-gióng Lṳ̀ng-ngàng Diòng-tĭng-nè̤ng, hiêng-câi liù-uòng diŏh Gă-nā-dâi, sê Dṳ̆ng-guók chók-miàng gì lŭk-sṳ̆ gâe̤ng mìng-ciō ông-dông-ciā.
Guóh Guók-tĭng 1984 nièng téng Gék-lìng Dâi-hŏk huák-hŏk-hiê bék-ngiĕk, gáu 2002 nièng, báik-cèng găk Hók-gióng Dó̤i-nguôi Gĭng-cá̤ Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū, Hók-gióng Gĭng-mô̤ Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū, Hiŏng-gē̤ng Cà̤-báik-lā̤ Lŭk-sṳ̆-hòng, Hók-gióng Cé-lī Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū, Siông-hāi-chê Huà-lé Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū, Siông-hāi-chê Siēu-ṳ̀ng Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū có̤ lŭk-sṳ̆. 2002 nièng cê-gă cháung-bâing Siông-hāi-chê Tiĕng-ê Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū có̤ ciō-êng lŭk-sṳ̆. Găk cī gūi nièng diē-sié, Guóh Guók-tĭng huák-biēu cêng sâ̤ huák-hŏk lâung-ùng, bâing-lī gì áng-giông iâ dáik diŏh siâ-huôi gì sìng-nêng.
2005 nièng 1 nguŏk, Guóh Guók-tĭng kăi-sṳ̄ bâing-lī Gṳ̀ Iòng-lài (瞿延來) gì áng-giông, dáng-sê Siông-hāi Tì-làng-giò Găng-lò̤ (提籃橋監牢) gê̤ṳ-ciŏk mâ̤ kīng ĭ huôi-giéng dŏng-sê̤ṳ-ìng Gṳ̀ Iòng-lài. Iù-sê, Guóh Guók-tĭng cêu huák-biēu ùng-ciŏng «Báik-ù-ék-ê̤ṳng gì Dṳ̆ng-guók Lŭk-sṳ̆» (百無一用的中國律師). 2 nguŏk, Siông-hāi Sṳ̆-huák-guŏk mŭk-siŭ ĭ gì lŭk-sṳ̆-céng gâe̤ng bâing-gŭng diêng-nō̤, 3 nguŏk bô huăk ĭ gì sê̤ṳ-ô-sū dìng-ngiĕk siŏh nièng, gâe̤ng ĭ niōng-géng diŏh chió lā̤.
2005 nièng 5 nguŏk, Guóh Guók-tĭng kó̤ Gă-nā-dâi chăng-gă hŏk-sŭk huôi-ngiê. Chók-guók cĭ-sèng, Dṳ̆ng-guók gŭng-ăng có̤-hák gōng, ĭ nâ găk hāi-nguôi có̤ sié-nó̤h mò̤-puō gì dâi-gié, dó̤i ĭ guók-nô̤i gì gă-ìng mâ̤ hō̤. Bók-guó cuòi mò̤ giăng diŏh Guóh Guók-tĭng, ĭ téng dāng kī kăi-sṳ̄ guók-nguôi gì liù-uòng sĕng-uăk, gié-sṳ̆k kăi-diēng mì-guòng ông-dông.
Sĕk Gái
Sĕk Gái (十誡, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: "עשרת הדיברות") sê Séng-gĭng diē-sié sū gé-cái gì cŭng-gáu gâe̤ng dô̤-dáik gì dèu-mĕ̤k, sê Siông-dá̤ găk Să̤-nâi-săng dīng dó̤i Mò̤-să̤ gì gái-mêng. Sĕk Gái tā̤-hiêng diŏh Iù-tái-gáu gâe̤ng Gĭ-dók-gáu diē-sié. Găk «Séng-gĭng» gà̤-dēng, Sĕk Gái hŭng-biék chók-hiêng diŏh «Chók Ăi-gĭk Gé» 20:2-17 gâe̤ng «Sĕng-mêng Gé» 5:6-21.
Háng-ngṳ̄ Sĕk Gái sê téng ""Ten Commandments"" lì gì. Găk dék gū-cā gì Séng-gĭng diē-sié, "Sĕk Gái" ké̤ṳk huăng-ĭk có̤ "sĕk guó uâ" (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: "δεκάλογος"). Cuòi iâ sê "Sĕk Gái" gì lêng siŏh bĭk miàng ""Decalogue"" gì lài-lĭk.
Sĕk Gái
Iù-tái-gáu gâe̤ng Gĭ-dók-gáu gì ciĕ-puái dó̤i gái-mêng gì buŏng-táuk huŏng-sék mâ̤ siŏh-iông, chăng-kō̤ â-dā̤ gì biēu.
Tá (蚱) sê siŏh cṳ̄ng sĕng-uăk diŏh hāi diē-sié gì kiŏng-diòng dông-ŭk, chă-bók-dŏ̤ ciòng sié-gái gì hāi diē-sié dŭ â̤ tō̤ diŏh. Sìng-nièng gì tá hìng-câung chiông cṳ̆ng, ô â̤ hŭng-bé gă-câung-ŭk (gó-chṳ̄ găk Ĭng-ngṳ̄ tá giéu lō̤ ""jellyfish"") gì puòi lì bō̤-hô̤ nô̤i-buô gì giék-gáiu. Tá sĭng-tā̤ â-dāu ô chiŭ-chiŭ, ô dŭk, sêng-cé â̤ táu sī bĕk gì dông-ŭk.
Duâi-buô-hông tá dŭ mâ̤ siù-cūi, nâ â̤ mâing-mâing piĕu diŏh cūi lā̤, kĕk chiŭ-chiŭ niăh nó̤h siăh. Tá kuók-huăk hŭ-căk gì nō̤ gâe̤ng gāng-gáuk ké-guăng, gó-chṳ̄ iēng-huá chók sìng-gĭng hiê-tūng lì gāng-dĭ chié-kék. Sìng-nièng gì tá, sĭng-tā̤ ô 94–98% dŭ sê cūi.
Tá gì puòi â̤ siăh gì.
Ngṳ̄-ngiòng
Ngṳ̄-ngiòng (語言) sê ìng-lôi dò̤ lì gău-liù gì siŏh tó̤ hiê-tūng. Chŭi-iòng mūi ciáh ciáng-siòng gì duâi-nè̤ng dŭ â̤ gōng uâ, dáng-sê nè̤ng nâ ô tŭng-guó có̤-sá̤ sèng-âu gì hŏk-sĭk ciáh â̤ dáik diŏh ngṳ̄-ngiòng nèng-lĭk. Ngiēng-géu ngṳ̄-ngiòng gì kuŏ-hŏk giéu lō̤ ngṳ̄-ngiòng-hŏk.
Ĭng-ôi ngiēng-géu huŏng-huák gâe̤ng gáe̤k-dô mâ̤ dè̤ng, "ngṳ̄-ngiòng" gì kái-niêng iâ ô cêng sâ̤ bēng-buōng. Ék-buăng gōng, ngṳ̄-ngiòng sê mì-dŭk ìng-lôi ciáh ô gì dĕk-sṳ̀ gì hù-hô̤ hiê-tūng: dŏng cáuk-ê̤ṳng diŏh nè̤ng gâe̤ng nè̤ng gì guăng-hiê sèng-âu, ĭ sê gău-liù sṳ̆-siōng gì mùi-tā̤; dŏng cáuk-ê̤ṳng diŏh nè̤ng gâ̤eng káh-guăng sié-gái gì sèng-âu, sê nêng-sék sié-gái gì gĕ̤ng-gê̤ṳ; dŏng cáuk-ê̤ṳng diŏh ùng-huá gì sèng-âu, sê ùng-huá gì cái-tā̤.
Ngṳ̄-ngiòng hù-hô̤ gâe̤ng sê̤ṳ-ŭk cĭ-găng gì guăng-hiê sê êng-é gì, sê cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng găk iēng-huá gì guó-tiàng dṳ̆ng-găng giĕ-diâng hō̤ gì. Chiông Mìng-ngṳ̄ gì "Nĭk-tàu" (日頭), găk Ĭng-ngṳ̄ sê ""Sun"", găk Să̤-băng-ngà-ngṳ̄ sê ""Sol"", mò̤ sié-nó̤h giĕ-lŭk.