Skip to content

Instantly share code, notes, and snippets.

@ztl8702 ztl8702/cdo_text.json
Last active Jun 15, 2019

Embed
What would you like to do?
閩東語維基百科羅馬字詞頻統計
This file has been truncated, but you can view the full file.
[
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nTàu Hiĕk\n\n__NOEDITSECTION__\n\n",
"title": "Tàu Hiĕk"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nBàng-uâ\n\nBàng-uâ kō̤-nèng sê:\n\n\n",
"title": "Bàng-uâ"
},
{
"han_proportion": 0.00437636761487965,
"text": "\nPlaton\n\nPlaton (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: \"Πλάτων\"; ĭng-ĭk: Báik-lăk-dù \"柏拉圖\"; Ĭng-ngṳ̄: \"Plato\"; sèng 427 - sèng 347 nièng) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ gì diék-hŏk-gă. \"Platon\" diŏh Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ diē-sié sê \"giĕng-tàu kuăng\" gì é-sé̤ṳ.\n\nPlaton sê Sokrates gì hŏk-sĕng, Aristoteles gì sĭng-săng. Ĭ có̤i chók-miàng gì cáuk-pīng sê «Lī-siōng Guók» (理想國, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: \"Πολιτεία\"). Platon gì sṳ̆-siōng ék-dĭk īng-hiōng lāu hâiu-sié Să̤-huŏng káh-guăng mì-sĭng-ciō-ngiê diék-hŏk gâe̤ng Gĭ-dók-gáu sìng-hŏk gì huák-diēng.\n\nDŏng Sokrates ké̤ṳk Ngā-diēng céng-hū puáng sī cĭ-hâiu, Báik-lăk-dù kăi-sṳ̄ hièng-hâung mìng-ciō cié-dô. Diŏh \"Lī-siōng Guók\" diē-sié, Platon tō̤-lâung lāu sié-nó̤h kuāng gì guók-gă ciáh sê có̤i lī-siōng gì. Ĭ nêng-ùi, guók-gă céng-guòng găi-dŏng gău-ké̤ṳk diék-hŏk-gă lì tūng-dê. Lī-siōng Guók gì gŭng-mìng buŏng có̤ uôi-guók-ciā, bĭng-gŏ̤ gâe̤ng pū-tŭng ìng-mìng 3 bĭh gāi-gék. Uôi-guók-ciā sê guāng-lī guók-gă gì cĭng-ĭng. Ôi-lāu duâi-buô-hông nè̤ng gì lê-ék, céng-hū â̤-sāi kĭ-piéng ĭ gì ìng-mìng. Găk cī ciáh Lī-siōng Guók, giĕng-dṳ̆k nè̤ng nâ â̤-sāi guāng ĭ cê-gă gì dâi-gié. Găh gĭng-dáng, Platon gì Lī-siōng Guók ô nék-giāng chiông hiêng-dâi gì gĭk-guòng-cuō-ngiê guók-gă.\n\nPlaton nêng-ùi uâng-ŭk gì buōng-nguòng sê chiĕu gāng-gáuk gì \"lī-niêng\", lī-niêng sié-gái sê cĭng-sĭk gì, ŭk-cék sié-gái nâ sê lī-niêng sié-gái gì ōng, sê mâ̤ uòng-ciòng mâ̤ cĭng-sĭk gì.\n\n\n",
"title": "Platon"
},
{
"han_proportion": 0.04521739130434783,
"text": "\nBáik Sáng Ĭk Mìng\n\nBáik Sáng Ĭk Mìng (八姓入閩) sê lĭk-sṳ̄ siông Háng-cŭk gâe̤ng Mìng-uŏk-cŭk gì siŏh huòi duâi ṳ̀ng-hăk.\n\nSă̤-céng sì-hâiu (308 nièng), Dṳ̆ng-nguòng huák-sĕng ciêng-lâung, cĭng sâ̤ Háng-ìng hióng nàng-sié piáh-cāu (Sṳ̄-cŭ sū gōng gì \"Ĭ-guăng nàng dô̤\" (衣冠南渡)), diē Hók-gióng diâng-gṳ̆. Cī dêng nè̤ng ciō-iéu ô 8 ciáh sáng: Lìng (林), Dìng (陳), Uòng (黃), Dâng (鄭), Ciĕng (詹), Kiŭ (邱), Hò̤ (何), Hù (胡).\n\nDìng, Lìng, Uòng gâe̤ng Dâng sê hiêng-hâ-sì Hók-ciŭ 4 ciáh có̤i duâi gì sáng. Nè̤ng gōng \"Dìng Lìng siŏh duâi buáng, Uòng Dâng muāng gă̤ bà̤\" (陳林蜀大半, 黃鄭滿街排).\n\n\n",
"title": "Báik Sáng Ĭk Mìng"
},
{
"han_proportion": 0.033663366336633666,
"text": "\nChék Lìng Báik Ĭng\n\n«Chék Lìng Báik Ĭng» (戚林八音) găh 1749 nièng siā uòng, sê Hók-ciŭ buōng-iòng có̤i chók-miàng gì dê-huŏng ông-cṳ̆, iâ sê hiêng-gĭng ngiēng-géu Hók-ciŭ-uâ ĭng-ông gì dê̤ṳng-iéu cṳ̆-lâiu.\n\n«Chék Lìng Báik Ĭng» sê «Chék Chăng-cióng Báik Ĭng Cê-ngiê Biêng-lāng» (戚參將八音字義便覽, siàng-cṳ̆ găh Mìng-dièu Chék Gié-guŏng (戚繼光) diŏh Hók-gióng káung Uŏ gì sèng-hâiu) gâe̤ng «Tái-sṳ̄ Lìng Pék-săng Sĭng-săng Ciŏ-ngṳ̆k Dùng-sĭng» (太史林碧山先生珠玉同聲, siàng-cṳ̆ găh Chĭng-dièu Kŏng-hĭ nièng găng) lâng buōng ông-cṳ̆ gì hăk-déng-buōng.\n\n\"Báik Ĭng\" gì é-sé̤ṳ sê \"8 ciáh siăng-diêu\". Dŏng-sì biĕng-siā «Chék Chăng-cióng Báik-ĭng Cê-ngiê Biêng-lāng» gì nè̤ng nêng-ùi, Hók-ciŭ-uâ ô 8 ciáh siăng-diêu: Bìng Siōng Ké̤ṳ Ĭk (平上去入) gáuk hŭng Siông Hâ (Siông Hâ cêu sê Ĭng Iòng). Dáng-sê gì-sĭk Hók-ciŭ-uâ gì Siōng-siăng mò̤ hŭng Siông Hâ, gó-chṳ̄ nâ ô 7 ciáh siăng-diêu.\n\n2001 nièng, Hók-gióng Ìng-mìng Chók-bēng-siâ dṳ̀ng-sĭng chók-bēng lāu iù Mìng-ngṳ̄ hŏk-ciā Lī Ṳ̀-lṳ̀ng (李如龍) gáu-dó̤i gì «Chék Lìng Báik Ĭng Gáu-cé̤ṳ».\n\n\n",
"title": "Chék Lìng Báik Ĭng"
},
{
"han_proportion": 0.01688048615800135,
"text": "\nCiòng-ciŭ\n\nCiòng-ciŭ (泉州, gĭng-dáng diŏh tĕ̤k „Cuòng-ciŭ“ ; \"Quanzhou\", \"Chinchew\", Mìng-nàng-uâ: \"Choân-chiu\") sê Hók-gióng-sēng gì siŏh bĭh siàng-chê, iâ hô̤ lā̤ Lī-siàng (鯉城, ĭng-ôi Cuòng-ciŭ-chê dê-dù hìng-câung chiông lī-ngṳ̀) gâe̤ng Chié-dùng-siàng (刺桐城, ĭng-ôi Cuòng-ciŭ ô cĭng sâ̤ chié-dùng-chéu). Gū-cā gì Ă-lă-báik-nè̤ng iâ giéu ĭ Zaytun (زيتون), sê Ă-lăk-báik-ngṳ̄ \"chié-dùng\" gì ĭng-ĭk.\n\n\nDṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók siŏng-chĭng Gĭng-muòng sṳ̆k-ṳ̀ Cuòng-ciŭ, dáng-sê Gĭng-muòng sĭk-cié gŭi Dṳ̆ng-huà Mìng-guók guāng-hák.\n\nCuòng-ciŭ gì gĭng-cá̤ kŭi-huák iù Ciŭ Cìng sì-hâiu cêu ī-gĭng kăi-sṳ̄. Săng-guók sì-dô̤i, Ngù-guók găh gĭng-dáng gì Nàng-ăng-chê (南安市) siék-lĭk Dĕ̤ng-ăng-gâing (東安縣). Să̤-céng sì-hâiu Dṳ̆ng-nguòng ciéng-luâng, cĭng sâ̤ sê̤ṳ-cŭk cāu gáu Cuòng-ciŭ, Céng-gŏng (晉江) iâ ĭng chṳ̄ dáik miàng.\n\nDòng-dièu 684 nièng, kăi-sṳ̄ lĭk ciŭ gióng dé, miàng Ū-ìng-ciŭ (武荣州), 711 nièng gāi miàng có̤ Cuòng-ciŭ. Sóng Nguòng sì-hâiu, Cuòng-ciŭ sê \"Dĕ̤ng-huŏng dâ̤-ék duâi gē̤ng\", gĭng-cá̤ huák-dăk, sê \"hāi siông sĭ-diù cĭ lô\" gì kī-diēng.\n\n1271 nièng, siŏh ciáh miàng hô̤ Ngā-gáuk-báik (雅各伯, É-dâi-lé-ngṳ̄: Jacob d'Ancona) téng É-dâi-lé lì Cuòng-ciŭ có̤ sĕng-é. Ĭ siā lāu siŏh buōng chók-miàng gì iù-gé, hô̤ lā̤ Guŏng-mìng cĭ Siàng (光明之城, Ĭng-ngṳ̄: The City of Light). Dáng-sê, hiêng-câi nè̤ng gó mâ̤ hiēu ciā cṳ̆ sê cĭng sê gā.\n\nCuòng-ciŭ diŏh Hók-gióng dĕ̤ng-nàng-buô iòng hāi, sṳ̆k-ṳ̀ Â-nàng dê-kṳ̆, ké-hâiu sê hāi-iòng-séng ā-iĕk-dái gié-hŭng ké-hâiu.\n\n\n\n",
"title": "Ciòng-ciŭ"
},
{
"han_proportion": 0.009615384615384616,
"text": "\nCĭng Ià-sŭ Gáu-huôi\n\nCĭng Ià-sŭ Gáu-huôi (真耶穌教會) sê Ià-sŭ-gáu Ngô-sùng-cáik gáu-puái gì siŏh ciĕ gáu-huôi, 1917 nièng găk Dṳ̆ng-guók Báe̤k-gĭng iù Diŏng Lìng-sĕng (張靈生) siék-lĭk. Ciā gáu-huôi gì mŭk-biĕu sê \"gāi-céng gáuk gáu-pái dó̤i Séng-gĭng gāi-sék ô dâng gì dê-huŏng\", ciŏng cīng-géu cé̤ṳng-mìng gì hók-ĭng duòng gáu cuòng sié-gái. Hiêng-hâ-sì cuō-iéu hŭng-buó diŏh Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k, Dài-uàng, Hiŏng-gē̤ng gâe̤ng Sĭng-gă-pŏ̤. Cĭng Ià-sŭ Gáu-huôi bău-guák 20 sié-gī chĕ̤ iù Mī-guók duòng diē gì Ăng-sék-nĭk-huôi, Séng-sĭng-huôi, Sé̤ṳ-dù Sìng-diéu-huôi dēng gáu-pái gì siŏh piĕ gáu-ngiê. Ĭ-gáuk-nè̤ng iâ giòng-diêu dṳ̆k-ék cĭng-sìng, huāng-dó̤i Săng-ôi-ék-tā̤, āi-kó̤ dṳ̆k-gūi dō̤-gó̤ dê-bâng, mâ̤ iòng ĭ siĕh iŏh. Có̤ lā̤-bái sèng-hâiu, séng-dù diŏh gôi diê-dău dùng-siăng dō̤-gó̤, hĕ̤k-ciā chióng lìng-gŏ̤, tiéu lìng-ū.\n\n\n\n",
"title": "Cĭng Ià-sŭ Gáu-huôi"
},
{
"han_proportion": 0.01646090534979424,
"text": "\nGô-iók Séng-gĭng\n\nGô-iók Séng-gĭng (舊約聖經) siàng-cṳ̆ găh Ià-sŭ chók-sié cĭ sèng, sê Iù-tái-gáu Hĭ-báik-lài Séng-gĭng gì ciō-iéu buô-hông, iâ sê Ià-sŭ-gáu Séng-gĭng gì sèng buáng buô-hông. Sĭng-gáu gì Gô-iók Séng-gĭng gê̤ṳng-cūng ô 39 guóng.\n\n\n",
"title": "Gô-iók Séng-gĭng"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nHuák-guók\n\nHuák-guók (Huák-ngṳ̄: \"France\"), ciòng-chĭng Huák-làng-să̤ Gê̤ṳng-huò-guók (\"République Française\"; IPA: [ʁepyblik fʁɑ̃sɛz]) sê Ĕu-ciŭ gì siŏh bĭh guók-gă, dṳ̀ lāu Ĕu-ciŭ buōng-tū ī-nguôi, Huák-guók găk Dâi-iòng-ciŭ, Hĭ-ciŭ, Mī-ciŭ dēng ciŭ gó ô liāng-tū. Buōng-tū ī-nguôi gì liāng-tū giéu la̤ \"hāi nguôi liāng-tū\".\n\nHuák-guók sê sié-gái siông céng-dê gĭng-cá̤ ùng-huá siŏng-dŏng huák-dăk gì guók-gă cĭ-ék.\n\nHuák-guók buōng-tū găk Ĕu-ciŭ să̤ buô, báe̤k méng gâe̤ng Bī-lé-sì, Luxembourg siŏng ciék, dĕ̤ng buô gâe̤ng Dáik-guók, Sôi-sê̤ṳ, É-dâi-lé siŏng kiâng, dĕ̤ng-nàng ô Dê-dṳ̆ng-hāi, să̤-nàng guók-géng siông ô Andorra gâe̤ng Să̤-băng-ngà lâng bĭh guók-gă, să̤ méng sê Dâi-să̤-iòng, să̤-báe̤k gák lă̤ Ĭng-guók Hāi-hiĕk gâe̤ng Ĭng-guók dó̤i sióng, téng dê-dù gā̤-dēng lié káng Huák-guók buōng-tū hìng-sék chiông 6 dèu biĕng gì huŏng-hìng.\n\nHuák-guók-nè̤ng sê gū-cā Gallia-nè̤ng gì hâiu-iô, sê Celt-nè̤ng gì siŏh ciĕ-puái. Gallia ké̤ṳk Lò̤-mā Dá̤-guók miĕk-uòng hâiu, Gallia kăi-sṳ̄ ciék-sêu Lò̤-mā ùng-huá, tŭng-hèng Lă-dĭng-ngṳ̄. Gĭng-dáng gì Huák-ngṳ̄ cêu sê téng Lă-dĭng-ngṳ̄ iēng-huá lì gì.\n\nDiŏh 1789 nièng Huák-guók Dâi-gáik-mêng huák-sĕng ī-sèng, Huák-guók ék-dĭk sê gŭng-ciō-cié. Huák-guók Dâi-gáik-mêng ké̤ṳk nêng-ùi sê ìng-lôi lĭk-sṳ̄ siông dô̤i-gá có̤i chāng-liĕk gì gáik-mêng, ô cĭng sâ̤ nè̤ng ké̤ṳk tài sī. 1799 nièng, Napoléon Bonaparte kăi-sṳ̄ tūng-dê Huák-guók, gĭng-guó gŭng-sê̤ṳ kuák-diŏng, gióng-lĭk lāu siŏh ciáh dá̤-guók. Cĭ hâiu diŏh 19 sié-gī, Huák-guók bô gĭng-lĭk lāu iā sâ̤ céng-biéng.\n\nHuák-guók báik-cèng ô cêng sâ̤ hāi nguôi sĭk-mìng-dê, bău-guák Éng-dô-ciĕ-ná dê-kṳ̆ (chiông Uŏk-nàng dēng-dēng).\n\nÉk Ciéng gâe̤ng Nê Ciéng, Huák-guók dŭ sê có̤i-hâiu gì ciéng-iàng-guók. Nê Ciéng giék-sók hâiu, Huák-guók sìng-ùi Lièng-hăk-guók 5 ciáh siòng-êng-lī-sê̤ṳ-guók cĭ ék.\n\nHuák-guók ùng-hŏk gì nguòng-tàu â̤-sāi dŭi-sùi gáu Dṳ̆ng Sié-gī. Lĭk-sṳ̄ siông dék dê̤ṳng-iéu gì cáuk-gă sê François Rabelais, ĭ dék chók-miàng gì cáuk-pīng sê «Gê̤ṳ-ìng Diông» (\"Gargantua and Pantagruel\"), hiêng-dâi Huák-ngṳ̄ ô cêng sâ̤ sìng-hông dŭ sê téng ĭ gì cáuk-pīng diē-sié gié-sìng lì gì.\n\nGăk 18 gâe̤ng 19 sié-gī, Huák-guók gì ùng-hŏk ngiê-sŭk huák-diēng gáu dék gèng gì cūi-bìng. 18 sié-gī ô Voltaire, Denis Diderot gâe̤ng Jean-Jacques Rousseau. 19 sié-gī ô Victor Hugo, Alexandre Dumas (\"Alexandre Dumas, père\"), ké̤ṳk hâiu-dô̤i-nè̤ng làu giâ cêng sâ̤ iŭ-séu gì ùng-hŏk cáuk-pīng, chiông «Săng ciáh Huōi-ché̤ṳng-chiū» (\"Les Trois Mousquetaires\"), «Gĭ-dók-săng Báik-ciók» (\"Le Comte de Monte-Cristo\"), «Hāi-dā̤ Lâng-uâng Lī »(\"Vingt mille lieues sous les mers\"), «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» (\"Notre-Dame de Paris\"), dēng-dēng.\n\n\n",
"title": "Huák-guók"
},
{
"han_proportion": 0.015580467414022421,
"text": "\nHók-ciŭ\n\nHók-ciŭ (福州), bô hô̤ Ṳ̀ng-siàng (榕城), Săng-săng (三山), Cō̤-hāi (左海), Mìng-dŭ (閩都), gāng-chĭng Ṳ̀ng, sê Dṳ̆ng-guók Hók-gióng-sēng gì sēng-huôi, găk Hók-gióng-sēng dĕ̤ng-buô gì Mìng-gĕ̤ng giâ-iù gâe̤ng iòng-hāi dê-kṳ̆, dāng ô 7 bĭh kṳ̆, 1 bĭh gâing-gék-chê (縣級市), 6 bĭh gâing, ciòng-chê siòng-cê̤ṳ (常住) cūng-ìng-kēu ô 720 uâng, gì-dṳ̆ng chê-kṳ̆ siòng-cê̤ṳ ìng-kēu 296.3 uâng. Dŏng-dê gṳ̆-mìng ī Háng-cŭk gì Hók-ciŭ Cŭk-gùng (福州族群) ôi ciō, mū-ngṳ̄ sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ciŭ-uâ. Hók-ciŭ găk gŭng-nguòng-sèng 202 nièng gióng-sìng (建城), gáu gĭng-dáng ô 2200 gūi nièng, sê Dṳ̆ng-guók gì lĭk-sṳ̄ ùng-huá mìng-sìng (名城), lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng dòng-gĭ (長期) cáuk-ôi Hók-gióng gì céng-dê dṳ̆ng-sĭng , sê Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-nàng iòng-hāi dáe̤ng-iéu gì mâiu-ĭk (貿易) gē̤ng-kāu gâe̤ng Hāi-siông Sĭ-diù cĭ Lô (海上絲綢之路) gì muòng-hô, dùng-sì bô sê dáe̤ng-iéu gì ùng-huá dṳ̆ng-sĭng, téng Sóng-dièu kăi-sṳ̄, ùng-huá gáu-ṳ̆k cêu iā huák-dăk, sê sāng-sĕng céng-sê̤ṳ (進士) câung-nguòng (狀元), lâng-iêng iêng-sê̤ṳ (兩院院士) dâ̤-ék sâ̤ gì siàng-chê dâi-dŏng gì siŏh bĭh. Găk gê̤ṳng-hiêng-dô̤i-sṳ̄ siông, Hók-ciŭ sê Dṳ̆ng-guók dâ̤-ék cā kŭi-bóng tŭng-siŏng (通商) gì 5 bĭh siàng-chê cĭ-ék , gó-sê Dṳ̆ng-guók gê̤ṳng-dâi hāi-gŭng gì ièu-làng, iâ-sê Dṳ̆ng-guók gĕ̤ng-ngiĕk, kuŏ-gé huák-nguòng-dê cĭ-ék. Cŭ-uái gì sĭk-sṳ̆k, ùng-huá, diòng-tūng ngiê-sŭk, gióng-dê̤ṳk hìng-sék dŭ cê̤ṳ-sìng hŭng-gáik, ô iā giòng gì dê-kṳ̆ dĕk-dĭng. Hók-ciŭ gó sê 300 gūi uâng hāi-nguôi huà-ìng gì cū-gék-dê, sê Hók-gióng dâ̤-ék duâi gì gièu-hiŏng. \n\nHók-ciŭ gì lĭk-sṳ̄ chiĕu-guó 2200 nièng. 7,000 nièng sèng, gū-cā-nè̤ng cêu ī-gĭng diŏh Hók-ciŭ sĕng̤-uăk. Gáu Hâ-dièu, Hók-ciŭ gì buōng-iòng buô-lŏk ī kăi-sṳ̄ ké̤ṳk Dṳ̆ng-nguòng dê-kṳ̆ gì Huà-hâ-cŭk ô lāu lièng-hiê; gáu Ciŭ-dièu, cī cṳ̄ng guăng-hiê gâing-gă mĭk-chiék.\n\nSèng 334 nièng, Chū-guók miĕk-uòng Uŏk-guók, Uŏk-guók uòng-cŭk hióng nàng cāu diē Hók-gióng, gâe̤ng Hók-gióng buōng-iòng buô-lŏk ṳ̀ng-hăk siàng Mìng-uŏk-cŭk. Sèng 221 nièng, Cìng-dièu siék-dé Mìng-dṳ̆ng-gông (閩中郡).\n\nHók-ciŭ có̤i cā gì siàng-chiòng găh Sèng 202 nièng gióng siàng. Dŏng-sì Háng-dièu uòng-dá̤ Làu Băng (劉邦) ṳ̀ng-hṳ̄ Mìng-uŏk-uòng Ù-cṳ̆ (無諸) gióng-cô̤ Mìng-uŏk-guók cê-gă gì siū-dŭ, bêng chĭng ĭ có̤ Iā (冶, é-sé̤ṳ sê „cáuk-gă“). Cièng 110 nièng, Mìng-uŏk-guók ké̤ṳk Háng-dièu miĕk-uòng. Iù-sê, Hók-ciŭ biéng-siàng Dṳ̆ng-guók gì siŏh cô̤ siàng-chê, hô̤ lā̤ Iā-gông (冶郡). Diŏh Dòng-dièu, Iā-gông kăi-sṳ̄ chĭng có̤ Hók-ciŭ.\n\nNgô-dô̤i sì-hâiu, Mìng-uòng Uòng Sīng-dĭ (王審知) kuóng-gióng Hók-ciŭ, ciŏng Ŭ-săng, Ṳ̀-săng, Bìng-săng bêng diē siàng-diē, gó-chṳ̄ Hók-ciŭ iâ miàng „Săng-săng“ (三山). Báe̤k-sáe̤ng tái-siū Diŏng Báik-ngṳ̆k (張伯玉) dái-liāng ciòng siàng Báh-sáng căi Sṳ̀ng-chéu, iù-sê Hók-ciŭ iâ giéu có̤ Ṳ̀ng-siàng (榕城).\n\nSóng Nguòng nièng găng, Hók-ciŭ ī-gĭng huák-diēng siàng siŏng-dŏng huák-dăk gì iòng-hāi siàng-chê. Dŏng-sì ô cĭng sâ̤ gì hŏk-ciā, iù-káh lì gáu Hók-ciŭ, pī-ṳ̀-gōng, Ciŏ Hĭ (朱熹), Sĭng Ké-cĭk (辛棄疾) gâe̤ng É-dâi-lé lṳ̄-hèng-gă Mā-kō̤ Pō̤-lò̤ (馬可·波羅). Diŏh Mā-kō̤-pō̤-lò̤ gì iù-gé diē-sié, ĭ chĭng Hók-ciŭ có̤ „Fugiu“.\nMìng-dièu 1405 nièng gáu 1433 nièng, Dâng Huò (鄭和) dái-liāng Dṳ̆ng-guók hāi-gŭng 7 hùi hâ Să̤-iòng, ék-dĭk hòng-hèng gáu Nàng-iòng, Hĭ-ciŭ dēng iā sâ̤ guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆.\n\n1842 nièng, Dṳ̆ng-guók găh Ă-piéng Ciéng-cĕng dṳ̆ng sék-bâi, Chĭng-céng-hū gâe̤ng Ĭng-guók chiĕng-déng Nàng-gĭng Dèu-iók. Gŏng-gé̤ṳ dèu-iók, Hók-ciŭ ké̤ṳk kŭi-huóng có̤ tŭng-siŏng kēu-ngiâng (通商口岸).\n1911 nièng 11 nguŏk 8 hô̤, Hók-ciŭ huák-sĕng káung Chĭng gáik-mêng. Siŏh buŏ hâiu kī-ngiê-gŭng ciéng-liāng Hók-ciŭ. 1933 nièng 11 guŏk 22 hô̤, 19-lô-gŭng huák-dông Hók-gióng Sê̤ṳ-biéng (福建事變), dŭk-lĭk Hók-gióng gióng-lĭk Dṳ̆ng-huà Gê̤ṳng-huò-guók, Hók-ciŭ ùi siū-dŭ. Dáng-sê lâng gá nguŏk-nĭk hâiu, Guók-mìng-dōng gŭng-dôi miĕk-uòng Dṳ̆ng-huà Gê̤ṳng-huò-guók, dṳ̀ng-sĭng ciéng-liāng Hók-ciŭ.\n\n1949 nièng 8 nguŏk 17 hô̤, Dṳ̆ng-guók Ìng-mìng Gāi-huóng-gŭng ciéng-liāng Hók-ciŭ. Dṳ̆ng-gê̤ṳng céng-hū ciŏng hī siŏh nĭk dêng có̤ Hók-ciŭ gì gāi-huóng-nĭk.\n\nHók-ciŭ găh Hók-gióng Sēng dĕ̤ng-buô Mìng-gĕ̤ng kāu hô-gê̤ṳng, dĕ̤ng-gĭng 118°08' - 120°31', báe̤k-ūi 25°15' - 26°29' cĭ-găng. Hók-ciŭ dĕ̤ng lìng Dài-hāi, nàng-buô, să̤-buô, báe̤k-buô hŭng-biék sê Può-dièng, Săng-mìng, Nàng-bìng, gâe̤ng Nìng-dáik.\n\nHók-ciŭ sṳ̆k hāi-iòng-séng ā-iĕk-dái gié-hŭng ké-hâiu, nièng gáung-ṳ̄-liông sâ̤, 7 gáu 9 nguŏk ô hŭng-tăi.\n\nDṳ̀ kó̤ guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng Pū-tŭng-uâ, Hók-ciŭ-nè̤ng gì mū-ngṳ̄ sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ciŭ-uâ.\n\nMìng-kiŏk sê hók-ciŭ gì hié-kiŏk, ĭ ô chiĕu guó 1,000 cṳ̄ng kiŏk-buōng, nô̤i-ṳ̀ng duâi buô-hông nguòng-lài dŭ sê iù mìng-găng gó-sê̤ṳ, lĭk-sṳ̄ gĭng-diēng hĕ̤k-ciā gô-dā̤ gì diòng-siók lì gì.\n\n\nHók-ciŭ bī-gáu chók-miàng gì lṳ̄-lù hŭng-gīng-kṳ̆ ô: Să̤-hù, Huà-lìng-sê, Dê-cáung-sê, Să̤-sièng-sê, Gĭng-săng-sê, Kăi-nguòng-sê, Ŭ-ták, Băh-ták, É̤ṳng-ciòng-sê, Gū-săng, Gì-săng, dēng-dēng.\n\nHók-ciŭ-chái sê Mìng-chái gì dâi-biēu. Hók-ciŭ-chái cĭng gōng chĭng-ké, cṳ̄ gì sèng-âu mâ̤ ó̤i gă cĭng sâ̤ gì iù gâe̤ng sièng, iâ mò̤ ĕng lăk, gó-chṳ̄ ê bī-gáu ciāng. Dáng-sê ĭng diŏh ké-hâiu gì ĭng-só, Hók-ciŭ-nè̤ng gă ó̤i siăh diĕng, cṳ̄ chái sèng-hâiu ó̤i ĕng dòng, cuòi iâ niông nguôi-dê-nè̤ng cái mâ̤ kī.\n\n\nGăh Hók-ciŭ, īng-hiōng-lĭk bī-gáu duâi gì cŭng-gáu ciō-iéu ô Ià-sŭ-gáu (iâ miàng „Gĭ-dók-gáu“ hĕ̤k „Sĭng-gáu“), Tiĕng-ciō-gáu, Hŭk-gáu, Dô̤-gáu gâe̤ng Ĭ-sṳ̆-làng-gáu.\n\n\n",
"title": "Hók-ciŭ"
},
{
"han_proportion": 0.0032310177705977385,
"text": "\nIà-sŭ\n\nNā-sák-lĕk-nè̤ng Ià-sŭ (耶穌), iâ hô̤ lā̤ Ià-sŭ Gĭ-dók (耶穌基督), sê Gĭ-dók-gáu gì cháung-gióng-ciā gâe̤ng Gi-dók Gáu séng-iōng gì dṳ̆ng-sĭng ìng-ŭk. \"Ià-sŭ\" sê Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ gì \"ישוע\", é-sé̤ṳ sê \"Siông-dá̤ cīng-géu\"; \"Gĭ-dók\" sê Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì \"Χριστός\", é-sé̤ṳ sê \"ciék-sêu muák-iù-lā̤ gì nè̤ng\".\n\nÔ-guăng Ià-sŭ gì gū-sê̤ṳ dŭ gé diŏh Sĭng-iók Séng-gĭng lā̤. Séng-gĭng gà̤-dēng gé-cái, Ià-sŭ sĕng-uăk diŏh Lò̤-mā Dá̤-guók sì-dô̤i, săng diŏh găk mā-sò̤ diē-sié. Ĭ lòng-nā̤ sê Séng-mū Mā-lé-ā. Gĭ-dók-gáu gì gáu-iū dŭ siŏng-séng Ià-sŭ sê Siông-dá̤ dŭk-sĕng-cṳ̄. Ĭ chók-sié hī gĕ̤ng ké̤ṳk nè̤ng diâng có̤ Séng-dáng-cáik.\n\nÁng Séng-gĭng gà̤-dēng lié gé-cái, Ià-sŭ buók-duâi hâiu, ĭ nguòng-lā̤ găh cê-gă gì gó-hiŏng diòng gáu. Dáng ĭ gó-hiŏng gì nè̤ng ng ciék-sêu ĭ, cêu buóh ciŏng ĭ tiāng lŏ̤h săng â. Gó-chṳ̄ ĭ cêu gáu bĕk-dó̤i diòng-gáu gōng-dô̤, hióng Iù-tái-nè̤ng sŏng-gōng Siông-dá̤ gì dô̤. Ià-sŭ gōng-dô̤ sì-hâiu sèu-sèu cĕng-dó̤i dŏng-sì Iù-tái-gáu gì gĭng-sṳ̄ Huák-lé-suói-nè̤ng. Piĕ bàng ĭ-cà̤ gā-siêng, ó̤i có̤ biēu-méng dâi-gié, sī siū lŭk-huák mâ̤ kŭi-tĕ̤ng. Ĭng-chṳ̄ niā giék cī piĕ Huák-lé-suói-nè̤ng, cī piĕ nè̤ng cêu buóh tài sī Ià-sŭ. Iù sê ĭ-cà̤ ciâ gáu Iù-tái tì-lók Bī-là-dŏ̤ huāi-nē̤ gōng Ià-sŭ cê-chĭng sê Iù-tái gì uòng, siōng dái-liāng gùng-cé̤ṳng có̤-huāng. Tì-lók cêu puái nè̤ng niăh ĭ. Dáng gĭng-guó sīng-ông, Bī-là-dŏ̤ mò̤ tō̤ chók Ià-sŭ ô sié-nó̤h cô̤i găi-dŏng sīng-puáng. Dáng Huák-lé-suói-nè̤ng dái-liāng gùng-cé̤ṳng iĕu-giù déng sī Ià-sŭ. Bī-là-dŏ̤ giăng ng dák-éng Huák-lé-suói-nè̤ng gâe̤ng cī piĕ gùng-cé̤ṳng gì iĕu-giù â̤ īng-kī hông-luâng, gó-chṳ̄ cêu sông lĕ̤h ĭ-cà̤ gì é-sé̤ṳ, ciŏng Ià-sŭ déng sī câi sĕk-cê-gá gà̤-dēng lié. Ià-sŭ sī hâiu dâ̤ 3 nĭk téng muó diē-sié bô-uăk kī lì, iù-sê, ìng-mìng dŭ siŏng-séng ĭ sê ìng-lôi gì Géu-ciō. Áng gáu-huôi gì diòng-tūng, diâng Ià-sŭ hók-uăk hī gĕ̤ng có̤ Bô-uăk-cáik.\n\n\n\n",
"title": "Ià-sŭ"
},
{
"han_proportion": 0.006448146157979581,
"text": "\nMìng-dĕ̤ng-ngṳ̄\n\nMìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ (閩東語), iâ hô̤ lā̤ Mìng-dĕ̤ng-uâ (閩東話), sê diŏh Hók-gióng dĕ̤ng buô dê-kṳ̆ gâe̤ng Ciék-gŏng dĕ̤ng-nàng buô dê-kṳ̆ tŭng-hèng gì siŏh cṳ̄ng Mìng-ngṳ̄, dâi-biēu huŏng-ngiòng sê Hók-ciŭ-uâ. Gōng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì nè̤ng gó̤ cê-gă gì mū-ngṳ̄ hô̤ lō̤ Bàng-uâ (平話), é-sé̤ṳ sê „bàng-siòng gōng gì uâ“.\n\nDiŏh Dṳ̆ng-guók, guăng-huŏng dêng-ngiê ciā ngṳ̄-ngiòng sê Háng-ngṳ̄ gì huŏng-ngiòng, gó̤ ĭ Mìng-dĕ̤ng huŏng-ngiòng (閩東方言). Bók-guó, nâ báik gōng Háng-ngṳ̄ gì nè̤ng uòng-ciòng tiăng mâ̤ huòi-é Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄, gó-chṳ̄ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ sê siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng, ng-sê huŏng-ngiòng.\n\nMìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ â-dā̤ â̤ dé̤ṳng buŏng 3 ciáh huŏng-ngiòng piéng-kṳ̆, cī 3 ciáh piéng-kṳ̆ cĭ-găng gău-liù ô nék-giāng káung-nàng:\n\n\nMìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng cĭ găng gì chă-biék iā duâi, gó-chṳ̄ gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng gì sĭng-mō̤, ông-mō̤ gâe̤ng sĭng-diêu dŭ ô bī-gáu duâi gì chă-biék.\n\nDṳ̀ kó̤ Màng-gōng ī-ngôi, Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ huŏng-ngiòng gì sĭng-mō̤ dŭ chă-bók-dŏ̤. Hók-gióng gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ ô 15 ciáh siŏh-iông gì sĭng-mō̤, Hók-ăng-uâ bī Hók-ciŭ-uâ dòng chók w gâe̤ng j lâng ciáh sĭng-mō̤, ô 17 ciáh. Màng-gōng sêu gáu Ngù-ngṳ̄ gì īng-hiōng, sĭng-mō̤ gì só-liông bī Hók-gióng gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gó lā̤ sâ̤.\n\nMìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ găk ông-mō̤ gà̤-dēng chă-biék iā duâi. Màng-gōng gì ông-mō̤ có̤i ciēu, ô 39 ciáh; có̤i sâ̤ gì sê Nìng-dáik-uâ, ô 69 ciáh hī māng sâ̤.\n\nMìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ sū-iū huŏng-ngiòng dŭ ô 7 ciáh sĭng-diêu, bók-guó diŏh gáuk dê tĕ̤k ĭng dŭ mâ̤ siŏh iông. Gĭng-dáng gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ dṳ̀ kó̤ siông-sĭng mò̤-niĕ-ài buŏng ĭng gâe̤ng iòng, gì-tă gì sĭng-diêu dŭ ô ĭng, iòng lâng cṳ̄ng.\n\nÂ-dā̤ sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng diē-sié 7 ciáh sĭng-diêu gì tĕ̤k-ĭng:\nMìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ huŏng-ngiòng diŏh cê-sṳ̀ tĕ̤k-ĭng siông chă-biék iā duâi. Â-dā̤ sê só-cê „ék“ gáu „sĕk“ diŏh Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ diē-sié gì tĕ̤k-huák.\n\n\n",
"title": "Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.009790209790209791,
"text": "\nMìng-nàng-ngṳ̄\n\nMìng-nàng-ngṳ̄ (閩南語, Bân-lâm-gí) iâ hô̤ lā̤ Mìng-nàng-uâ (閩南話) hĕ̤k-ciā Â-nàng-uâ (下南話), sê Háng-ngṳ̄-cŭk Mìng-ngṳ̄-ciĕ â-dā̤ gì siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-niòng. Ciā ngṳ̄-niòng iâ sê sāi-ê̤ṳng ìng-só có̤i sâ̤, īng-hiōng-lĭk có̤i duâi gì Mìng-ngṳ̄-ciĕ gì ngṳ̄-niòng. Mìng-nàng-ngṳ̄ huák-nguòng-dê sê Ciŏng-ciŭ gâe̤ng Ciŏng-ciŭ, dáng-sê ĭng-ôi Â-muòng gì céng-dê gĭng-cá̤ dê-ôi, Â-muòng-kiŏng ék-buăng ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê biĕu-cūng.\n\nMìng-nàng-ngṳ̄ hŭng-buó diŏh Mìng-nàng gì Ciòng-ciŭ, Â-muòng gâe̤ng Ciŏng-ciŭ, Dài-uàng duâi buô-hông dê-kṳ̆, Guōng-dĕ̤ng dĕ̤ng-buô gì Dièu-Sáng dê-kṳ̆ gâe̤ng Lòi-ciŭ buáng-dō̤ (Dièu-ciŭ-uâ), Hāi-nàng-dō̤, Mìng-să̤ gì Lṳ̀ng-ngàng chê-kṳ̆ gâe̤ng Ciŏng-bìng, Mìng-dĕ̤ng gì Hók-dīng, Ciék-gŏng nàng buô Chŏng-nàng, Bìng-iòng, Dông-tàu dê-kṳ̆, lièng Nàng-iòng gì Huà-ìng iè-mìng siâ-kṳ̆.\n\n\"Ciō dèu-mŭk: Băh-uâ-cê\"\n\nKé̤ṳk Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì Bàng-uâ-cê siŏh-iông, Mìng-nàng-ngṳ̄ iâ ô cê-gă gì lò̤-mā ùng-cê, hô̤ lō̤ Băh-uâ-cê.\n\nDài-uàng gì Mìng-nàng-ngṳ̄ gâe̤ng Hók-gióng gì Â-muòng kiŏng iā chiông. Găk Dài-uàng, Mìng-nàng-ngṳ̄ iâ hô̤ lō̤ \"Dài-ngṳ̄\" (臺語), \"Dài-uàng-uâ\" (臺灣話) gâe̤ng \"Holo-uâ\".\n\nĬng-ôi céng-dê gì nguòng-ĭng, ô siŏh piĕ Dài-uàng-nè̤ng nêng-ùi \"Dài-ngṳ̄\" ng-sê \"Mìng-nàng-ngṳ̄\". Ĭ-gáuk-nè̤ng gì lī-iù sê, hiêng-gĭng gì \"Dài-ngṳ̄\" ī-gĭng téng Nĭk-ngṳ̄ dēng nguôi-ngṳ̄ diē-sié cióh-ĭk iā sâ̤ sṳ̀-ngṳ̄. Dáng-sê, cī cṳ̄ng gōng-huák mò̤ dáik diŏh Ngṳ̄-ngiòng-hŏk-gái gì sìng-nêng.\n\n\n",
"title": "Mìng-nàng-ngṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.005629477993858751,
"text": "\nMī-guók\n\nMī-guók (美國), ciòng-chĭng Mī-lé-giĕng Hăk-cé̤ṳng-guók (美利堅合衆國, Ĭng-ngṳ̄: United States of America), gô-dā̤ iâ hô̤ lō̤ Huă-gì-guók (花旗國), sê Báe̤k Mī-ciŭ gì siŏh ciáh guók-gă. Ĭ liāng-tū să̤-buô sê Tái-bìng-iòng, dĕ̤ng-buô sê Dâi-să̤-iòng, báe̤k-buô sê Gă-nā-dâi, nàng-buô sê Mĕ̤k-să̤-gŏ̤. Mī-guók sê sié-gái siông céng-dê, gŭng-sê̤ṳ, gĭng-cá̤, kuŏ-gé có̤i huák-dăk gì guók-gă.\n15,000 nièng ī-sèng, Éng-dê-ăng buô-lŏk cêu ī-gĭng sĕng-uăk diŏh Mī-ciŭ. 16 sié-gī, Ĭng-guók ciéng-liāng Báe̤k Mī-ciŭ dĕ̤ng-ngiâng, kăi-sṳ̄ sĭk-mìng tūng-dê. 1776 nièng 7 nguŏk 4 hô̤, ĭ gì 13 ciáh sĭk-mìng-dê siŏng-buó dŭk-lĭk; 1783 nièng, dŭk-lĭk ciéng-cĕng giék-sók, Ĭng-guók sék-bâi bêng-chiā sìng-nêng ĭ gì sĭk-mìng-dê dŭk-lĭk. Cī 13 ciáh ciŭ cêu sê có̤i cā gì Mī-guók. Hiêng-hâ-sì gì Mī-guók gê̤ṳng-cūng ô 50 ciáh ciŭ.\n\n1991 nièng Sŭ-lièng gāi-tā̤ ī-hâiu, Mī-guók ék-dĭk sê sié-gái mì-ék gì chiĕu-gék duâi-guók.\n\nMī-guók gióng guók sèng-hâiu, ĭ gié-sìng gì ciō-iéu sê Ĭng-guók gì ùng-huá, dáng-sê mā-siông cêu ṳ̀ng-hăk lāu Să̤-băng-ngà, Ái-ī-làng, Dáik-guók, É-dâi-lé, Huák-guók, Hò̤-làng ī-gĭk Hĭ-ciŭ gâe̤ng Ā-ciŭ gì ùng-huá. Ô cĭng sâ̤ nè̤ng gōng Mī-guók sê ùng-huá gì \"ṳ̀ng-diāng\" (melting pot), bók-guó hiêng-dâi iâ ô nè̤ng nêng-ùi cūng-kuāng gì bī-liê mâ̤ sék-dáung, ĭng-ôi Mī-guók ùng-huá sê dŏ̤-nguòng-huá, ng-sê \"ṳ̀ng-diāng\".\n\nMī-guók ô cĭng sâ̤ Hók-ciŭ iè-mìng, duâi-buô-hông sê téng Diòng-lŏ̤h lì gì.\n\nMī-guók-nè̤ng ó̤i páh lài-giù gâe̤ng gāng-lāng-giù (hĕ̤k miàng \"Mī-guók kă-giù\").\n\nCŭng-gáu sê Mī-guók ùng-huá cĭng iéu-gīng gì siŏh buô-hông. 46% gì Mī-guók-nè̤ng ô có̤ lā̤-buái gì sĭk-guáng. 58% gì Mī-guók-nè̤ng gōng, ĭ-gáuk-nè̤ng bàng-siòng sèu-sèu sṳ̆-liòng sĕng-miâng é-ngiê gì ùng-dà̤. Ciā bī-liê chiĕu-guó lāu Ĕu-ciŭ, Nĭk-buōng dēng huák-dăk guók-gă.\n\n58% gì Mī-guók-nè̤ng séng Gĭ-dók-gáu gì Sĭng-gáu. Mī-guók gì guók-gă gáh-ngiòng sê \"In God we trust\" (Nāng-gă siŏng-séng Siông-dá̤). Sĭng-gáu gì sṳ̆-siōng īng-hiōng lāu Mī-guók gì céng-dê.\n\n\n",
"title": "Mī-guók"
},
{
"han_proportion": 0.01771793054571226,
"text": "\nNgièng Hók\n\nNgièng Hók (嚴復, ), cê Gĭ-dô̤ (幾道), Hók-ciŭ-nè̤ng, sê Dṳ̆ng-guók gê̤ṳng-dô̤i gì sṳ̆-siōng-gă, huăng-ĭk-gă.\n\n1867 nièng, Ngièng Hók diē Hók-ciŭ Sùng-céng Hŏk-dòng hŏk-sĭk sāi sùng. 1877 nièng, ĭ liù-hŏk Ĭng-guók hŏk-sĭk hāi-gŭng, 1879 nièng duōng-lì Dṳ̆ng-guók. 1895 nièng Gák-ngū Hāi-ciêng Dṳ̆ng-guók ciêng-bâi cĭ-hâiu, ĭ kăi-sṳ̄ ciŏng cêng sâ̤ să̤-huŏng siĕng-céng gì sṳ̆-siōng gái-siêu diē Dṳ̆ng-guók, bī-gáu chók-miàng gì huăng-ĭk cáuk-pīng ô «Tiĕng Iēng Lâung» (天演論) gâe̤ng «Guók Hô Lâung» (國富論).\n\nNgièng Hók ciŏng «Tiĕng Iēng Lâung» diē-sié gì lâng guó \"natural selection“ gâe̤ng \"survival of the fittest“ hŭng-biék huăng-ĭk siàng „ŭk gêng tiĕng dĕk“ (物競天擇) gâe̤ng „sék-ciā sĕng-còng“ (適者生存). Ngièng Hók siōng tŭng-guó cī lâng guó uâ gó̤-só Dṳ̆ng-guók-nè̤ng, ék-diâng diŏh ôi-lāu guó-găk hô-giòng kṳ̀ng-gīng hóng-dáu, nâ-mò̤ cêu â̤ ké̤ṳk bĕk-nè̤ng kiă.\n\nNgièng Hók huăng-ĭk să̤-huŏng cáuk-pīng, tái-dô iā nêng-cĭng. Găh «Tiĕng Iēng Lâung» gì sê̤ṳ diē-sié, ĭ siā gáu: „Ĭk-sê̤ṳ săng nàng: Séng Dăk Ngā“ (譯事三難: 信達雅). Séng, cêu sê ng-sāi gāi-biéng nguòng cáuk-ciā gì é-sé̤ṳ; Dăk, cêu sê ngṳ̄-ngiòng diŏh tŭng-sáung, hù-hák ngṳ̄-huák; Ngā, cêu sê sāi sṳ̀ cô̤ guó diŏh ô ngā-dé. Cī guó uâ dó̤i hâiu-sié īng-hiōng cêng duâi, ék-dĭk gáu gĭng-dáng, nè̤ng ĭng-nguòng nêng-ùi „Séng“ „Dăk“ „Ngā“ sê puáng-duáng huăng-ĭk hō̤ ngài gì biĕu-cūng (chŭi-iòng Ngièng Hók cê-gă táu-dā̤ mò̤ cūng-kuāng gōng guó).\n\n\n",
"title": "Ngièng Hók"
},
{
"han_proportion": 0.013842746400885935,
"text": "\nNĭk-buōng\n\nNĭk-buōng (日本) sê Ā-ciŭ dĕ̤ng buô Tái-bìng-iòng lā̤ gì dō̤-guók, diŏh Dṳ̆ng-guók, Dièu-siēng gâe̤ng Ngò̤-lò̤-sṳ̆ dĕ̤ng sié. Ĭ sê sié-gái siông gĭng-cá̤ dâ̤ nê giòng gì guók-gă.\n\n1854 nièng, Mī-guók hāi-gŭng ciéng iàng Nĭk-buōng, páh kŭi lāu Nĭk-buōng hióng Să̤-huŏng gì duâi-muòng. Cĭng sâ̤ Nĭk-buōng-nè̤ng kăi-sṳ̄ chĭng-chāng, nêng-ùi Nĭk-buōng gì giòng-sêng sṳ̆-iéu \"liê-kŭi Ā-ciŭ\" ciék-sêu Să̤-huŏng-huá. Iù-sê, Nĭk-buōng cāi-năk lāu Să̤-huŏng céng-dê gâe̤ng huák-lŭk tā̤-cié. Cī kuŏ lĭk-sṳ̄ cêu hô̤ lā̤ \"Mìng-dê Mì-sĭng\" (明治維新).\n\nMìng-dê Mì-sĭng cĭ-hâiu, Nĭk-buōng sìng-ùi sié-gái có̤i giòng gì guók-gă cĭ ék, páh bâi Dṳ̆ng-guók (1894 - 1895 nièng gì Gák-ngū Hāi-ciéng) gâe̤ng Ngò̤-lò̤-sṳ̆ (1904 - 1905 nièng gì Nĭk-Ngò̤ ciéng-cĕng). Gáu Nê Ciéng sèng-hâiu, Nĭk-buōng gióng-lĭk \"Dâi Dĕ̤ng-ā Gê̤ṳng-ìng-kuŏng\" (大東亞共榮圈), liāng-tū bău-guák Nĭk-buōng buōng-tū, Kó-hiĕk Dō̤ nàng buô, Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-buô, Dièu-siēng, Dài-uàng, Nàng-iòng gâe̤ng Tái-bìng-iòng gì cĭng sâ̤ dê-kṳ̆.\n\nNĭk-buōng gì gê̤ṳng-dâi lĭk-sṳ̄ dŭ sê ké̤ṳk Gŭng-guók-ciō-ngiê sū tūng-dê gì, ék-dĭk gáu Nê Ciéng giék-sók: 1945 nièng Mī-guók hióng Nĭk-buōng gì Guōng-dō̤ gâe̤ng Diòng-gì dàu-bóng 2 lăk nguòng-cṳ̄-dâng, tài sī chiĕu-guó 21 uâng nè̤ng. 8 nguŏk 15 hô̤, Nĭk-buōng dàu-hòng, Nê Ciéng iù-sê giék-sók.\n\nDioh gū-cā, Nĭk-buōng gì ùng-huá sêu Dṳ̆ng-guók īng-hiōng cĭng duâi, cāi-ê̤ṳng Háng-cê, séng-hông Hŭk-gáu gâe̤ng Ṳ̀-gáu.\n\nNĭk-buōng hiêng-dâi gì ùng-huá sê Dĕ̤ng-huŏng gâe̤ng Să̤-huŏng gì ṳ̀ng-hăk.\n\nNĭk-buōng-nè̤ng ó̤i siăh ngṳ̀, nṳ̆k gâe̤ng sŭ-chái, bī-gáu chók-miàng gì ĭng-sĭk chiông \"sêu-sṳ̆\" (壽司) gâe̤ng \"lăk-miêng\" (拉麵).\n\nNĭk-buōng gì tā̤-ṳ̆k bī-gáu chók-miàng gì ô \"iù-dô̤\" (柔道), \"kŭng-chiū-dô̤\" (空手道) gâe̤ng \"giéng-dô̤\" (劍道). \"Siŏng-páuk\" (相撲) ék-buăng ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê Nĭk-buōng tā̤-ṳ̆k gì dâi-biēu.\n\n\n",
"title": "Nĭk-buōng"
},
{
"han_proportion": 0.0023584905660377358,
"text": "\nSéng-gĭng\n\nSéng-gĭng (聖經, Lá-dĭng-ngṳ̄: \"Biblia\", Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: \"Βίβλος\") sê Iù-tái-gáu gâe̤ng Ià-sŭ-gáu gì cŭng-gáu gĭng-diēng, bău-guák Gô-iók Séng-gĭng lièng Sĭng-iók Séng-gĭng. Gô-iók cêu sê Iù-tái-gáu gì Hĭ-báik-lài Séng-gĭng, Sĭng-iók sê gé-lṳ̆k Ià-sŭ-gĭ-dók gâe̤ng ĭ dù-dâ̤ sū gōng gì uâ lièng sū có̤ gì dâi-gié.\n\n19 sié-gī hâiu buáng hiăh, Ĭng Mī gáuk puái gáu-huôi hióng Dṳ̆ng-guók puái-kiēng diòng-gáu-sê̤ṳ. Ôi-lāu huăng-biêng diòng gáu, lì-gáu Hók-ciŭ gì să̤-huŏng diòng-gáu-sê̤ṳ nêng-cĭng hŏk-sĭk Hók-ciŭ-uâ bêng ciŏng Séng-gĭng huăng-ĭk siàng Hók-ciŭ-uâ tū-kiŏng bēng-buōng. Duâi-buô-hông chók-bēng-ŭk sê sāi Bàng-uâ-cê éng gì. Bī-gáu chók-miàng gì sê \"Dâi-ĭng lièng Nguôi-guók Séng-cṳ̆ Huôi\" (\"British and Foreign Bible Society\") găk 1905 nièng chók-bēng gì Sĭng-iók Séng-gĭng; 3 nièng hâiu gié-sṳ̆k chók-bēng Gô-iók Séng-gĭng.\n\n\n\n",
"title": "Séng-gĭng"
},
{
"han_proportion": 0.017316017316017316,
"text": "\nSĭng-iók Séng-gĭng\n\nSĭng-iók Séng-gĭng (新約聖經, Hĭ-lăk-ngṳ̄: \"Καινή Διαθήκη\") sê Ià-sŭ-gáu Séng-gĭng gì âiu buáng buô-hông, gé-lṳ̆k Ià-sŭ Gĭ-dók gâe̤ng ĭ dù-dâ̤ sū gōng gì uâ lièng sū có̤ gì dâi-gié. Ciòng cṳ̆ gê̤ṳng ô 27 guóng:\n\n\n\n",
"title": "Sĭng-iók Séng-gĭng"
},
{
"han_proportion": 0.0025380710659898475,
"text": "\nSokrates\n\nSokrates (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: \"Σωκράτης\"; ĭng-ĭk: Sŭ-gáh-lăk-dā̤ \"蘇格拉底\" ; Ĭng-ngṳ̄: \"Socrates\", sèng 470 - sèng 399) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ gì Diék-hŏk-gă. Ĭ tàu-dā̤ mò̤ siā guó sié-nó̤h cṳ̆, siŏh-sié-nè̤ng dŭ găk lā̤ gâe̤ng bĕk-nè̤ng dàng-uâ, tō̤-lâung bĕk-nè̤ng sṳ̆-siōng siông gì dâi-gié. Ĭ duâi-buô-hông gì sṳ̆-siōng káng-huák dŭ sê ĭ gì dâ̤-cṳ̄ Platon sū gé giâ gì. Sokrates nêng-ùi ĭ sê có̤i chŭng-mìng gì nè̤ng, ĭng-ôi ciòng sié-gái nâ ô ĭ siŏh ciáh nè̤ng â̤ hiēu-dék cê-gă hùng-nó̤h dŭ mâ̤ hiēu.\nDáng-sê, dŏng-sì ô cĭng sâ̤ nè̤ng hièng-hâung Sokrates, dĕk-biék sê Ngā-diēng céng-hū, ĭ-gáuk-nè̤ng nêng-ùi Sokrates gì sṳ̆-siōng dó̤i hâiu-săng-giāng ô hâi. Ngā-diēng mìng-cé̤ṳng buóh puáng sī ĭ. Hiā sèng-hâiu, Sokrates gì-sĭk ô gĭ-huôi liê-kŭi Ngā-diēng, hĕ̤k-ciā niông céng-hū ciŏng ĭ liù-bóng gáu bĕk-dó̤i, dáng-sê ĭ dŭ bóng-ké lāu. Bók-guó, ĭ gó sê siōng sī câi Ngā-diēng, ĭ hĭ-uông ĭ gì sī â̤ niông cē̤-nē̤ gì mìng-cé̤ṳng sêu gáu gáu-ṳ̆k. Gáu dṳ̆ng-muōi, ĭ ké̤ṳk nè̤ng táu sī kó̤.\n\nSokrates huāng-dó̤i mìng-ciō gì céng-dê cié-dô, nêng-ùi lī-séng sê ìng-sĕng gì gŏng-gĭ, dĭ-sék sê có̤i gèng gì siêng, diék-hŏk sê có̤i gèng gì dĭ-sék. Ĭ nêng-ùi, diék-hŏk gì gŏng-buōng mŭk-dék sê \"nêng-sék nṳ̄ cê-gă\". Sokrates tàu-tàu-huòi tà̤-chók lò̤-cék-hŏk gŭi-năk gâe̤ng dêng-ngiê gì huŏng-huák, nêng-ùi \"ék-buăng\" găk \"gó̤-biĕk\" cĭ sèng, kái-niêng sāng-sĕng sê̤ṳ-ŭk.\n\nSokrates Dó̤i-uâ-liŏh sê iù Platon gâe̤ng Xenophon sū siā gì ô-guăng Sokrates dó̤i-uâ gì cṳ̆. Ĭ gé-liŏh lāu Sokrates gâe̤ng dŏng-sì Hĭ-lé-nà̤ ìng-ŭk gì dó̤i-uâ ī-gĭk ĭ gâe̤ng ĭ hŏk-sĕng cĭ-găng gì tō̤-lâung.\n\n\n",
"title": "Sokrates"
},
{
"han_proportion": 0.024199288256227757,
"text": "\nSṳ̀ng-chéu (Hók-ciŭ chê-chéu)\n\nSṳ̀ng-chéu (榕𣗬) sê siŏh cṳ̄ng mò̤ huă gì chéu, hŭng-buó găh Hók-gióng, Dài-uàng, Guōng-dĕ̤ng, Mā-lài-să̤-ā, Liù-giù Gùng-dō̤, Ó̤-dâi-lê-ā dēng iĕk-dái, ā-iĕk-dái guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆. Sṳ̀ng-chéu tā̤-cék duâi, chéu-ngă̤ sâ̤, ô ké-gṳ̆ng; ĭng-ôi ké-gṳ̆ng cêng chiông nè̤ng gì chói-chiŭ, gó-chṳ̄ Hók-ciŭ-nè̤ng giéu ĭ \"sṳ̀ng-chéu-chiŭ\". Sṳ̀ng-chéu siŏh nièng gáu muōi dŭ sê liŏh gì. Chéu-niŏh hìng-công chiông áh-lâung, liŏh-sáik, iâ ô nék-giāng uòng hĕ̤k-ciā chiēng-è̤ng; guōi-cī nâung, ièng, duâi-è̤ng sáik hĕ̤k-ciā ŭ-sáik. Sṳ̀ng-chéu sĕng-mêng-lĭk giòng, â̤ uăk siàng báh nièng dŭ mâ̤ sĕng.\n\nSṳ̀ng-chéu găk Lièng-gŏng, Nìng-dáik, bô hô̤ lā̤ pék-lĭk-chéu (霹靂𣗬).\n\nSṳ̀ng-chéu sê Hók-ciŭ gì chê-chéu. Áng tūng-gié, Hók-ciŭ dŭ niāng ô 16 uâng dău sṳ̀ng-chéu, nâ siàng-diē cêu ô chă-bók-dŏ̤ 3 uâng dău. Gó-chṳ̄, Hók-ciŭ iâ ô biék-chĭng „Ṳ̀ng-siàng“ (榕城).\n\nGé̤ṳ-sióh, găh 2,000 nièng sèng, Hók-ciŭ gì nguòng-sṳ̄ Mìng-uŏk-cŭ cêu ī-gĭng kăi-sṳ̄ kĭng cùng dièu buái sṳ̀ng-chéu lāu.\n\nSóng-dièu sì-hâiu, Hók-ciŭ có̤ kă̤-cūi. Tái-siū Diŏng Báik-ngṳ̆k (張伯玉) tŭi-hèng „biĕng hô sĭk ṳ̀ng“ (編戶植榕) gì céng-cháik, dái-liāng ciòng siàng gì Báh-sáng cà̤ căi sṳ̀ng-chéu, 3 nièng cêu căi ô siàng uâng dău. Dŏng-sì nè̤ng gōng Hók-ciŭ sê „Lṳ̆k-ĭng muāng siàng, sṳ̄ bók diŏng gái“ (綠蔭滿城, 暑不張蓋). Cāi-sióng Lī Gŏng (李綱) siā gáu: „Sùi ék-huŏng cĭ mī ĭng, lài uâng-lī cĭ chĭng-hŭng“ (垂一方之美蔭, 來萬里之清風).\n\n\n\n",
"title": "Sṳ̀ng-chéu (Hók-ciŭ chê-chéu)"
},
{
"han_proportion": 0.014970059880239521,
"text": "\nAristoteles\n\nAristoteles (, ĭng-ĭk: Ā-lī-sê̤ṳ-dŏ̤-dáik \"亞里士多德\", ) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ mì-sĭng-ciō-ngiê diék-hŏk-gă. Ĭ sê Platon gì hŏk-sĕng, Alexander Dâi-dá̤ gì sĭng-săng. Alexander Dâi-dá̤ guó-sié hâiu, Ngā-diēng huák-sĕng huāng Mā-gì-dáung gì ông-dông, gó-chṳ̄ Aristoteles liê-kŭi Ngā-diēng, cĭ-hâiu mò̤ nuâi òng ĭ cêu bâng sī lāu.\n\n\n",
"title": "Aristoteles"
},
{
"han_proportion": 0.015968063872255488,
"text": "\nĬng-guók\n\nĬng-guók (英國), ciòng-chĭng Dâi Bók-liĕk-diĕng gâe̤ng Báe̤k Ái-ī-làng Lièng-hăk Uòng-guók (大不列顛共北愛爾蘭聯合王國, Ĭng-ngṳ̄: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) sê Ĕu-ciŭ gì 1 ciáh guók-gă, iù Dâi-bók-liĕk-diĕng Dō̤ siông gì Ĭng-gáik-làng (英格蘭, Ĭng-ngṳ̄: England), Sŭ-gáik-làng (蘇格蘭, Ĭng-ngṳ̄: Scotland), Ŭi-ī-sê̤ṳ (威爾士, Ĭng-ngṳ̄: Wales), gâe̤ng Ái-ī-làng Dō̤ dĕ̤ng-báe̤k-buô gì Báe̤k Ái-ī-làng cū-siàng, iâ bău-guák sié-gái gì-tă dê-kṳ̆ gì sĭk-mìng-dê.\n\nĬng-guók gì céng-dê tā̤-cié sê gŭng-ciō lĭk-hiéng cié, hiêng-hâ-sì gì Guók-uòng sê Elizabeth 2-sié (Elizabeth II), Siū-sióng sê David Cameron.\n\nĬng-guók sê G8 Hŭng-huói gâe̤ng Ĕu-mèng gì sìng-uòng-guók, iâ sê Lièng-hăk-guók gâe̤ng Báe̤k-iók gì gióng-lĭk-ciā. Ĭng-guók sê hiéng-gĭng sié-gái siông ô hŏk-ū-ké gì gūi ciáh guók-gă cĭ-ék.\n\n19 sié-gī sì-hâiu, Dâi-ĭng Dá̤-guók guók-lĭk giòng-sêng. Ĭ ciéng-liāng ciòng sié-gái chiĕu-guó 1/4 gì līng-tū, giéu lā̤ \"Nĭk-bók-lŏ̤h Dá̤-guók\". Dŏng-sì, Dṳ̆ng-guók gì Hiŏng-gē̤ng, Să̤-câung, Dòng-gŏng-làu-mĭk dēng dê-huŏng dŭ sê Ĭng-guók gì sĭk-mìng-dê; Hók-ciŭ gâe̤ng Â-muòng iâ sê ĭ gì tŭng-sŏng kēu-ngiâng. Nê Ciéng cĭ-hâiu, Ĭng-guók duâi-buô-hông sĭk-mìng-dê dŭ dŭk-lĭk gióng guók.\n\nDṳ̀ lāu Ĕu-ciŭ ùng-huá, Ĭng-guók iâ ṳ̀ng-hăk lāu gì-tă sĭk-mìng-dê ùng-huá, chiông Éng-dô dēng-dēng.\n\nĬng-guók gì ùng-hŏk siŏng-dŏng huák-dăk. Găh lĭk-sṳ̄ siông, Ĭng-guók có̤i chók-miàng gì cáuk-gă sê William Shakespeare.\n\nĬng-guók-nè̤ng dé̤ṳng-é gì ông-dông sê kă-giù, gŏ̤-ī-hŭ-giù, uōng-giù dēng-dēng.\n\n\n",
"title": "Ĭng-guók"
},
{
"han_proportion": 0.0023121387283236996,
"text": "\nHuák-ngṳ̄\n\nHuák-ngṳ̄ (\"français, la langue française\") sê Ĕu-ciŭ Huák-guók-nè̤ng gâe̤ng Gă-nā-dâi Gā̤-bá̤ek Sēng (\"Québec\") nè̤ng sāi gì ngṳ̄-ngiòng. Ĭng diŏh lĭk-sṳ̄ nguòng-ĭng, gĭng-dáng găh Hĭ-ciŭ iâ ô cêng sâ̤ guók-gă dò̤ Huák-ngṳ̄ có̤ guók-gă gì ciáng-sék ngṳ̄-ngiòng. Lièng-hăk-guók gâe̤ng gì-tă guók-cié cū-cék iâ ô kĕk Huák-ngṳ̄ siā ùng-giông.\n\nHuák-ngṳ̄ sê Éng-dô Ĕu-lò̤-bă Ngṳ̄-hiê Lá-dĭng-ngṳ̄-cŭk gì siàng-uòng. Gô-dā̤ Gŏ̤-lù (高盧) dê-kṳ̆ gì nè̤ng gōng Gŏ̤-lù-ngṳ̄, Lò̤-mā-nè̤ng gáu cuāi-nē̤ ī-hâiu, gâe̤ng Gŏ̤-lù-nè̤ng cà̤-têu giék-huong, dŏng-dê Lò̤-mā-nè̤ng gōng gì Lá-dĭng-ngṳ̄ cêu sêu gáu Gŏ̤-lù-ngṳ̄̄ gì īng-hiōng, huák-diēng siàng Gŏ̤-lù dê-kṳ̆ dŏng-dê gì Lá-dĭng-ngṳ̄ gōng-băh-uâ. Gū Lò̤-mā Dá̤-guók miĕk-uòng ī-hâiu, Huák-guók-nè̤ng ôi cī cūng gōng-băh-uâ siék-lĭk tĕ̤k-siā biĕu-cūng, gáu-muōi biéng-siàng Huák-guók gì biĕu-cūng ngṳ̄-ngiòng.\n\n\n",
"title": "Huák-ngṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.009276155717761558,
"text": "\nHók-ciŭ-uâ\n\nHók-ciŭ-uâ (福州話), diŏh Mā-cū bô hô̤ lā̤ Hók-ciŭ-ngṳ̄ (福州語), sê Hók-gióng dĕ̤ng-buô gṳ̆-mìng nĭk-siòng sĕng-uăk diē-sié sāi gì siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng, sṳ̆k Háng-cáung ngṳ̄-hiê, Háng ngṳ̄-cŭk, Mìng-uŏk ngṳ̄-ciĕ, sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Nàng-piéng gì dâi-biēu huŏng-ngiòng. Gòng sié-gái duâi iók ô 1,000 uâng nè̤ng â̤ gōng cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. \n\nHók-gióng dĕ̤ng buô lĭk-sṳ̄ dê-mĭk „Mìng-dṳ̆ng sĕk-ék“ (閩中十邑) sê dék-duâi gì gōng Hók-ciŭ-uâ gì dê-huŏng, gòng sié-gái â̤ gōng Hók-ciŭ-uâ nè̤ng diē-sié chiĕu-guó 60% dŭ dêu găk cŭ-uái.\n\nGăk Sĕk-ék ī-nguôi, Hók-gióng gó ô 2 bĭh gâing-kṳ̆ diē-sié gì buô-huông hiŏng-déng liù-tŭng Hók-ciŭ-uâ.\n\nDṳ̆ng-nĭk Ciéng-cĕng sèng-hâiu, Hók-gióng sēng-céng-hū nô̤i-tó̤i gáu Īng-ăng, ô cĭng sâ̤ gì Hók-ciŭ nè̤ng iâ cāu gáu Siông-diô gâe̤ng Īng-ăng biê-nâng. Gĭng-dáng Īng-tái (dù diē-sié biĕu 15 gì ôi-dé) gâe̤ng Sông-chiŏng (dù diē-sié biĕu 16 gì ôi-dé) dēng dê-huŏng dŭ ô gōng Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng.\n\nDṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gióng-lĭk hâiu, Dṳ̆ng-guók céng-hū ciŏng Săng-mìng gióng-siék có̤ dê̤ṳng gĕ̤ng-ngiĕk siàng-chê. Téng hiā-sì-hâiu kī cêu ô cĭng sâ̤ gì Hók-ciŭ chĭng-nièng-gŏ̤ gáu Săng-mìng có̤-gĕ̤ng sìng-gă. Gó-chṳ̄ gĭng-dáng Săng-mìng iâ ô gōng Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng sĕng-uăk găk cī.\nLĭk-sṳ̄ gà̤-dēng sié, Mìng-dṳ̆ng sĕk-ék ô cĭng sâ̤ gì nè̤ng gáu Mā-lăk-gă sĕng-uăk. Cī piĕ nè̤ng iâ ciŏng Hók-ciŭ-uâ dái gáu gĭng-dáng Mā-lăk-gă dê-kṳ̆ guók-ga diē-sié kó̤. Gĭng-dáng Mā-lài-să̤-ā, Éng-dô-nà̤-să̤-ā, Sĭng-gă-pŏ̤, Ùng-lài cī 4 bĭh guók-gă dŭ ô Sĕk-ék gì Hâiu-iô sĕng-uăk.\n\nDṳ̆ng-guók Gāi-gáik-kŭi-huóng hâiu, Â-gĕ̤ng gì Diòng-lŏ̤h, Hók-chiăng gâe̤ng Bìng-tàng săng gâing chê gì nè̤ng tŭng-guó gáuk-iông huŏng-huák chók-guók sĕng-uăk, iâ ciŏng Hók-ciŭ-uâ iê gáu ĭ-că̤ sĕng-uăk gì dê-huŏng. Gĭng-dáng Mī-guók dék-duâi siàng-chê Niū-iók, Hók-ciŭ-uâ ī-gĭng siàng-ùi dâ̤ nê duâi gì Háng-nè̤ng ngṳ̄-ngiòng (dék duâi gi sê Guōng-dĕ̤ng-uâ).\n\nGáu gĭng-dáng, Hók-ciŭ-uâ gó mò̤ ciáng-sék gì miàng-chĭng. Găk Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók hŏk-sŭk-gái diē-sié, ék-buăng kek „Mìng-dĕ̤ng huŏng-ngiòng Hók-ciŭ-uâ“ hĕ̤k „Hók-ciŭ huŏng-ngiòng“ lì chĭng-hŭ ĭ. Dṳ̆ng-huà Mìng-guók Lièng-gŏng Gâing Gáu-ṳ̆k-guŏk piĕng-siā gì Hók-ciŭ-uâ hiŏng-tū gáu-cài sāi „Hók-ciŭ-ngṳ̄“ (福州語) lì chĭng-hŭ ĭ. \n\nHiêng-câi uōng-diô gà̤-dēng iâ ô nè̤ng kĕk „Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄“ (閩東語) lì chĭng-hŭ ĭ. Ng-guó găk Sĕk-ék buōng-dê, „Mìng-dĕ̤ng“ táu-dā̤ dŭ mò̤ dò̤ lì chĭng-hŭ Hók-ciŭ-uâ. Găk Sĕk-ék nè̤ng lī-gāi diē-sié, „Mìng-dĕ̤ng“ sê bī Hók-ăng gâe̤ng Nìng-dáik. Nâ sāi „Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄“ lì chĭng-hŭ Hók-ciŭ-uâ gì uâ, ng-dáng buōng-iòng nè̤ng mâ̤ â̤ háng-lĭk sê Hók-ăng gâe̤ng Nìng-dáik gì uâ, găk kēu-ngṳ̄ diē-sié, cī bĭh sṳ̀ tĕ̤k la̤ iâ cĭng găk-chó̤i. \n\nGăk Sĕk-ék buōng-dê iòng-dŏng-diè sāi „Hók-ciŭ-uâ“ (福州話) cī bĭh miàng-chĭng lì chĭng-hŭ cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng, ng-guó ô sèng-hâiu ôi la̤ giòng-diêu gáuk-dê gì kiŏng, â̤ sāi „Hók-chiăng-uâ“, „Kŭ-chèng-uâ“, „Diòng-lŏ̤h-uâ“ dēng miàng-chĭng.\n\nMìng-dĕ̤ng dê-kṳ̆ (bău-guák Hók-ciŭ gâe̤ng Nìng-dáik) chŭi-iòng gáuk-dê gì kēu-ĭng dŭ mâ̤ siŏh-iông, dáng-sê dâi-gă-nè̤ng dŭ sāi „Bàng-uâ“ (平話) lì chĭng-hŭ ĭ.\n\nHók-ciŭ sê gū-cā Mìng-uŏk-guók dŭ-siàng, có̤i cā gì gṳ̆-mìng gōng gì sê Mìng-uŏk-ngṳ̄ (閩越語). Háng-ū-dá̤ miĕk-uòng Mìng-uŏk-guók ī-hâiu, báe̤k-huŏng giòng-sié gì Háng-ùng-huá giàng diē Hók-gióng, Mìng-uŏk-ngṳ̄ iù-sê sṳ̀-dék-dék biéng có̤ Háng-ngṳ̄ gì 1 ciĕ. Hŏk-ciā gōng, có̤i-cā gì Mìng-ngṳ̄ éng-găi sê nguòng-sṳ̄ Ngù-ngṳ̄ (吳語), Chū-ngṳ̄ (楚語) gâe̤ng Mìng-uŏk-ngṳ̄ gì ṳ̀ng-hăk (chăng-kō̤ \"Hók-gióng lĭk-sṳ̄\").\n\nÁng cài-lâiu gé-cái, Hók-ciŭ-uâ gì „15 ĭng hiê-tūng“ cêu sê Céng-dièu hìng-siàng gì, găk Dòng-dièu kăi-sṳ̄ diâng-hìng. Duâi-buô-hông sṳ̀ iù hiā sèng-hâiu gáu gĭng-dáng táu-dā̤ dŭ mò̤ biéng, bī-liê-gōng Dòng-dièu ô sĭ-ìng siā guó siŏh dà̤ sĭ, diē-sié ô siŏh guó „郎罷別囝“, ciā „郎罷“ „囝“ cêu sê gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ gì „lòng-bâ“ (hĕ̤k „nòng-mâ“) gâe̤ng „giāng“.\n\nChŭi-iòng Hók-ciŭ-uâ cĭ hâiu dŭ mò̤ sêu gì-tă ngṳ̄-ngiòng gì īng-hiōng, dáng-sê 3 bĭh pé-ĭng ông-muōi ô̤h Siông-diô ngṳ̄-ngiòng hūng-kuāng kiū biáng siŏh-dŏi /n/, /m/, /ŋ/ → /ŋ/. Giék-guō, „san (山)“ tĕ̤k có̤ /saŋ/, „sam (三)“ iâ tĕ̤k có̤ /saŋ/, gâe̤ng „sang (生)“ biéng có̤ dè̤ng-ĭng-cê. Sáik-muōi-ông-mō̤ iâ huák-sĕng dè̤ng-iông biéng huá, nguòng-lā̤ hùng-ông â-sāu gì sáik-muói /kˀ/ biéng có̤ hò̤-lè̤ng sáik-muōi /ˀ/, ngāi-sáik-muōi /tˀ/ gâe̤ng chói-puòi-sék-muōi /pˀ/ biáng gáu sáik-muōi /kˀ/ diē-sié, giék-guó /pakˀ/ biéng có̤ /paˀ/, „sit (實)“, gâe̤ng „sip (什)“ du te̤k có̤ /sikˀ/ gâe̤ng „sik (食)“ dè̤ng-ĭng.\n\nGáu Chĭng-dièu, ô nè̤ng kiū piĕng-siā ĭng-ông cṳ̆, Hók-ciŭ-uâ dék tāu-miàng gì ông-cṳ̆ «Chék Lìng Báik-ĭng» (戚林八音) cêu sê hiā sèng-hâiu piĕng gì. Găk Ching-dièu sì-dô̤i Hók-ciŭ-uâ ĭng-ông giék-sṳ̆k biéng-huá, chiông „Chiŭ-ông“ (秋韻) gâe̤ng „Siĕu-ông“ (燒韻) hăk-biáng, „Hŭi-ông“ (輝韻) gâe̤ng „Buŏi-ông“ (飛韻) hăk-biáng. Bók-guó dék duâi gì biéng-huá ô 2 bĭh: tàu-tàu bĭh sê ông-mō̤ sùi siăng-diêu huák-sĕng sĕ̤ng-ông-huá hĕ̤k kŭi-ông-huá, dâ̤ nê bĭh sê sṳ̀ dài-dŏng gì siăng-mō̤ kiū huák-sĕng dĕ̤k-ĭng-huá hĕ̤k lôi-ĭng-huá.\n\nMìng-guók cĭ hâiu, Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông cêu mò̤ cĭng duâi gì biéng-huá lāu. Gáu Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sìng-lĭk, Hók-ciŭ-uâ siŏh-bĕng duâi-liông cióh diē Huà-ngṳ̄ gì sṳ̀, siŏh-bĕng găk céng-hū ngṳ̄-ngiòng céng-cháik gì páh-dáh â-dā̤ sāi-ê̤ṳng huâng-ùi duâi giŭ, dék duâi gì Hók-ciŭ-uâ siàng-chê Hók-ciŭ â̤-sê gṳ̆ng sùi Dài-báe̤k gì kă-cék, biéng có̤ dâ̤ nê bĭh diōng-hìng gáu Huà-ngṳ̄ gì Mìng-ngṳ̄ siàng-chê.\n\nHók-ciŭ-uâ sê gū-cā Háng-ngū (nguòng-sṳ̄ Ngù-ngṳ̄ gâe̤ng gū Chū-ngṳ̄) gâe̤ng Mìng-uŏk-ngṳ̄ kău-kiăk buók-săng gì, găk hâiu-sié huák-diēng diô gà̤-dēng bô sêu gáu dŏng-dê dê-lī ùng-huá gì īng-hiōng, huák-sĕng sĭng gì biéng-huá. Gó-chṳ̄ Hók-ciŭ-uâ gì ngṳ̄-ngiòng dĕk-sáik găk Háng-ngṳ̄ diē-sié sê cêng-go̤ dŏk-chók.\n\n\"Ciō dèu-mĕ̤k: Hók-ciŭ-uâ ĭng-ông hiê-tūng\"\n\nHók-ciŭ-uâ cĭng-sâ̤ gì Háng-cê ô lâng săng cṳ̄ng tĕ̤k-ĭng. Cuòi cêu sê bàng-siòng gōng gì „băh-uâ“ (白話) gâe̤ng „cṳ̆-ngṳ̄“ (書語). „Băh-uâ“ sê gū-cā Háng-ngṳ̄ làu giâ gì Háng-cê tĕ̤k-ĭng, „cṳ̆-ngṳ̄“ sê ciŏng-muŏ-muŏ dò̤ la̤ tĕ̤k cṳ̆ sāi. Ĭng-ôi băh-uâ sê lĭk-sṳ̄ mì-làu giâ gì Háng-cê tĕ̤k-ĭng, ô gì tĕ̤k-ĭng cêng-go̤ gū-lō̤, iù cī â̤ huāng-ióng chók Hók-ciŭ-uâ sê cêng-go̤ còng-gū gì ngṳ̄-ngiòng.\nHók-ciŭ-uâ ô 7 bĭh siăng-diêu, â̤ buŏng có̤ siông-puái gâe̤ng hâ-puái lâng cṳ̄ng. Găk Hók-ciŭ-kiŏng diē-sié, hâ-puái gì diêu-dĭk dŭ bī siông-puái gèng. Cuòi găk Háng-ngṳ̄ diē-sié cêng-go̤ hāng giéng.\n\nHók-ciŭ-uâ găk hâiu-sié huák-diēng guó-tiàng dṳ̆ng, ông-mō̤ huák-sĕng sĕ̤ng-ông-huá hĕ̤k kŭi-ông-huá gì biéng-huá, bêng-chiā cī cṳ̄ng biéng-huá gâe̤ng siăng-diêu guăng-hiê cêng-go̤ mĭk-chiék. Cuòi găk Háng-ngṳ̄ diē-sié, iâ sê hāng-giéng gì.\n\nHók-ciŭ-uâ găk 19 gáu 20 sié-gī sèng-hâiu, ĭng-ông hiê-tūng bô huák-sĕng sĭng gì biéng-huá. Sṳ̀-ngṳ̄ diē-sié gì siăng-mō̤ huák-sĕng dĕ̤k-ĭng-huá hĕ̤k-ciā lôi-ĭng-huá. Găk Háng-ngṳ̄ diē-sié, sṳ̀-ngṳ̄ diē-sié gì siăng-mō̤ â̤ huák-sĕng cūng-kuāng biéng-huá gì ngṳ̄-ngiòng ng sê cĭng sâ̤.\n\nHók-ciŭ-uâ gì dông-sṳ̀ dŏ̤-só dŭ sê dăng-kiă ĭng-ciék, găk kēu-ngṳ̄ diē-sié, dăng-kiă ĭng-ciék gì dông-sṳ̀ â̤ huák-sĕng tiĕng-gă „l“ siăng-mō̤ gì hiêng-chiông, niông dông-sṳ̀ biéng có̤ sĕ̤ng-ĭng-ciék hĕ̤k dŏ̤-ĭng-ciék. Chiông „chiă“, tiĕng-gă „l“, biéng có̤ „chiă-liă“, „dăng“ tiĕng-gă „l“, biéng có̤ „dă-lăng“.\n\nGăk ùng-huák gà̤-dēng iâ ô tiĕng-gĕ ĭng-só gì hiêng-chiông. Dŏng nè̤ng buóh biēu-dăk „éng-hó“ cī bĭh kái-niêng sèng-hâiu, â̤ ciŏng dăng-kiă ĭng-ciék gì dông-sṳ̀ tiáh kŭi, tiĕng-gă siŏh bĭh ông-mō̤ „i“. Chiông „siā“, tiĕng-gă „i“, biéng có̤ „sì-siā“.\n\nHók-ciŭ-uâ ciō-iéu sê téng Gū Háng-ngṳ̄ huák-diēng chók gì. Ĭng-ôi Hók-ciŭ sêu gáu báe̤k-huŏng īng-hiōng gá-ciēu, bó̤-làu cĭng sâ̤ gū Háng-ngṳ̄ gì sìng-hông.\n\nGū Háng-ngṳ̄ ô 8 bĭh siăng-diêu, găk gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ diē-sié, dṳ̀ siông-ké̤ṳ-diêu (上去調) gâe̤ng siông-siōng-diêu (上上調) hăk-biáng có̤ siōng-siăng (上聲) ī-nguôi, gì-tă siăng-diêu dŭ uòng-chīng bō̤-làu giâ lì.\n\nSiông-gū Háng-ngṳ̄ mò̤ kĭng-sùng-ĭng (輕唇音) /f/. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ diē-sié tĕ̤k /f/ gì cê găk gô-dā̤ dŭ te̤k /p/ hĕ̤k /pʰ/. Cī bĭh hiêng-chiông găk gĭng-dáng Hók-ciĭ-uâ băh-uâ diē-sié ĭng-nguòng â̤ tō̤ diŏh. \nSiông-gū Háng-ngṳ̄ mò̤ siĕk-siông-ĭng (舌上音) /ʂ/. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ diē-sié tĕ̤k kiéu-siék-ĭng „zh“, „ch“ gì cê găk gū Háng-ngṳ̄ ék-buăng dŭ tĕ̤k /t/ hĕ̤k /tʰ/. Hók-ciŭ-uâ gó bō̤-làu ô gū Háng-ngṳ̄ gì cī bĭh dĕk-diēng.\nSiông-gū Háng-ngṳ̄ diē-sié, „Ăh“ gâe̤ng „Gùng“ lâng bih siăng-mō̤ sê siŏng-tŭng gì. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ diē-sé tĕ̤k „h“ hĕ̤k „x“ gì cê găk gū Háng-ngṳ̄ diē-sié ô tĕ̤k /k/, iâ ô tĕ̤k lìng-siăng-mō̤ (零聲母, cêu sê mò̤ siăng-mō̤). Hók-ciŭ-uâ băh-uâ bō̤-làu ô gū Háng-ngṳ̄ gì cī bĭh dĕk-diēng.\nSiông-gū Háng-ngṳ̄ diē-sié, „Hùng“ gâe̤ng „Ăh“ lâng bĭh siăng-mō̤ sê siŏng-tŭng gì. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ diē-sié tĕ̤k lìng-siăng-mō̤ gì cê găk gū Háng-ngṳ̄ diē-sié ô tĕ̤k /h/. Hók-ciŭ-uâ băh-uâ bō̤ làu ô gū Háng-ngṳ̄ gì cī bĭh dĕk-diēng.\nSiông-gū Háng-ngṳ̄ diē-sié, „Ī (lìng-siăng-mō̤)“ gâe̤ng „Sià“ lâng bĭh siăng-mō̤ sê siŏng-tŭng gì. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ diē-sié tĕ̤k lìng-siang-mō̤ gì cê găk gū Háng-ngṳ̄ diē-sié ô tĕ̤k /s/. Hók-ciŭ-uâ băh-uâ bō̤-làu ô gū Háng-ngṳ̄ gì cī bĭh dĕk-diēng.\n\nDṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ gì /k/, /kʰ/, /h/ găk sá̤-ông sèng-sāu mò̤ niōng-huá có̤ /tɕ/, /tɕʰ/, /ɕ/. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ ô huák-sĕng cī cṳ̄ng niōng-huá. Hók-ciŭ-uâ uòng-ciòng bō̤-làu gū Háng-ngṳ̄ gì cī bĭh dĕk-diēng.\nDṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ gì Ngì-mō̤ „/ŋ/“, gáu gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ ī-gĭng biéng mò̤ lāu. Hók-ciŭ-uâ gó bō̤-làu cī bĭh siăng-mō̤.\nDṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ ô ĭk-siăng (入聲), gĭng-dáng Huà-ngṳ̄, Siông-diô gì Mìng-báe̤k-uâ ī-gĭng mò̤ ĭk-siăng gó̤ lāu, bók-guó Hók-ciŭ-uâ gó lā̤ uòng-chīng bō̤-làu dṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ diē-sié gì ĭk-siăng.\n\nGà̤-dēng gōng gì sū-iū dĕk-diēng, Mìng-nàng-ngṳ̄ dŭ gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ siŏh-iông. Â-dā̤ gōng lâ Mìng-nàng-ngṳ̄ gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ mâ̤ siŏh-iông gì dê-huŏng.\n\nMìng-nàng-ngṳ̄ ô /m/, /n/, /ŋ/, /ⁿ/, /p/, /t/, /k/, /ʔ/ gì kṳ̆-biék, dáng-sê Hók-ciŭ-uâ nâ ô /ŋ/, /k/ gâe̤ng /ʔ/.\nHók-ciŭ-uâ sṳ̀-ngṳ̄ diē-sié iâ ô cĭng sâ̤ gū Háng-ngṳ̄ gì sìng-hông. Cī piĕ sṳ̀-ngṳ̄ găk gĭng-diēng diē-sié dŭ â̤ tō̤ diŏh. Ŏ̤h „diē-nè̤ng“ gì „diē“ (底), cī bĭh cê cêu sê Lĕ̤k-dièu sèng-hâiu gì ê̤ṳng-ngṳ̄. Lĕ̤k-dièu sèng-hâiu gì Háng-ngṳ̄ sāi „diē“ lì có̤ cī-sê ngì-ông-sṳ̀. Gó ô chiông „nguāi gì nó̤h“, „ĭ gì nó̤h“ diē-sié gì „gì“, sê téng Cìng-dièu sì-dô̤i bō̤-làu giâ lì. Gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ diē-sié gì „nè̤ng-káh“, „hŭng-tăi“, „mìng-chòng“, „téng-cièng“ dŭ sê téng Dòng-dièu Sóng-dièu sì-dâi sāi gì gū Háng-ngṳ̄ diē-sié bō̤-làu giâ lì.\n\nHók-ciŭ-uâ siĕng-tā̤ sê Ngù-ngṳ̄, Chū-ngṳ̄ gâe̤ng Mìng-uŏk-ngṳ̄ kău-kiăk buók-săng gì nguòng-sṳ̄ Mìng-ngṳ̄, gó-chṳ̄ Hók-ciŭ-uâ iâ téng nguòng-sṳ̄ Mìng-ngṳ̄ diē-sié sìng-diòng giâ Chū-ngṳ̄ gâe̤ng Mìng-uŏk-ngṳ̄ gì sìng-hông, chŭi-muōng cī-piĕ sìng-hông mâ̤ sâ̤, dáng-sê găk bàng-siòng-găng dŭ â̤ sāi gáu ĭ. Chiông bâng-nè̤ng gì bâng diōng hō̤ sì-hâiu sāi gì „bâng ô chă gó̤ lāu“ gì „chă“ (瘥) cêu sê téng gū Chū-ngṳ̄ lì gì. Gó-ô gì-tă mâ̤ ciēu gì sṳ̀ sê gū-cā Mìng-uŏk-ngṳ̄ lì gì, chiông „kă“ (Háng-cê ô nè̤ng siā có̤ „骹“).\n\nHók-ciŭ-uâ sāi Háng-cê gâe̤ng Lò̤-mā-cê lâng cṳ̄ng ùng-cê gé-liŏh ngṳ̄-ngiòng.\n\nHáng-cê sê gṳ̆ng Háng-nè̤ng dái gáu Sĕk-ék gì. Hók-ciŭ-uâ săng buōng ông-cṳ̆ gâe̤ng tāu-miàng gì siēu-siók dŭ sê kĕk Háng-cê siā gì. Dŏng-dê chióng-hié, gōng bìng-uâ (評話) gì nè̤ng iâ sê kĕk Háng-cê siā gŏ̤-sṳ̀ hĕ̤k kiŏh-buōng. Buók-guó, Háng-cê gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ mâ̤ báh-hông-báh dó̤i-kiăk, ô gì cê mò̤ nièng-ngài kĕk Háng-cê siā, ô gì nè̤ng cêu siā „cióh-ĭng“, „hông-tĕ̤k“ gâe̤ng „cê̤ṳ-cháung Háng-cê“ săng cṳ̄ng huŏng-sék lì gāi-giók ciā ông-dà̤.\n\nChĭng-dièu muăk-gĭ sèng-hâiu, téng Ĭng-guók lì gì Gĭ-dók-gáu Séng-gŭng-huôi diòng-gáu-sê̤ṳ Sṳ̄ Lŏk-báik (\"Robert W. Stewart\") ôi Hók-ciŭ-uâ huák-mìng siŏh tó̤ sāi Lò̤-mā-cê pĭng-siā gì pĭng-ĭng huŏng-áng, hāu lō̤ „Bàng-uâ-cê“ (平話字). Gĭ-dók gáu-huôi iù-sê kĕk cī cṳ̄ng ùng-cê chók-bēng lāu Hók-ciŭ-uâ Séng-gĭng gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ sṳ̀-diēng (\"Dictionary of Foochow Dialect\").\n\nGăk Mìng-ngṳ̄ diē-sié, dék-cā pieng-siā ông-cṳ gì ngṳ̄-ngiòng sê Hók-ciu-uâ. Gáu ging-dáng, Hók-ciu-uâ ô 3 buōng ông-cṳ dék tāu-miàng, hung-biék sê «Chék Chăng-cióng Báik-ĭng Cê-ngiê Biêng-lāng» (戚參將八音字義便覽), «Tái-sṳ̄ Lìng Pék-săng Sĭng-săng Ciŏ-ngṳ̆k Dùng-siăng» (太史林碧山先生珠玉同聲) gâe̤ng «Gă dêng Mī-ciòng Báik-ĭng» (加訂美全八音). Sèng lâng buōng găk Chĭng-dièu sèng-hâiu gâe̤ng nè̤ng hăk-biáng siŏh-dŏi, miàng-cê hāu lā̤ «Chék Lìng Báik-ĭng» (戚林八音).\n\nTéng Chĭng-dièu kī cêu ô nè̤ng kĕk Hók-ciŭ-uâ siā siēu-siók, miàng dék tāu gì siēu-siók sê «Mìng-dŭ Biék Gé» (閩都別記). Ĭ sê Chĭng-dièu sèng-hâiu siā gì, chók-ciā sê Lī-ìng-hò̤-giù (里人何求), cuòi sê ĭ gì bék-miàng, cáuk-ciā gì cĭng-miàng ī-gĭng mò̤ nièng-ngài tō̤ lāu. «Mìng-dŭ Biék Gé» sê ciŏng-huòi-tā̤ gì tŭng-sṳ̆k siēu-siók, táu cṳ̆ ô 380 huòi, diē-sié siā ô cĭng sâ̤ Hók-ciŭ dŏng-dê gì diòng-siók. Cī buô siēu-siók dó̤i Hók-ciŭ-uâ gì ngiêng-ngṳ̄ ô hēng duâi īng-hiōng, chiông „dáh-chió-cék“ cêu sê téng diē-sié lì gì.\n\nBàng-uâ-cê ùng-hók mâ̤ sâ̤ bêng-chiā dŏ̤-só sê gâe̤ng cŭng-gáu ô găng-guó gì. Bàng-uâ-cê ùng-hók dé̤ṳ-cáuk sê 1908 nièng chók-bēng gì «SÉNG-GĬNG SĬNG-GÔ-IÓK CIÒNG-CṲ̆» (1, 2). Cī buô ciòng-cṳ̄ ciong gōng buô Séng-gĭng sāi Hók-ciŭ buōng-gē̤ng uâ hĕ̤k buōng-gē̤ng gì biēu-dăk huŏng-sék huăng-ĭk chók lì, chŭi-iòng ô gì ê̤ṳng-sṳ̀ piĕng ùng-ngiòng-ùng, dáng sê ĭ gì gá-dĭk uòng-ciòng chiĕu-guó cī-pie chó̤-nguô.\n\n\n\n",
"title": "Hók-ciŭ-uâ"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nBă-biĕk-ták\n\nBă-biĕk-ták sê Séng-gĭng gà̤-dēng-sié gé-cái gì 1 bĭh dê-miàng. Bă-biĕk sāi Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ siā có̤ „בָּבֶל“, é-sé̤ṳ sê „biéng láung“.\n\nGŏng-gé̤ṳ Gô-iók Séng-gĭng «Cháung-sié Gé» dâ̤ 11 ciŏng gé-cái, Bă-biĕk-ták sê ìng-lôi ôi lāu sāi cê-gă gì miàng gèng gáu tiĕng, sū kī gì ták. Hiā sèng-hâiu, tiĕng-â nè̤ng lūng-cūng gōng 1 cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. Ĭng-ôi Siông-dá̤ Ià-huò-huà nêng-ùi ìng-lôi gì siōng-huăk sê ngài gì, i-cà̤ mâ̤ gé-sì i-cà̤ sê Siông-ciō cáung có̤ gì, gó siông gâe̤ng Siông-ciō piâng nèng-lik, huâng lāu giĕu-ngô̤ gì cô̤i. Gó-chṳ̄ cêu biéng láung ĭ-gáuk-nè̤ng gì kēu-ĭng, giéu ĭ-cà̤ mò̤ nièng-ài gié-sṳ̆k kī ták. Gó-sê̤ṳ nè̤ng sèu-sèu dò̤ Bă-biĕk-ták lì gāi-sék ìng-lôi ká̤-sié ô hī-māng sâ̤ gì ngṳ̄-ngiòng.\n\n«Cháung-sié Gé» 11:1-9 gé diŏh â-dā̤:\n\" Dŏng-sì tiĕng-â nè̤ng kēu-ĭng siŏh-iông, uâ-ngṳ̄ siŏng-dùng. Iù dĕ̤ng biĕng buăng kó̤ sì-hâiu, gáu Sê-nā dê-huŏng, ngê̤ṳ diŏh bàng dê, cêu lŏ̤h hŭ-uái dêu. Gáuk-nè̤ng siŏng ngiê-lâung gōng: \"Diŏh cà̤ lì có̤ ciŏng, sāi huōi siĕu hō̤.\" Ŏ̤h ciŏng-uâng, ô ciŏng, dáung có̤ siŏh, bô ô siŏh-iù, dáung có̤ huŏi. Bô gōng ā: \"Diŏh cà̤ lì kī siàng gâe̤ng ták, ták dīng diŏh gèng gáu tiĕng, sāi nguāi miàng diòng chók, miēng-dék nguāi-nè̤ng sáng kó̤ dê lā̤ gáuk-ché̤ṳ.\" Ià-huò-huà gáung-lìng, ó̤i káng sié-găng nè̤ng sū kī gì siàng, gâe̤ng ták. Ià-huò-huà cêu gōng: \"Cé̤ṳng-nè̤ng có̤ siŏh-iông gì, báh-sáng uâ-ngṳ̄ iâ siŏng-dùng, dăng kī-chiū ciŏng-uâng có̤ lāu. Gáu ī-hâiu, ĭ sū ó̤i có̤ gì, mò̤ siŏh iông â̤ géng-cī dék ĭ. Ngō̤-că̤ diŏh gáung-lìng, biéng luâng ĭ-gáuk-nè̤ng gì kēu-ĭng, sāi ĭ uâ-ngṳ̄ mâ̤ siŏng tŭng.\" Ŏ̤h ciŏng-uâng, Ià-huò-huà cêu sāi ĭ iù hŭ-uái sáng kó̤ dê lā̤ gáuk-ché̤ṳ, kī siàng gì dâi cêu sák kó̤. Ĭng Ià-huò-huà biéng luâng cé̤ṳng báh-sáng gì kēu-ĭng, sāi ĭ iù hŭ-uái sáng kó̤ dê lā̤ gáuk-ché̤ṳ, gó-chṳ̄ ciā siàng miàng giéu Bă-biĕk.\"\n\n\n\n",
"title": "Bă-biĕk-ták"
},
{
"han_proportion": 0.027436140018921477,
"text": "\nLìng Cáik-sṳ̀\n\nLìng Cáik-sṳ̀ (林則徐, ) sê Chĭng-dièu gì hŏk-ciā. Ĭ báik-cèng diŏh Guōng-ciŭ dái-liāng Dṳ̆ng-guók ìng-mìng dī-káung Ĭng-guók kŭi-diēng \"Hū-muòng siĕu iĕng\" (虎門銷煙). Chŭi-iòng cuòi ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê ĭ ūi-dâi gì sê̤ṳ-cék, dáng-sê ciā dâi iâ sê 1839 nièng huák-sĕng Dâ̤-ék-huòi Ă-piéng Ciéng-cĕng gì ciō-iéu nguòng-ĭng.\n\nLìng Cáik-sṳ̀ diŏh Hók-ciŭ chók-sié, có̤-sá̤ sèng-hâiu tĕ̤k-cṳ̆ iā nêng-cĭng. 1871 nièng, ĭ guăng có̤ \"Ù-guōng Cūng-dók\" (湖廣總督). Dùng nièng bô sĕng có̤ \"Kĭng-chā̤ Dâi-sìng\" (欽差大臣), ké̤ṳk Huòng-dá̤ pái kó̤ Guōng-dĕ̤ng géng Ă-piéng. Găk géng iĕng sèng-hâiu, ĭ mŭk-siŭ chiĕu-guó 2 uâng siŏng Ă-piéng, hŭng-sō̤ Ĕu-ciŭ lì gì sŏng-sùng. Dáng-sê, ĭ gì nū-lĭk mò̤ sìng-gŭng.\n\nĂ-piéng Ciéng-cĕng huák-sĕng ī-hâiu, Huòng-dá̤ ôi lāu ché̤ṳ-huăk Lìng Cáik-sṳ̀, cêu ciŏng ĭ huák-puói gáu Sĭng-giŏng chṳ̆ng-gŭng. Dáng-sê ĭ táu-dā̤ mò̤ gāi-biéng ĭ dó̤i guók-gă gì dṳ̆ng-sìng. Ĭ ô siā guó 1 dà̤ sĭ gōng: „Gēu lé guók-gă sĕng sṳ̄ ī, kī ĭng huô hók biê kṳ̆ cĭ?“ (茍利國家生死以, 豈因禍福避趨之?) 1850 nièng, ĭ sī diŏh diōng kó̤ Guōng-să̤ gì diô dŏng.\n\n\n\n",
"title": "Lìng Cáik-sṳ̀"
},
{
"han_proportion": 0.003061849357011635,
"text": "\nĔu-ciŭ\n\nĔu-ciŭ (歐洲, \"Europa\") sê sié-gái chék duâi ciŭ cĭ ék. Ĭ dĕ̤ng-buô sê Ā-ciŭ, să̤-buô sê Dâi-să̤-iòng, báe̤k-buô sê Báe̤k-bĭng-iòng. Ŭ-lă-lō̤ Săng (Ĭng-ngṳ̄: \"Ural Mountains\") gâe̤ng Lī Hāi (Ĭng-ngṳ̄: \"Caspian Sea\") sê Ĕu-ciŭ gâe̤ng Ā-ciŭ gì buŏng-gái. Ĕu-ciŭ miêng-cék nâ bī Dâi-iòng-ciŭ duâi siŏh-nék-giāng. Dáng-sê áng ìng-kēu lì sáung, ĭ sê sié-gái dê 2 duâi gì ciŭ.\n\n\"Ĕu-ciŭ\" ciā miàng sê téng Hĭ-lé-nà̤ sìng-uâ diē-sié 1 ciáh cṳ̆-niòng-nè̤ng gì miàng \"Ĕu-lò̤-bă\" (歐羅巴, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: \"Ευρώπη\") lì gì.\n\nGū Hĭ-lé-nà̤ sê Ĕu-ciŭ ùng-mìng gì ièu-lài. Gū Hĭ-lé-nà̤ gâe̤ng Gū Lò̤-mā sì-dô̤i sê gū-cā Ĕu-ciŭ ùng-huá có̤i huák-dăk gì sì-dô̤i. Gū Lò̤-mā Dá̤-guók miĕk-uòng cĭ hâiu, Ĕu-ciŭ giàng diē Ŭ-áng Sì-dô̤i.\n\n15 sié-gī Ùng-ngiê Hók-hĭng cĭ hâiu. Să̤-buô gì huák-dăk guók-gă kăi-sṳ̄ hióng hāi-nguôi sìng-tō̤ sĭk-mìng-dê. Cī kuŏ lĭk-sṳ̄ iâ hô̤ lō̤ \"Dê-lī Dâi-huák-hiêng\". Ĕu-ciŭ ùng-mìng ké̤ṳk sĭk-mìng-ciā dái gáu Mī-ciŭ dēng gì-tă dê-kṳ̆.\n\nDê-lī Dâi-huák-hiêng cĭ hâiu, Ĕu-ciŭ kăi-sṳ̄ giàng diē mìng-ciō. Hiā sèng-hâiu huák-sĕng guó bī-gáu chók-miàng gì ông-dông chiông Huák-guók Dâi-gáik-mêng dēng-dēng.\n\n18 sié-gī, Gĕ̤ng-ngiĕk Gáik-mêng găk Ĭng-guók kăi-sṳ̄, iù-sê ìng-lôi siâ-huôi gì sĕng-săng huŏng-sék huák-sĕng cêng duâi gì biéng-huá.\n\n20 sié-gī, ìng-lôi lĭk-sṳ̄ siông có̤i duâi gì sié-gái dâi-ciéng dŭ sê iù Ĕu-ciŭ kăi-sṳ̄. Nê Ciéng giék-sók hâiu, Siâ-huôi-ciō-ngiê gì Sŭ-lièng gâe̤ng gì-tă Cṳ̆-buōng-ciō-ngiê gì Să̤-huŏng guók-gă bô kăi-sṳ̄ Lēng Ciéng. 1991 nièng Sŭ-lièng gāi-tā̤, Lēng Ciéng giék-sók.\n\nBuóh liēu-gāi Ĕu-ciŭ ùng-huá, cêu găi-dŏng liēu-gāi ĭ gì 2 ciáh nguòng-tàu: Gū Hĭ-lé-nà̤ gâe̤ng Gĭ-dók-gáu.\n\n\n\n",
"title": "Ĕu-ciŭ"
},
{
"han_proportion": 0.025246981339187707,
"text": "\nSăng-săng\n\nSăng-săng (三山) sê Hók-ciŭ gì biék-chĭng, ĭng-ôi gô-dā̤ Hók-ciŭ siàng diē-sié ô săng láung săng. Cī săng láung săng dó̤-dā̤ sê diē săng láung, gó mâ̤ chĭng-chū. Hiêng-sì-câi cī săng láung sê Bìng-săng (屏山), Ŭ-săng (烏山), Ṳ̆-săng (于山). \n\nÔ-guăng Săng-săng gì sū-cī găh Hók-ciŭ, ô cī uâng gōng-huák: Săng săng còng, săng săng hiêng, săng săng bók-kō̤-giéng. (三山藏,三山現,三山不可見。)\n\nGŏng-gé̤ṳ diòng-siók, Mìng-uòng găh kuók-gióng Hók-ciŭ siàng sì-hâiu, ciŏng Bìng-săng, Ŭ-săng, Ṳ̀-săng kuòng gáu siàng-chiòng diē-sié, gó-chṳ̄ Hók-ciŭ siàng-chê ô săng láung săng.\n\nIòng-hâiu, hŭng-cūi sĭng-săng gâe̤ng Mìng-uòng gōng, Hók-ciŭ sê siŏh dèu lṳ̀ng, dáng-sê ciā lṳ̀ng mò̤ gáe̤k, mò̤ nièng-ài buŏi. Iù-sê Mìng-uòng cêu găh Săng-săng dṳ̆ng gì Ŭ-săng gâe̤ng Ṳ̀-săng kī lāu lâng lŏ̤h ták, niông „lṳ̀ng“ buók gáe̤k. Ŭ-săng gà̤-dēng siék gì hī lŏ̤h hāu lā̤ „Ŭ-ták“ (烏塔). Ṳ̀-săng gà̤-dēng siék gi hāu lā̤ „Băh-ták“ (白塔).\n\n\n",
"title": "Săng-săng"
},
{
"han_proportion": 0.0004578754578754579,
"text": "\nDài-gĕ̤ng\n\nDài-gĕ̤ng (臺江) sê Hók-ciŭ gì sioh bih ôi-dó̤i, gah Hók-ciu siàng nàng buô, Mìng-gĕ̤ng báe̤k ngiâng. Báe̤k-sóng kui sṳ̄ Mìng-ge̤ng cūi puóng, luk dê hìng siàng, cing sâ̤ gì nè̤ng lì cuāi-nē̤ dêu. Téng Mìng-dièu kui-sṳ̄ Dài Ge̤ng cêu siàng ôi Hók-ciu dék dê̤ṳng iéu gì siong ngiek dṳng sing.\n\nDài Ge̤ng lik sṳ̄ siông géu lă̤ Nàng Dài. Gah gung-nguòng-sèng 770 nièng, ging dáng Dài Ge̤ng dṳng buô (Gék-siòng Sang hó gê̤ṳng) cêu ô Mìng-hṳk cuk gì sieng mìng seng uak gah cī lāu. Gung-nguòng-sèng 202 nièng, Mìng Uòng gah Nàng-dòi Sang (Ging dáng gì Duâi-miêu Sang) sêu dong sì dṳng iong gì hung siōng, lik có̤ „Mìng Uok Uòng“, iòng hâiu gah ciā sang gà̤-dēng kī sioh gang miêu, hāu lă̤ „Mìng-uok-uòng Miêu“. Hâiu sié nè̤ng hāu miêu „Duâi Miêu“, cī sang iâ hāu lă̤ „Duâi-miêu Sang“. Gung-nguòng-sèng 134 nièng, De̤ng-uok Uòng Ṳ̀ Siêng gah Nàng-dòi Sang ge̤ng bing diéu ngṳ̀, bêng ciā ôi géu gék-lé, gah cī kī sioh bih dài, hāu lă̤ „Diéu-ngṳ̀ Dài“. Gōng „De̤ng Nàng siàng kiéu uông, ô dài lìng ge̤ng“, „Dài Ge̤ng“ ing chṳ̄ dáik miàng. Dòng-dô̤i sì-hâiu, ging dáng gì Dài Ge̤ng suk Mìng Gâing gâe̤ng Âu-guăng Gâing guāng-hak. Hiā-sèng-hâiu lâng bih gâing áng ging dáng Bah-mā Giò, Bing-dáik Giò gâe̤ng Iòng-dṳng sioh dâi ôi gái siáng, ī de̤ng gì Dài Ge̤ng suk Mìng Gâing, ī sa̤ gì Dài Ge̤ng suk Âiu-guang Gâing. Ciong uâng gì guang hak huong sék tié lāu mì tì gáu gung-nguòng 1913 nièng lâng gâing hak-biáng có̤ Mìng-âiu Gâing ciáh giék sók. 1945 nièng, céng hu gah Dài Ge̤ng siék lik Siēu-giò Kṳ gâe̤ng Dài-ge̤ng Kṳ. 1956 nièng lâng kṳ hak-biáng có̤ ging dáng gì Dài-ge̤ng Kṳ\n\nDài Ge̤ng Kṳ sê Hók-ciu chê 5 kṳ dài dong gì sioh bih. Ké-hâiu ung-huò\n\nDài Ge̤ng gah Hók-gióng sēng de̤ng nàng buô, Hók-ciu chê-kṳ dṳng buô. Báe̤k-ūi 26 dô 05 miēu (26°05'), de̤ng-giang 119 dô 18 miēu (119°18). Mìng-ge̤ng báe̤k ngiâng, áng Mìng-ge̤ng Hòng-dô̤ gâe̤ng Chong-sang Kṳ gáh ge̤ng dó̤i siōng, de̤ng buông gâe̤ng Gu-sang Déng siong lièng, sa̤ buô gâe̤ng Hùng-sang Déng siong lièng, báe̤k buô sê Gū-làu Kṳ. Luk dê miêng-ciék 18 bìng-huong gong-lī.\n\nDài Ge̤ng gì ké-hâiu suk Hāi-iòng séng gì ké-hâiu. Dài Ge̤ng gì hâ-gié gá dòng, de̤ng-gié cing dó̤i, dáng sê nâng ô gàng-dièu téng báe̤k huong giâ lì uâ, ung-dô iâ â̤ gáung gáu 0℃ ī giâ. Dài Ge̤ng nièng bìng-ging ung dô 19.6℃, gáung-ū liâng sê 1342.5 hò̤-mī. Siong nièng dài dong, 4-6 sê huô-gié (ṳ̄-gié), Mìng-ge̤ng sèu sèu dōng kā̤-cūi, 7-8 nguok iā ciēu dâung ṳ̄, dék gèng ung-dô du gah 35℃ ī siông, ô sì â̤ chieu guó 40℃, ciā sì hâiu iâ â̤ có̤ hung-tai. 9 nguok ī hâiu ké-ung mâing mâing gáung giâ lì, dáng sê dék gèng ung-dô gó sê gah 25~30℃ cō̤-êu, ciā sì hâiu gi buong du sê sàng-tieng, cing ciēu dâung ṳ̄. Iòng dong diè gáu 10 nguok dā̤ tieng cêu kai sṳ̄ liang lāu. 11 nguok tieng kiu chéng. 12 nguok gáu 2 nguok sê sioh nièng dài dong dék chéng gì sèng hâiu, tek biek gah nièng dau hiā sèng-hâiu, ung-dô sèu sèu nâ ô 0-6℃. \n\nDài Ge̤ng ìng kēu ô 37 uâng. Gṳ mìng ciō iéu séng Huk-gáu, dáng sê Dài Ge̤ng sê Tieng-ciō gáu gâe̤ng Gi-dók gáu dê̤ṳng iéu gì uak dông dê huong.\n\nDài Ge̤ng ô 37 uâng nè̤ng, ciō iéu sê Háng-ìng. Nguòng-dô̤i sì-hâiu ô Mōng-gū nè̤ng dêu gah cuāi-nē̤. Ching-dièu sèng hâiu chui iòng ô Māng-cuk nè̤ng lì Hók-ciu dêu, dáng ìng-kēu ng sê cing sâ̤. Hiêng-káik-sì Dài-ge̤ng dṳ̀ lāu Háng-ìng ī nguôi, gó ô Māng-cuk gâe̤ng Huòi-cuk dēng, dáng sê nè̤ng iā ciēu iā ciēu, ìng-kēu bī lṳk gó lă̤ mò̤ guó 0.5%. Ing dioh lik sṳ̄ gì iòng-iù, Dài Ge̤ng ìng kēu duâi buó hông gah nàng-buô gâe̤ng sa̤-nàng-buô. Âiu-ciu (gah Dài-ge̤ng Kṳ nàng-buô, Dài-ge̤ng guōng diòng huāi nē̤), Se̤ng-huòng (gah Dài Ge̤ng nàng-buô, Duâi-miêu-sèng huāi-nē̤), Chong-hà (gah Dài Ge̤ng sa̤-nàng-buô) gâe̤ng Bong-ciu (gah Dài Ge̤ng sa̤-nàng-buô) sé bih ga̤-dô̤ gì ìng-kēu mik-dô dék gèng, du gah sioh gong-lī 4.5 uâng ī gèng.\n\nDài Ge̤ng nè̤ng ciō iéu séng Huk Gáu. Tieng-ciō Gáu, Ià-su Gáu gâe̤ng Huòi Gáu gah Dài Ge̤ng du ô séng dù. Gah 1940 nièng-dó̤i ī sèng, Tieng-ciō Gáu gâe̤ng Ià-su Gáu gì Ciō-gáu cô̤-dòng du siék gah Dài Ge̤ng gì Gáu-dòng diē sié. Ing chṳ̄ Dài Ge̤ng sê Tieng-ciō Gáu gâe̤ng Ià-su Gáu diòng dô̤ gì dê̤ṳng iéu diòng sū. Ging dáng Tieng-ciō Gáu gáu iū do̤ só gah Ngiê-ciu, Buong-ciu, gâe̤ng Âiu-ciu. Dài Ge̤ng gì Tieng-ciō Gáu gáu iū dài dong, Diòng Lo̤h nè̤ng gâe̤ng Hók Chiang nè̤ng dék sâ̤, i cà̤ du sê 80 niêng ī hâiu lì cī có̤ seng-é he̤k seng uak. Hók-ciu buōng dê gì gáu iū duâi do̤ séng sê tō̤-ngṳ̀-gĭ.\n\n\n",
"title": "Dài-gĕ̤ng"
},
{
"han_proportion": 0.0002945941964943291,
"text": "\nMìng-âu\n\nMìng-âu (閩侯) sê Hók-ciŭ-chê guāng-hăk gì 8 bĭh gâing dài-dŏng gì siŏh bĭh. Mìng-âu-gâing gì tū-dê miêng-cék găh 8 gâing dài-dŏng bà̤ dâ̤ nê ôi. \n\nMìng-âu-gâing sê Mìng Gâing gâe̤ng Âiu-guăng Gâing hăk-biáng hâiu hìng-siàng gì. Hók-ciŭ Chê céng-hū siék-lĭk ī-hâiu bô téng Mìng-âu-gâing diē-sié ciŏng nguòng lā̤ Mìng Gâing gì dê-buàng uăk chók, có̤-ôi Hók-ciŭ Chê gì chê-kṳ̆.\n\nMìng-âu diŏh Hók-gióng de̤ng buô.\n\nMìng-âu-gâing diŏh dê-lī siông gì gĭng-ūi sê báe̤k-ūi 25° 47′ gáu 26° 37′, dĕ̤ng-gĭng 118° 51′ gáu 119° 25′ cĭ-găng, cêu sê găh Hók-gióng Sēng dĕ̤ng-buô. Mìng-gĕ̤ng dṳng-â iù. Góng gâing tù-dê miêng-cék sê 2,133 km², gṳng Ku-chèng gâe̤ng Īng-tái â-sāu, sê Sek-ék diē-sié miêng-cêk dâ̤ 3 duâi gì gâing, gah Ngū-kṳ-báik-gâing diē-sié bà̤ dâ̤ nê ôi. Mìng-âu de̤ng buô gâe̤ng Lò̤-nguòng Gâing, Céng-ang Kṳ, Gū-làu Kṳ, Cong-sang Kṳ, Diòng-lo̤h Chê siong lìng. Nàng buô gâe̤ng Hók-chiang Chê, Īng-tái Gâing siong lièng. Sā̤ buô gâe̤ng báe̤k buô sê Mìng-chiang Gâing gâe̤ng Ku-chèng Gâing. Mìng-âu-gâing du-liāng gâe̤ng 9 bih gâing, chê, kṳ siong lièng, sê Sek-ék diē-sié lìng-gâing dék sâ̤ gì.\n\nMìng-âu báe̤k-buô gâe̤ng sā̤-nàng buô du sê sang-kṳ, dṳng buô sê Mìng-ge̤ng làu-diô hìng siàng gì ò̤-káuk, nàng-buô Siông-ga̤ gáu Chiang-kāu hī-sioh-dâi sê Hók-ciu bàng-nguòng. Gâing báe̤k Iòng-bàng gâe̤ng Duâi-hù gau-ciék gì Ngù-mō̤ Sang ô 1403 mī hī-măng gèng, sê gōng gâing dék gèng gì ôi-dó̤i \n\nMìng-âu dék duâi gì ò̤ sê Mìng-ge̤ng, Mìng-ge̤ng téng gâing sa̤ gì Siēu-lioh làu diē Mìng-âu, huàng-chiong góng gâing dṳng-buô ôi-dó̤i. Mìng-ge̤ng gah Mìng-âu diē-sié ô 100.4 mī dòng, làu ging Siēu-lioh, Hùng-muōi, Bah-sai, Dé̤ṳk-giè, Gang-ciá, Ging-ka̤, Siong-ga̤, Nàng-sê̤ṳ, Nàng-tung, Siòng-kieng, Siông-gáng, Mìng-ge̤ng 12 bih hiong-déng. Mìng-ge̤ng gah Mìng-âu gì cuōi-mih miêng-cék ô 81 bìng-huong gung-lī. Gâing diē-sié 17 dèu Mìng-ge̤ng cie-làu nâ kau diē gŏ̤ uâ, Mìng-ge̤ng gah Mìng-âu gì làu-mik miêng-cék ô 1556 bìng-huong gung-lī, ciéng gōng gâing tù-dê miêng-cék gì 73%. Mìng-ge̤ng gah Ging-ka̤ Âiu-sê̤ṳ gì Guō-sang-ciu hó-gé̤ṳng gâe̤ng Nàng-dòi dō̤ buong có̤ Nàng, Báe̤k lâng dèu gē̤ng. Báe̤k-gē̤ng guó Uòng-sang-liē ī-hâiu làu diē Hók-ciu Chê, iòng-dong-diè ciong Báe̤k-gē̤ng káng có̤ Mìng-ge̤ng gì ciáng-làu. Nàng-ge̤ng iâ hāu lă̤ U-lṳ̀ng-ge̤ng. Gah Nàng-tung Déng Sing-giè hó-gê̤ṳng Mìng-ge̤ng â-iù dék duâi gì cie-liù Duâi-ciong ka̤ huôi diē cà̤ làu. Dṳ̀ Mìng-ge̤ng ī nguòi, gá duâi gì ò̤ gó ô Duâi-me̤k Ka̤, Nguòng-liē Ka̤, Dâ̤-ék Ka̤, Ging Kā̤ dēng. \n\nMìng-âu sṳk Ā-iek-dâi gié-hung ké-hâiu kṳ, Mìng-ge̤ng ge̤ng-gièng â̤ bih báe̤k buô sang-kṳ iek nék-giāng. Mìng-âu 4 gié tieng-ké hung-biék mìng-hiēng, iòng-dong-diè Chung-gié â̤ gá dòng nék-giāng, Chiu-gié gá dō̤i. Sioh nièng dék-iek gì nik-cī gah 7 nguok hâ-sùng gáu 8 nguok siông-uāng. Gieng-dṳk nièng gô-lik nièng-dau gâe̤ng Ching-mìng sê dék-chéng gì 2 bih sì-gang. Gáu 6 nguok sì-hâiu, cêu kai-sṳ̄ dâung-huô, gōng-nièng dài-dong cī nguok dék â̤ dâung. \n\nMìng-âu gōng nèng â̤ buong có̤ 4 gié. 3~6 nguok sê Chung-gié, téng 2 nguok kī tieng-ké cêu kai-sṳ̄ huòi-lōng lāu, gáu 4 nguok ung-dô cêu â̤ dak gáu 20°C, tieng ké iâ kiū iek lāu, 6 nguok sèng-hâiu tieng-ké cêu hēng iek lāu. Téng 7 nguok kai-sṳ̄ tieng cêu iā iek lāu, gáu 8 nguok dṳng-uāng gì cī dâung sì-gang sê gōng-nièng dék-iek gì sèng-hâiu, ge̤ng-ge̤ng dék-gèng ung-dô du dioh 35°C~38°C, ô gì dê-huong â̤ chieu guó 39°C, dak gáu 40°C, 8 nguok dṳng-uāng guó hâiu, ung-dô cêu mâing mâing gáung giâ lì, ng guó dṳk-ge̤ng dék-gèng ung-dô gó sê dioh 30°C gà̤-dēng. Hâ-gié gáu 9 nguok-dā̤ cêu cha-bók-do̤ giék-sók gŏ̤ lāu, ung-dô gié-sṳk gáung giâ lì. Céng-diē 10 nguok hâiu, Chiu-gié cêu kai-sṳ̄ lāu, ciā sèng-hâiu tieng-ké cing sèu sàng, gī-hu mò̤ dâung huô, téng 11 nguok kai-sṳ̄ ung-dô kiū duâi gáung, bìng ging â̤ gáung 4.5°C. 12 nguok kai-sṳ̄ gōng gâing kai-sṳ̄ De̤ng-gié, gáu â-nièng 1 nguok dā̤ gô-lik nièng-dau sèng-hâiu ung-dô gáung gáu gōng nièng dék-dā̤ gì ôi-dé, ô sèng-hâiu â̤ gáung gáu -4°C. Mìng-âu gōng gâing nièng-bìng-ging ung-dô dioh 15°C~19.5°C ci-gang. Dék-chéng sèng-hâiu bìng ging ung-dô gah 6°C~10.5°C ci-gang, dék-iek sèng-hâiu bìng-ging ung-dô dioh 23.6°C~29.3°C. Mìng-hâiu ung-dô â̤ gṳng-lă̤ dê-sié sing-gáung. Dék ing-dáe̤ng gì sê de̤ng-nàng buô gâe̤ng Siông-ga̤, Găng-ciá, nièng bìng ging ung-dô gah 19.5°C~20°C. Ciék lă̤ sê dṳng-buô Mìng-ge̤ng gièng, nièng bìng ging ung-dô gah 17°C~20°C ci-gang. Dék-chéng gì báe̤k buô sang-kṳ, nièng bìng ging ung-dô dioh 16°C~17°C cō̤-êu.\n\nGâe̤ng Siông-diô bī, Mìng-âu sê Hók-gióng dék mâ̤ dâung huô gì dê-huong ci-ék, sioh nièng dâung gì ṳ̄-cuōi ô 1200~2100 hò̤-mī. Iòng-dong-diè sang-kṳ bī Mìng-ge̤ng ge̤ng-gièng â̤ dâung. Sioh nièng dài-dong, 5~6 nguok dék â̤ dâung huô, ciā sèng-hâiu dâung gì huô-cuōi iéng ciòng nièng gáung-ṳ̄-liông 30%, gó-chū sèu sèu dōng ka̤-cūi. 7 nguok gáu 8 nguok sêu gáu hāi-hung gì īng-hiōng, sèu sèu có̤ hung-tai, dâung gì huô cêng gŏ̤ duâi, ng guó nâ ô sang-sê ge̤ng cêu giék sók gŏ̤ lāu, dék-dòng mâ̤ chieu guó 1 lā̤-buái. Gó-chṳ̄ cêu nâ gōng ciā sèng hâiu gáng gì ṳ̄-liông iéng gōng nièng 36%, ng guó du mò̤ dōng ka̤-cūi. Téng 10 nguok kī cêu cing ciēu dâung huô lāu.\n\nMìng-âu-gâing ô 9 bih déng, 7 bih hiong, Gâing-siàng siék gah Găng-chiá déng.\n\nDéng:\n\nHiong\nMìng-âu ô 61 uâng nè̤ng, gī-hù du sê Háng-nè̤ng. Gâe̤ng Hók-ciu sioh iông, Mìng-âu gōng gì ngṳ̄-ngiòng iâ sê Hók-ciu kiong gì Hók-ciu uâ.\n\nMìng-âu ô 61 uâng nè̤ng, Háng-nè̤ng iéng cūng-nè̤ng-só gì 99.68%. Ciēu-só mìng-cuk nâ ô chieng-bā nè̤ng, ī Siā-cuk ôi ciō. Mìng-âu ìng-kēu hung-buó mâ̤ bìng-hèng, iòng-dong-diè Mìng-ge̤ng ge̤ng gièng dêu gì nè̤ng bī sang kṳ ô sâ̤, de̤ng-nàng buô dêu gì nè̤ng bī sa̤ buô ô sâ̤. De̤ng nàng buô Mìng-ge̤ng Hiong sê gōng gâing ìng-kēu mik dô dék gèng gì dê huong, dak gáu 5720 nè̤ng/km. Ging-ka̤ Déng pâung Hók-ciu huong hióng gì ôi-dó̤i dèu gì nè̤ng gá sâ̤, ìng-kēu mik-dô ciék gê̤ṳng Hók-ciu Chê chê-kṳ gì cuōi bìng, ng guó Ging-ka̤ gì-ṳ̀ ôi-dói gì nè̤ng só mâ̤ sâ̤, sū ī chék-dṳ̀-báik-káu ī-hâiu, gōng déng gì ìng-kēu mik dô cêu ng sê cing gèng lāu. \n\nMìng-âu nè̤ng gōng gì sê Hók-ciu kiong gì Hók-ciu uâ. Ng chiông gì-ta Sek-ék gâing gì nè̤ng, Mìng-âu nè̤ng nâ kui-chói gōng uâ gì uâ, Hók-ciu nè̤ng iòng-dong-diè mò̤ nèng-ài téng i gōng uâ gì kiong buong chók i sê Hók-ciu siàng-diē gĭ gó sê Mìng-âu gĭ, gó-chṳ̄ cing-ciáng é-ngiê gà̤-dēng gì Hók-ciu uâ ng-dang-dang nâ gah Hók-ciu sāi, iâ ô gah Mìng-âu gōng gâing sāi. Ng guó, Mìng-âu nè̤ng gōng gì Hók-ciu uâ gâe̤ng Hók-ciu nè̤ng gōng gì Hók-ciu gó sê ô nék-dék cha biék. Gah sing-diêu siông, Mìng-âu nè̤ng gōng gì Hók-ciu uâ diē-sié, siông-ik gah siông-sing â-sāu gì biéng huá gâe̤ng Hók-ciu nè̤ng gōng gì Hók-ciu uâ mâ̤ sioh iông.\nGah ông-mō̤ siông, Hók-ciu gì Hók-ciu uâ diē-sié /œ/, /ɛu/ ī ging mò̤ gâe̤ng ké̤ṳ-sing siong ping lāu, dáng Mìng-âu gì Hók-ciu uâ diē-sié gó bō̤-làu cī lâng bih ông.\n\n\n",
"title": "Mìng-âu"
},
{
"han_proportion": 0.0025157232704402514,
"text": "\nWikipedia\n\nWikipedia, iâ hô̤ lō̤ Wiki Báik-kuŏ (Wiki百科) sê 1 buô uōng-lŏk báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆, găk 2001 nièng 1 nguŏk 15 hô̤ sìng-lĭk. Ĭ gì mŭk-dék sê gióng-lĭk 1 buô uòng-cuòng cê̤ṳ-iù, miēng-hié, dŏ̤-ngṳ̄ gì báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆. Wikipedia ôi cêng sâ̤ nè̤ng tì-gṳ̆ng dĭ-sék gâe̤ng chăng-kō̤ cṳ̆-lâu. Ĭ gâe̤ng ék-buăng gì báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆ có̤i duâi gì chă-biék cêu sê cuòng sié-gái giĕng-dṳ̆k nè̤ng dŭ â̤-sāi lì Wikipedia piĕng-siā, siŭ-gāi, tō̤-lâung ùng-ciŏng, gó-chṳ̄ ĭ gì cṳ̆-nguòng sê dék hŭng-hô gì.\n\nWikipedia ciō hŭk-ô-ké diŏh Mī-guók, bê-ê̤ṳng gì hŭk-ô-ké diŏh Hò̤-làng gâe̤ng Hàng-guók.\n\nBàng-uâ Wikipedia sê sāi Hók-ciŭ-uâ Bàng-uâ-cê gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ Háng-cê siā gì Wikipedia bēng-buōng. Ĭ diŏh 2006 nièng 9 nguŏk 30 hô̤ sìng-lĭk, gáu gĭng-dáng dêu tūng-biáng ô piĕng dèu-mĕ̤k.\n\n\n\n\n",
"title": "Wikipedia"
},
{
"han_proportion": 0.015714285714285715,
"text": "\nNĭk-tàu\n\nNĭk-tàu (日頭, hĕ̤k Tái-iòng, 太陽) sê tái-iòng-hiê gì 1 lăk diâng-sĭng, dâe̤ng-liông sê gó̤-lòng tái-iòng-hiê gì 99%. Dê-giù gâe̤ng gì-tă gì giàng-sĭng dŭ diŏh nĭk-tàu bòng-biĕng pă-lă-kuàng. Ô nĭk-tàu ciáh ô dê-giù gì nĭk-dŏng gâe̤ng màng-buŏ. Dê-giù ông-dông sū-sṳ̆ gì nèng-liông, dê-giù gà̤-dēng ciòng-buô sĕng-miâng sū-sṳ̆ gì nè̤ng-liông dŭ sê Nĭk-tàu tì-gâe̤ng gì.\n\nDṳ̆ng-guók sìng-uâ ô \"Hâiu-ngiê siâ nĭk\" (后羿射日) gì diòng-siók. Gū-cā-cā sèng-hâiu, tiĕng lā̤ ô 10 lăk nĭk-tàu, duâi-dê dŭ ké̤ṳk hiék dă gó̤. Hâiu-ngiê cêu sāi ciéng siŏk dâung 9 lăk, diông 1 lăk. Iù-sê ìng-lôi gì sĕng-còng kuàng-gīng ciáh biéng ciáng-siòng.\n\nHĭ-lé-nà̤ sìng-uâ diē-sié, tái-iòng-sìng sê Ă-pŏ̤-lò̤ (阿波羅).\n\n\n",
"title": "Nĭk-tàu"
},
{
"han_proportion": 0.006081081081081081,
"text": "\nMilan Kundera\n\nMilan Kundera 1929 nièng 4 nguŏk 1 hô̤ diŏh Ciĕk-káik (\"Czech\") chók-sié, hiêng-câi dêu Huák-guók, guók-cié-ciō-ngiê-ciā, Sĕng-miâng Dṳ̆ng Dŏng-mâ̤-dái cĭ Kĭng (Ciĕk-káik-ngṳ̄: \"Nesnesitelná lehkost bytí\"; Huák-ngṳ̄: \"L'insoutenable légèrté de l'être\"; Ĭng-ngṳ̄: \"The Unbearable Lightness of Being\"; Dáik-ngṳ̄: \"Die Unerträgliche Leichtighkeit des Seins\"; Guók-ngṳ̄: \"生命中不能承受之輕\") gì cáuk-ciā.\n\n1968 nièng, Kundera chăng-gă lāu \"Prague cĭ chŭng\" (\"Prague Spring\") gāi-gáik ông-dông, dáng-sê ciā ông-dông sák-sák-muōi ké̤ṳk Sŭ-lièng gŭng-dôi déng-ák. Iù-sê Kundera kăi-sṳ̄ sāi cṳ̆ piĕ-bìng Siâ-huôi-ciō-ngiê, gó-chṳ̄ ĭ gì cáik-pīng dŭ ké̤ṳk céng-hū céng-cī. 1975 nièng, Kundera buăng kó̤ Huák-guók kó̤ dêu.\n\nIè-mìng Huák-guók ī-hâiu, Kundera gié-sṳ̆k huák-biēu cáuk-pīng, gé-liŏh Ciĕk-káik-nè̤ng huāng-káung Sŭ-lièng lī-dê gì dâi-gié. 1984 nièng, ĭ siŏh-sié-nè̤ng īng-hiōng-lĭk dék duâi gì cṳ̆ «Sĕng-miâng Dṳ̆ng Dŏng-mâ̤-dái cĭ Kĭng» chók-bēng. Kundera hâiu-gĭ gì cáuk-pīng céng-dê ê-dô̤ muōng lài muōng ciāng, kăi-sṳ̄ gă-tiĕng diék-hŏk gì sṳ̆-kō̤.\n\n«Sĕng-miâng Dṳ̆ng Dŏng-mâ̤-dái cĭ Kĭng» sê Milan Kundera dék chók-miàng gì siēu-siók, ĭng-ôi cī buô cṳ̆ Kundera ciáh sìng-ùi sié-gái có̤i ūi-dâi gì cáuk-gă cĭ ék.\n\nCī buô cṳ̆ tŭng-guó dó̤i céng-dê gâe̤ng diék-hŏk gì sṳ̆-kō̤, gōng-sŭk lāu còng-câi īng-hèng gì ciō-dà̤: còng-câi dó̤-dā̤ sê dâe̤ng gó sê kĭng? Céng-dê ô mò̤ niông ìng-séng biéng ngài? Cī gūi ciáh ông-dà̤ dĭk-dáik ìng-lôi īng-uōng sṳ̆-liòng cék-céng.\n\n\n",
"title": "Milan Kundera"
},
{
"han_proportion": 0.001310615989515072,
"text": "\nOrhan Pamuk\n\nOrhan Pamuk, 1952 nièng 6 nguŏk 7 hô̤ diŏh Tū-ī-gì (\"Turkey\") Istanbul chók-sié, cáuk-gă, 2006 nièng Nobel Ùng-hŏk-ciōng gì dáik-ciō.\n\nOrhan Pamuk sèu-sèu ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê Hâiu-hiêng-dâi cáuk-gă. Ĭ gì cáuk-pīng ké̤ṳk huăng-ĭk siàng siék-gūi cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng bēng-buōng găk ciòng sié-gái huák-biēu.\n\nOrhan Pamuk 6 huói kăi-sṳ̄ ŏ̤h uâ, gáu 22 huói giók-é có̤ siēu-siók-gă. Ĭ gì cáuk-pīng tā̤-hiêng lāu ùng-mìng ṳ̀ng-hăk gâe̤ng siŏng-chṳ̆ng gì é-ngiê, giéu nè̤ng chĭng-sṳ̆.\n\n2005 nièng 6 nguŏk, Tū-ī-gì céng-hū tŭng-guó 1 kuāng huák-áng, sĭng-mìng êng-hò̤ Tū-ī-gì-nè̤ng dŭ mâ̤-tĕ̤ng hī-bóng cê-gă gì guók-gă, nâ-mò̤ céng-hū ô guòng-lĭk sīng-puáng ĭ gì cô̤i. Găk ciā huák-áng tŭng-guó gì 4 gá nguŏk-nĭk cĭ-sèng, Ó̤-ī-hâng Pá-mŭk ô diŏh Sôi-sê̤ṳ (瑞士) gá-ciā chāi-huōng sèng-hâiu gōng guó Tū-ī-gì-nè̤ng găk lĭk-sṳ̄ siông báik-cèng có̤ guó cṳ̄ng-cŭk miĕk-ciŏk gì dâi. Gó-chṳ̄, céng-hū buóh siōng sīng-puáng ĭ, buóh niông ĭ diē găng-lò̤. Kī-só kăi-sṳ̄ cĭ-hâiu, Pamuk diŏh Dáik-guók gì bĕng-ciōng diēng-lā̤ siông duâi-siăng gōng: \"Nguāi gái gōng siŏh huòi, tiăng chĭng-chū, gê̤ṳng-cūng ô siŏh-báh-uâng Ā-mī-nì-ā-nè̤ng gâe̤ng săng-uâng Kó-ī-dáik-nè̤ng diŏh Tū-ī-gì ké̤ṳk tài sī!\" (\"I repeat, I said loud and clear that one million Armenians and 30,000 Kurds were killed in Turkey!\")\n\nCiā sê̤ṳ-giông īng kī guók-cié cêng duâi huāng-éng. Sié-gái siông ô cêng sâ̤ nè̤ng ciĕ-tì Pamuk gì có̤-huák, nêng-ùi dó̤i ĭ gì kī-só sê giòng-găng ìng-guòng. 2006 nièng 1 nguŏk 22 hô̤, céng-hū dó̤i Pamuk gì kī-só ciáh giék-sók.\n\n\n\n",
"title": "Orhan Pamuk"
},
{
"han_proportion": 0.001682085786375105,
"text": "\nĬng-ngṳ̄\n\nĬng-ngṳ̄ (英語, \"English\") kī-nguòng găh Ĭng-guók, hiêng-káik-sì ô 1 piĕ guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆ sāi Ĭng-ngṳ̄ có̤ guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng, gó ô iā sâ̤ guók-gă ciong Ĭng-ngṳ̄ diâng có̤ dâ̤-nê ngṳ̄-ngiòng.\n\nĬng-ngṳ̄ sê góng sié-gái sāi-ê̤ṳng huōng-ùi dék kuák gì ngṳ̄-ngiòng. Góng sié-gái dâi-mō̤ ô 3 é 5,400 uâng nè̤ng kĕk Ĭng-ngṳ̄ có̤ dâ̤-ék ngṳ̄-ngiòng. Kĕk Ĭng-ngṳ̄ có̤ dâ̤-nê ngṳ̄-ngiòng gì ìng-kēu ô 1 é 5,000 uâng gáu 15 é. Ĭng-ngṳ̄ iâ sê Lièng-hăk-guók guŏng-huŏng ngṳ̄-ngiòng cĭ ék.\n\nĬng-ngṳ̄ sê téng gū-cā Ăng-gáh-lò̤ Sák-sŏng (\"Anglo-Saxons\") mìng-cŭk gōng gì gū Ĭng-ngṳ̄ iēng-biéng siàng gì, sê Să̤ Gé-ī-màng-ngṳ̄ (\"Western Germanic language\") gì 1 cṳ̄ng. Gó-chṳ̄ gĭng-dáng gì Ĭng-ngṳ̄ ngṳ̄-huák duâi-buô-hông dŭ gâe̤ng gì-tă Gé-ì-màng ngṳ̄-ngiòng cĭng chiông (pī-ṳ̀-gōng Hò̤-làng-ngṳ̄ gâe̤ng Dáik-ngṳ̄).\n\n11 sié-gī, Huák-guók Nò̤-màng-dī-nè̤ng (\"Normans\") chĭng-huâng Ĭng-guók, ciŏng Huák-ngṳ̄ gâe̤ng Lá-dĭng-ngṳ̄ dái gáu Ĭng-guók, sū-ī hiêng-dâi Ĭng-ngṳ̄ iâ ô cĭng sâ̤ Lá-dĭng ngṳ̄-cŭk dăng-sṳ̀.\n\nGê̤ṳng-dâi gĕ̤ng-ngiĕk gáik-mêng ī-hâiu, Ĭng-ngṳ̄ tié Ĭng-guók gì gŭng-dôi diòng gáu hāi-nguôi gì sĭk-mìng-dê, mâing-mâing biéng siàng sié-gái dék sì-hèng gì ngṳ̄-ngiòng.\n\n\n",
"title": "Ĭng-ngṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.002157497303128371,
"text": "\nGuók-gă\n\nGuók-gă (國家) găk dê-lī-hŏk gâe̤ng céng-dê-hŏk gà̤-dēng gì dêng-ngiê sê „1 piéng dê-lī liāng-tū“. Sṳ̀-diēng gà̤-dēng iòng-dŏng-diè â̤ dêng-ngiê có̤: \"\"siŏh ciáh nè̤ng chók-sié, buók-duâi, sĕng-uăk gì tū-dê; siŏh ciáh céng-dê-tā̤ hĕ̤k-ciā mìng-cŭk gì liāng-tū\"\".\n\nSă̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng diē-sié biēu-dăk Háng-ngṳ̄ guók-gă kái-niêng gì sṳ̀ ng-nié 1 bih. O̤h Ĭng-ngṳ̄ liông, ô \"\"country\"\", \"\"state\"\" gâe̤ng \"\"nation\"\". Gāng-dăng gōng, \"\"country\"\" sê dê-lī-séng gì, \"\"state\"\" sê céng-dê-séng gì, \"\"nation\"\" sê ùng-huá gâe̤ng mìng-cŭk-séng gì.\n\nDuâi-buô-hông céng-hū ôi lāu bō̤-céng ĭ ìng-mìng guók-gă nêng-dùng gì tūng-ék, dé̤ṳng-é \"\"nation-state\"\" gì kái-niêng. Bī-ê̤ṳ chiông Dṳ̆ng-guók céng-hū cêu siŏng-diòng sū-iū Dṳ̆ng-guók-nè̤ng dŭ sṳ̆k Dṳ̆ng-huà mìng-cŭk. Dáng-sê ĭng-ôi lĭk-sṳ̄ gâe̤ng hiêng-dâi iè-mìng gì nguòng-ĭng, iù cṳ̄ng-cŭk hiĕk-tūng uòng-ciòng siŏh-iông gì nè̤ng cū-siàng gì guók-gă sĭk-cié mò̤ còng-câi.\n\n\n",
"title": "Guók-gă"
},
{
"han_proportion": 0.013221683561040106,
"text": "\nBìng-tàng\n\nBìng-tàng-gâing (平潭縣) sê Hók-ciŭ-chê guāng-hăk gì 8 bĭh gâing dài-dŏng gì siŏh bĭh. \n\nBìng-tàng-gâing gô-dā̤ sê Hók-chiăng gì siŏh buô-hông, ék-dĭk sṳ̆k Hók-chiăng guāng-hăk.\n\n1730 nièng, Chĭng-dièu céng-hū ciŏng Hāi-tàng Dō̤ (海壇島) gâe̤ng ĭ bòng-biĕng gì duâi nâung gáuk dō̤ uăk ôi Bìng-tàng-gâing-sìng Guāng-hăk-kṳ̆. 1798 nièng Guāng-hăk-kṳ̆ gūi ùi „Bìng-tàng Hāi-huòng Tiăng“ (平潭海防廳), dĭk-ciék iù Hók-ciŭ Hū guāng-lī. \n1912 nièng, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók céng-hū hié dṳ̀ „Bìng-tàng Hāi-huòng Tiăng“, kiū siék „Bìng-tàng-gâing“, téng hiā sèng-âiu kī Bìng-tàng ciáh ciáng-sék gióng-lì gâing céng-hū.\n1956 nièng Bìng-tàng-gâing uăk ké̤ṳk Céng-gŏng Ciŏng-kṳ̆ (晉江專區) guāng lī, gáu 1983 nièng Hèng-céng kṳ̆ bĭk dièu-cīng sèng-hâiu ciáh uăk diōng Hók-ciŭ-chê guāng lī gáu gĭng-dáng.\n\nBìng-tàng ciòng gâing ô 38 uâng nè̤ng, tū-dê miêng-cék 371.1 bìng-huŏng gŭng-lī.\n\nBìng-tàng găh báe̤k-ūi 25 dô 16 hŭng gáu 25 dô 44 hŭng, dĕ̤ng-gĭng 119 dô 32 hŭng gáu 120 dô 10 hŭng cĭ găng gì Dṳ̆ng-guók Hók-gióng Sēng dĕ̤ng buô, Dài-hāi hāi-méng gà̤-dēng. Bìng-tàng-gâing tū-dê miêng-cék sê 371.1 bìng-huŏng chiĕng-mī. Ciō-tā̤ gì Hāi-tàng dō̤ (海壇島) sê Hók-gióng dék duâi gì dō̤-sê̤ṳ, iâ sê Dṳ̆ng-guók dâ̤ 5 duâi dō̤-sê̤ṳ. Bìng-tàng gâe̤ng dâi-lṳ̆k gì gău-tŭng uòng-ciòng diŏh āi hāi-ông. Bìng-tàng sê Hók-ciŭ-chê 8 gâing diē-sié mì-ék gì dō̤-sê̤ṳ gâing, ciòng-buô liāng-tū dŭ mò̤ diŏh Ĕu-ā Dâi-lṳ̆k gà̤-dēng.\n\nBìng-tàng ciòng gâing nè̤ng-só ô 38 uâng cō̤-êu, buōng-dê ngṳ̄-ngiòng sê Hók-chiăng kiŏng Hók-ciŭ-uâ. Gó ô nék-dék Huòi-cŭk gâe̤ng Siă-cŭk nè̤ng, ciéng cūng nè̤ng-só gì 1.5%. Bìng-tàng gì ìng-kēu mĭk-dô siŏng-dŏng gèng, dăk gáu siŏh bìng-huŏng chiĕng-mī 1200 nè̤ng cō̤-êu, ciŏng-gê̤ṳng gó̤-lòng Hók-gióng Sēng bìng-gĭng ìng-kēu mĭk-dô gì 4.5 buôi. Bìng-tàng-gâing ciòng gâing 87.29% gì nè̤ng dŭ diŏh Hāi-tàng Dō̤ gà̤-dēng, gì-dṳ̆ng 62% gì nè̤ng dêu găk Hāi-tàng Dō̤ gà̤-dēng gì Làu-cuōi (流水), Ó̤-sèng (澳前), Tàng-siàng (潭城), Báe̤k-chió (北厝), Sŭ-ó̤ (蘇澳), Ngò̤-dĕ̤ng (敖東) cī 6 bĭh déng lā̤. Gāi-gáik Kăi-huóng ī-hâiu, ô cĭng sâ̤ gì Bìng-tàng nè̤ng liê-kŭi Bìng-tàng gáu Hók-ciŭ dēng duâi siàng-chê sĕng-uăk, iâ ô cĭng sâ̤ gì Bìng-tàng nè̤ng sāi gáuk iông huŏng-huák chók-iòng gĕ̤ng-cáuk sĕng-uăk.\n\nBìng-tàng ô 5 bĭh déng, 10 bĭh hiŏng. \n\n5 bĭh déng sê:\n\n10 bĭh hiŏng sê:\n\n\n",
"title": "Bìng-tàng"
},
{
"han_proportion": 0.006772009029345372,
"text": "\nBìng-nàng\n\nBìng-nàng-gâing (屏南縣) sê Mìng-dṳ̆ng Sĕk-ék diē-sié dê-lī dék báe̤k gì gâing. Gô-dā̤ sê Kŭ-chèng-gâing gì siŏh buô-hông, 18 sié-gī ciáh téng Kŭ-chèng Gâing diē-sié buŏng chók lì. Bìng-nàng-gâing gâe̤ng Kŭ-chèng-gâing siŏh-iông, dŭ ng sṳ̆k Hók-ciŭ-chê guāng-hăk, sṳ̆k Nìng-dáik-chê guāng-hăk.\n\nBìng-nàng-gâing dù-dê miêng-cék ô 1485.3 bìng-huŏng gŭng-lī, nè̤ng-só ô 18 uâng. Dŏ̤-só sê gōng Kŭ-chèng kiŏng Hók-ciŭ-uâ gì Háng-nè̤ng.\n\n\n",
"title": "Bìng-nàng"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nDâi-hàng Mìng-guók\n\nHàng-guók (\"Hanguk\" ,한국) ciòng miàng hāu lā̤ „Dâi-hàng Mìng-guók“ (\"Daehan Minguk\" ,대한민국), sê Ā-ciŭ dĕ̤ng-buô Hàng Buáng-dō̤ (iâ hāu lă̤ Dièu-siēng Buáng-dō̤) gà̤-dēng gì siŏh bĭk guók-gă. Hàng-guók ciòng guók nè̤ng-só ô 4,500 uâng, gī-hù dŭ sê Hàng nè̤ng (Dièu-siēng nè̤ng). Hàng-guók găh ’60 nièng-dâi sìng-gŭng sĭk-hèng gì „nguôi-hióng ciō-dô̤ hìng“ gĭng-cá̤ huŏng-cĭng hâiu, téng lŏ̤h-hâiu gì nùng-ngiĕk guók-gă biéng có̤ Ā-ciŭ gĭng-cá̤ huák-dăk gì gĕ̤ng-ngiĕk guók-gă. Hàng-guók sê Ā-ciŭ Hĭ-lĭ-pĭng ī-hâiu dâ̤ nê duâi Gĭ-dók-gáu guók-gă. Hàng-guók hiêng-dâi ùng-huá găh Ā-ciŭ dĕk-biék găh Dṳ̆ng-guók ô siŏng-dŏng duâi gì īng-hiōng. \n\nIòng-dŏng-diè Hók-ciŭ-uâ dŭ sê hāu Hàng-guók có̤ „Nàng Dièu-siēng“, téng Dṳ̆ng-guók gâe̤ng Hàng-guók siŭ-gău ī-hâiu, Hàng-guók cī bĭk miàng-chĭng ciáh kăi-sṳ̄ sāi. \n\nHàng-guók gì lik-sṳ̄ chiāng káng Hàng-guók lĭk-sṳ̄ cī piĕng ùng-ciŏng.\n\nHàng-guók găh Ā-ciŭ dĕ̤ng-buô Hàng Buáng-dō̤ nàng-buô, ké-hâiu sê gié-hŭng ké-hâiu.\n\nHàng-guók găh Hàng Buáng-dō̤ nàng-buô, miêng-cék 9 uâng 9 ciĕng bìng-huŏng gŭng-lī, iéng 45% gì Hàng Buâng-dō̤. \n\nHàng-guók báe̤k biĕng gâe̤ng sê Báik-hàng, sĕ̤ng-huŏng gák lā̤ 38-dô siáng. Dĕ̤ng-biĕng sê Nĭk-buōng Hāi (Hàng-guók hāu lă̤ Dĕ̤ng-hāi), Nàng-biĕng gák lā̤ Dâi-hàng Hāi-gău gâe̤ng Nĭk-buōng dó̤i sióng, Să̤ bieng sê Uòng-hāi (Hàng-guók hāu lā̤ Să̤-hāi). Cā̤-ciŭ dō̤ sê ciòng guók dék duâi gì dō̤. Téng siū-dŭ làu guó gì Háng-gĕ̤ng sê dék duâi gì gĕ̤ng.\n\nHàng-guók ké-hâiu bī-gáu sék-hăk ìng-lôi, sé-gié ké-hâiu buŏng cĭng chĭng-chū. Iòng-dŏng-diè Hâ-tiĕng gá iĕk bêng-chiā sèu dâung huô, Dĕ̤ng-tiĕng chéng, kŭng-ké cĭng găng-só̤, chŭng chiŭ lâng gié ké-hâiu ĭng-dáe̤ng.\n\nHàng-guók gì ŭng-dô chă-biék gá duâi. Tiĕng-chéng sèng-hâiu dék giâ ŭng-dô â̤ dăk gáu -15 dô, tiĕng iĕk sèng-hâiu dék gèng ŭng-dô â̤ dăk-gáu 35 dô. Dṳ̀ kŭi săng-kṳ̆, Hàng-guók gì bìng-gĭng ŭng-dô găh 10 gáu 16 dô cĭ-găng. Hâ-gié dék iĕk gì 8 nguŏk bìng-gĭng ŭng-dô sê 23~27 dô, Dĕ̤ng-gié dék chéng gì 1 nguŏk bìng-gĭng ŭng-dô sê -6~7dô, chiŭ-gié 10 nguŏk gì bìng-gĭng ŭng-dô sê 11~19 dô, chŭng-gié 5 nguŏk gì bìng-gĭng ŭng-dô sê 16~19 dô.\n\nGōng nièng 50%~60% gì gáung-cūi-liông dŭ cĭk-dṳ̆ng găh tiĕng iĕk sèng-hâiu. Dĕ̤ng-gié téng 11 nguŏk â-uāng gáu 3 nguŏk siông-uāng cī siŏh dâung sì-găng dŭ mò̤ dâung-ṳ̄, tiĕng dŭ sê sàng gi. \n\nHàng-guók buŏng có̤ 1 bĭk dĕk-biék-chê, 6 bĭk guōng-mĭk-chê, 1 bĭk dĕk-biék-cê̤ṳ-dé-dô̤, 8 bĭk dô̤ (To). Dĕk-biék-cê̤ṳ-dé-dô̤ sê 2006 nièng găh Dô̤ gì gĭ-chū gà̤-dēng siék-lĭk gì.\n\nDĕk-biék-chê (Teukbyeolshi)\n\nGuōng-mĭk-chê (Gwangyeoksi)\n\nDô̤ (To)\n\nDĕk-biék-cê̤ṳ-dé-dô̤ (T’ŭkpyŏl chach’ido)\n\n\n\n",
"title": "Dâi-hàng Mìng-guók"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nJimmy Wales\n\nJimmy Wales (), Mī-guók-nè̤ng. Ĭ sê Wikipedia châung-bâing-ciā cĭ ék, Wikimedia Gĭ-gĭng-huôi lī-sê̤ṳ-huôi gì ìng-ê̤ṳ-ciō-sĭk, iâ sê Wikia gŭng-sĭ gì lō̤-bēng.\n\n2006 nièng 5 nguŏk, Wales ké̤ṳk Sì-dâi Ciŭ-kăng sōng có̤ 100 ciáh có̤i ô īng-hiōng-lĭk gì ìng-ŭk cĭ ék.\n\n\n",
"title": "Jimmy Wales"
},
{
"han_proportion": 0.002770083102493075,
"text": "\nNgù\n\nNgù (牛) sê 1 cṳ̄ng tàu-săng. Nè̤ng siăh ĭ gì nṳ̆k, ngù-nèng, sāi ĭ gì puòi gâe̤ng gṳ̆ng, iâ sāi ĭ bà-chèng tuă chiă, dēng-dēng.\n\nNgù sê Dṳ̆ng-guók 12 săng-ngáu dài-dŏng gì tàu-săng, bà̤ dâ̤ 2 ôi.\n\nGăk Éng-dô, Éng-dô-gáu nêng-ùi ngù sê nè̤ng gì mū-chĭng, sê dék sìng-séng gì dông-ŭk.\n\nNgù diŏh Să̤-huŏng ùng-huá diē-sié dâi-biēu cài-hó gâe̤ng lĭk-liông.\n\n\n",
"title": "Ngù"
},
{
"han_proportion": 0.00030656039239730225,
"text": "\nÓ̤-muòng\n\nÓ̤-muòng (澳門) sê Dṳ̆ng-guók nàng huong gì sioh bih dek-biék hèng-céng-kṳ, ciòng miàng hāu lā̤ „Ó̤-muòng Dek-biék Hèng-céng-kṳ“, sê Dṳ̆ng-guók lâng bih Dek-biék hèng-céng-kṳ ci-ék.\n\nÓ̤-muòng gah Mìng-dièu lik-sṳ̄-cṳ gà̤-dēng gé ô, hiā sì-hâiu Âu-muòng géu lă̤ „Hò̤-giáng“, sê Buò-dò̤-ngà gâe̤ng Dṳ̆ng-guók có̤-seng-é gì ciō iéu ka-nó̤h-gē̤ng. Buò-dò̤-ngà nè̤ng gah Ó̤-muòng siông-ngiâng âiu, cêu hióng dong-dê nè̤ng cia ciā ôi-dó̤I gì miàng cê, ing-dioh cia-muóng gì ôi-dé gah sioh gang Mā-cū miêu bòng-bieng, dong-dê-nèng gó-háng lă̤ Buò-nè̤ng cia gì sê ciā miêu gì miàng cê, cêu éng gōng „Mā gó̤h“, iù sê Ó̤-muòng gì nguôi-ùng miâng cê cêu hāu lă̤ „Macau“.\n\n1623 nièng Buò-guók céng-hū gah Ó̤-muòng kiū siék cūng-dók. 1999 nièng Buò-guók ciong Ó̤-muòng gì guāng-lī guòng iè-dèng ké̤ṳk Dṳ̆ng-guók, iòng-hâiu Dṳ̆ng-guók gah cī siék lik Ó̤-muòng Dek-biék Hèng-céng-kṳ\nÓ̤-muòng nguòng-lā̤ sê Guōng-de̤ng Sēng Hiong-sang Gâing (dāng hāu lā̤ „Dṳng-sang Chê“) guāng lī. 1557 nièng, Buò-nè̤ng buóh dih kók Ó̤-muòng dêu-làu gì guòng-lik (dêu-làu-guòng), hiā sì-hâiu gì Mìng-dièu céng-hū pie-cūng i-cà̤ gì chiāng-giù. Buò-nè̤ng cêu siàng có̤ tàu-tàu pie â̤ gah Dṳ̆ng-guók dêu-làu gì Eu-ciu guók ga gì nè̤ng. Ó̤-muòng dék che̤ sê Goa ching-uòng guāng-lī gì, 1623 nièng Buò-guók céng-hū ciáh gah Ó̤-muòng siék lik Ó̤-muòng cūng-dók, Mā-sê̤ṳ-ga-lô-iā siàng có̤ tàu-êng cūng-dók. \n\n1844 nièng 9 nguok 20 hô̤, Buò-guók Nṳ̄-uòng Mā-lê-ā Nê-sié song buó Ó̤-muòng sê „Cê̤ṳ-iù gē̤ng“, 5 nièng ī hâiu, Buò-guók mò̤ hióng Dṳ̆ng-guók giēu cu-ging. 1851 nièng, Buò-guók chók bing iéng ô Tàng-giāng dō̤. 1864 nièng gái chók-bing iéng dioh Lô-kuàng dō̤. 1883 nièng Buò-guók bô chók-bing iéng Uông-hâ gâe̤ng Ching-ciu. \n\n1887 nièng, Buò-guók céng-hū ang Ching-guók céng hū chieng hiek ngiê «Dṳ̆ng-Buò Huôi-ngiê cā-iók» gâe̤ng «Dṳ̆ng-Buò iū-hō̤ tung-siong dèu-iók». Dèu-iók gie diâng „ Buò-guók īng uōng guāng lī Ó̤-muòng gâe̤ng sū-ī sṳk Ó̤-muòng gì dê huong, cing chiông Buò-guók gì ṳ̀ ôi-dó̤i siong-iông“. 1896 nièng, Buò-guók buóh-āi gái iéng hó-gê̤ṳng gì Duâi Huòng-kìng do̤ gâe̤ng Nâṳng Huòng-kìng dō̤, ng-guó mò̤ iéng ô. \n\n1908 nièng, Buò-guók buóh-āi kuók gái, ciā uak diâng Ó̤-muòng gì bieng-gái. 1961 nièng Buò-guók song buó Ó̤-muòng sê lṳ̄-iù-kṳ, ṳ̄ng-hṳ̄ Gung-kui-dṳ̄-cièng, gô song buó gong-kui dū-cièng huák-luk. 1974 nièng 4 nguok 25 hô̤, Buò-guók gáik-mêng sìng-gong, sing gì céng-hū song buó sie-hèng „Hi sik-mìng-huá céng cáik“, sìng-nêng Ó̤-muòng ng-sê sik-mìng-dê, sê Dṳ̆ng-guók gì guók-tū. \n\n1986 nièng, Dṳ̆ng-guók gâe̤ng Buò-guók kui-huôi 4 lùng, dàng-puáng Ó̤-muòng ciō-guòng iè-dèng gì ông-dà̤. 1987 nièng 4 nguok 13 hô̤ cieng ô «Ô guang Ó̤-muòng ông-dà̤ gì lièng hak sing-mìng» gâe̤ng lâng bih hó-ga ùng-giông. \n\n«Lièng-hak sing-mìng» diē-sié gōng Ó̤-muòng dê-kṳ sê Dṳ̆ng-guók gì guók-tū, Buò-guók céng-hū gah 1999 nièng 12 nguok 20 hô̤ ciong Ó̤-muòng gì guāng-lī guòng iè-dèng ké̤ṳk Dṳ̆ng-guók. 1993 nièng Dṳ̆ng-guók song buó «Ó̤-muòng Dek-biék Hèng-céng-kṳ Gi-buōng huák», ciā «Gi-buōng huák» â-nik cêu siàng có̤ Ó̤-muòng gì hiêng-huák.\n\n1999 nièng 12 nguok 20 hô̤ buáng-màng 0 diēng, lâng guók céng-hū gah Ó̤-muòng iè-gau ciō-guòng, dâ̤ nê cā, Dṳ̆ng-guók Gāi-hóng-gung kui diē Ó̤-muòng, Dṳ̆ng-guók ciáng-sék guāng-lī Ó̤-muòng.\n\nÓ̤-muòng gah Dṳ̆ng-guók nàng buô hāi-gièng, sê Hâ-gié duo-ṳ̄ gì nōng-ung ké-hâiu.\n\nÓ̤-muòng gah báe̤k-ūi 22° 11′ 47″, de̤ng-giang 113° 32′ 58″. Ó̤-muòng buong có̤ sang bih buó huông. Sioh bih sê Ó̤-muòng buáng-dō̤, Ó̤-muòng buáng-dō̤ gâe̤ng Dṳ̆ng-guók lièng sioh-do̤i, gái lì sê Tàng-giāng dō̤ gâe̤ng Lô-kuàng dō̤. Miêng-cék du-liāng ô 27.5 bìng-huong gung-lī, dioh uōng-bong muòi dèng-hāi sèng hâiu, miêng-cék gó mò̤ gáu 3 bìng-huong gong-lī. Dê-lī gà̤-dēng gì dék-gèng-diēng sê Lô-kuàng dō̤ gà̤-dēng gì Sioh-tàng-sang sang-dīng, ô 172.4 mī.\n\nÔ-muòng dioh gié-hung kṳ diē-sié, tieng-iek sèng hâiu cing sèu dâung-ṳ̄. \n\nÓ̤-muòng Chung-gié ng mìng-hiēng, 5 nguók dā̤ tieng kiū iek ī-hâiu sê gáu sa̤-nàng hāi hung gì ī-hiōng̤ sèu sèu â̤ dâung hò̤-huô he̤k cia có̤ hung-tai. Téng 10 nguok tiāu gáu 12 nguok cī dâung sì-gang sê chiu-gié, cī dâung sì-gang gì tieng-ké dék ūng-dêng, gì hu ge̤ng-ge̤ng du ô nik tàu puoh, ng-guó nik tàu puoh lă̤ mâ̤ iek, sék-dô iâ mâ̤ gèng, sê sioh nèng dài-gong dék sōng-kuái gì sèng-hâiu. 11 nguok dā̤ tieng-ké kiū chéng, gáu 12 nguok téng báe̤k hung lì gì lēng ké-tuàng â̤ īng-hiōng Ó̤-muòng, sāi ciā ung-dô̤ dâung gáu 10 dô̤ â-dā̤.\n\nÓ̤-muòng ô 48 uâng nè̤ng, dong-dê gōng Uok-ngṳ̄ Guōng-ciu uâ.\n\nÁng Ó̤-muòng Tūng-gé Puō-cha Guoh gì tūng-gé, gáu 2005 nièng 9 nguok 30 hô̤, Ó̤-muòng nè̤ng só du-liāng ô 48 uâng 2 chieng nè̤ng. Háng-nè̤ng ciéng 97%, Buò-nèng gâe̤ng gì-ṳ̀ huang-nè̤ng ciéng 3%. Háng-nè̤ng dài-dong ciō iéu sê gōng Uok-ngṳ̄ gì Uok-nè̤ng, gó ô gô-dā̤ téng Hók-gióng lì gì iè-mìng.\n\nÁng Ó̤-muòng gì huák-luk, Dṳng-ùng gâe̤ng Buò-dò̤-ngà-ùng du sê guong-huong ngṳ̄-ngiòng. Dáng Ó̤-muòng nè̤ng bàng-siòng du sê gōng Uok-ngṳ̄ Guōng-ciu uâ. Gó ô nék giāng cū-cik dioh Hók-gióng gì Ó̤-muòng nè̤ng â̤ hiēu gōng Mìng-nàng uâ. \n\nDioh Ó̤-muòng gó ô sioh cṳ̄ng hāu lă̤ „Ó̤-muòng Ngṳ̄ (Macanese)“ gì ngū-ngiòng. Cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng sê Buò-dò̤-ngà ngṳ̄, Mā-lài ngṳ̄, Uok ngṳ̄, Ing ngṳ̄, Gô Buò-dò̤-ngà ngṳ̄ kiak sioh do̤i hâiu buóh chók gì. Gah Buò-dò̤-ngà ngṳ̄ diē-sié, cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng hāu lă̤ „Patuá“, ciō iéu gah Ó̤-muòng buōng-iòng gì Buò-nè̤ng sāi. Ng guó, hiêng káik sì cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng ī ging ciók-gōng gŏ̤ lāu.\n\n’50 gáu ’70 nièng-dâi, páu-diông, cê-lài-huōi gâe̤ng hiong-siáng sê Ó̤-muòng diòng-tūng gì chiu-gē̤ng hòng-ngiek. Céng gáu ’70 nièng dâi hâiu, có̤ i-siòng, hài-cié-pīng, diêng-cṳ̄, káh-dièu nó̤h gâe̤ng ìng-ge̤ng-hua dē̤ng siàng ôi cie puói Ó̤-muòng ging-cà̤ gì chiū-ge̤ng hòng-ngiek. Ó̤-muòng suói-siŭ ciō iéu āi Gung-kui-dū-cièng ngiek gâe̤ng lṳ̄-iù ngiek. 2002 nièng Gk-dū-cièng ngiek tì gê̤ṳng 4 siàng gì suói-siŭ, gáu 2004 nièng dak gáu 7 siàng buáng. Ó̤-muòng gì ciō iéu mâu-ik-buong sê Mī-guók, Eu-ciu lièng-hak, Dṳ̆ng-guók nô̤i-dê Hiong-gē̤ng gâe̤ng Nik-buōng.\n\nÓ̤-muòng nè̤ng cio iéu séng-iōng sê Hók-gáu gâe̤ng Mìng-gang séng-iōng (Guang-neng gâe̤ng Mā-cū gá sì-hèng gĭ).\n\nTieng-ciō gáu Ó̤-muòng gáu-kṳ gah 1576 nièng 1 nguok 23 hô̤ kiū siék, tàu-tàu ôi ciō-gáu sê Ìng-cṳ̀-dòng gì cháung-sṳ̄ nè̤ng Gá-nà̤-lò̤. Tàu-tàu ôi Háng-nè̤ng ciō-gáu sê Lì Ga-cóng ciō-gáu. Hiêng káik sì gì ciō-gáu sê Là̤ Hùng-sing, i iâ sê tàu-tàu ciáh Ó̤-muòng buōng gē̤ng gì Háng-nè̤ng ciō-gáu. Ing dioh guāng-lī-guòng iè-dèng ci sèng cing sâ̤ Ô̤-muòg buōng-iòng Buò-nè̤ng diōng gáu Buò-dò̤-ngà, hiêng sì câi gáu-iū ī Háng-nè̤ng ùi-ciō. \n\n\n\n",
"title": "Ó̤-muòng"
},
{
"han_proportion": 0.0003206155819172812,
"text": "\nNgù-ngṳ̄\n\nNgù-ngṳ̄ sê Háng-nè̤ng gōng gì sioh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. Gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng ciō iéu dêu gah Gong-nàng dê-kṳ gì Gong-su gâe̤ng Ciék-gong lâng bih sēng diē-sié, ing chṳ̄ Ngù-ngṳ̄ iâ hô̤ lā̤ „Gong-nàng uâ“, „Gong-ciék uâ“. \n\nNgù-ngṳ̄ sê sioh cṳ̄ng gá gū gì ngṳ̄-ngiòng. Gung-nguòng sèng 2500 nièng, sioh cṳ̄ng Háng-nè̤ng gōng gì ngṳ̄-ngiòng téng Chū-guók diòng gáu ging-dáng Gong-nàng dê-kṳ gì Ngù-guók gâe̤ng Uok-guók, cī lâng bih guók ga siông-liù siá-huôi gì nè̤ng cêu gōng cī cṳ̄ng Háng-nè̤ng gì ngṳ̄-ngiòng, cī ngṳ̄-ngiòng cêu sê Gu-cā Ngù-ngṳ̄. \n\nGáu gung-nguòng 4 sié-gī De̤ng-céng dièu sì-hâiu, téng báe̤k huong lì gì nè̤ng gáu cī, ing dioh i-cà̤ gì céng-dê dê-ôi gèng guó dong-dê-nè̤ng, i-cà̤ gōng gì báe̤k-huong-uâ dó̤i Ngù-ngṳ̄ īng-hiōng iā duâi, Ngù-ngṳ̄ ing chṳ̄ páh-dâung cing sâ̤ Gū-cā Ngù-ngṳ̄ gì dek-sáik, cī dek-sáik dang-dō̤ bō̤-làu gah ging-dáng Hók-gióng buōng iòng gì gáuk-cṳ̄ng Mìng-ngṳ̄ diē-sié. \n\nGing-dáng gì Ngù-ngṳ̄ sê Dṳng-guók dâ̤ nê duâi ngṳ̄-ngiòng. ng guó, i ng chióng Uok-ngṳ̄ he̤k Mìng-nàng ngṳ̄ hūng-kuāng ô seng-mêng, ciáng-gie sing-ùng ciék muk diē-sié cing ciēu kek Ngù-ngṳ̄ bó̤-ing. Ging-dáng Ngù-ngṳ̄ kṳ ô heng sâ̤ gì hâiu-sang-giang iā ging mâ̤ gōng Ngù-ngṳ̄ lāu, ô gì gó máik tiang gŏ̤ lāu. \nGōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng ciō iéu dêu gah Gong-nàng dê-kṳ gì Gong-su gâe̤ng Ciék-gong lâng bih sēng diē-sié, ing chṳ̄ Ngù-ngṳ̄ iâ hāu lă̤ „Gong-nàng uâ“, „Gong-ciék uâ“. Gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng duâi iók ô 8 chieng uâng. Ngù-ngṳ̄ áng gáuk-dê gì cha-biék â̤ buong có̤ 6 cū.\n\nGah Hók-gióng, Puō-siàng Gâing dṳng buô gâe̤ng báe̤k buô 11 bih hiong dêng diē-sié, iók ô 20~30 uâng nè̤ng â̤ hiēu gōng Ngù-ngṳ̄, cī cṳ̄ng Ngù-ngṳ̄ géu lă̤ Puō-siàng uâ. \n\nGah Gong-su Sēng, gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng ciō iéu dêu gah Dòng-gē̤ng ī nàng dê-kṳ, ge̤ng báe̤k gì Nàng-tung iâ ô gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng. \n\nCiék-gong Sēng dṳ̀ dē̤ng-nàng buô gó̤-biék dê-huong ī nguòi, gōng sēng du gōng Ngù-ngṳ̄. Ng guó, Ciék-gong nàng buô gâe̤ng báe̤k buô gì Ngù-ngṳ̄ ô cing duâi gì cha biék. Gah Nàng-buô, dái biēu gì uâ sê Ung-ciu uâ. Báe̤k buô Sēng-du Hòng-ciu sū gōng gì Hòng-ciu uâ gah Nàng-sé̤ṳng dièu sèng-hâiu sêu gáu báe̤k huong uâ gì īng-hiōng cing duâi, gâe̤ng ciu-bieng gì Ngù-ngṳ̄ ô cha-biék.\n\nAng-hui Sēng gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng cī iéu gah Dung-nàng buô, Song-ciu, Ù-hò̤ dēng dê-kṳ. Gōng-sā̤ Sēng gōng Ngù-ngṳ̄ gì chê-gâing sê: Siông-nièu Chê, Siông-nièu Gâing, Ngṳk-sang Gâing, Guōng-hung Gâing.\n\nNgù-ngṳ̄ buong có̤ 6 bih kṳ, Tái-hù, Dai-ciu, De̤ng-eu, Ô-ciu, Ché̤ṳ-gṳ̀ gâe̤ng Song-ciu.\n\nTái-hù kṳ bau-kuók Gong-su Sēng nàng buô, Ang-hui Sēng dung-nàng buô, Siông-hāi Chê ciòng buô gâe̤ng Ciék-gong Sēng báe̤k buô. \n\nCiék-gong Sēng Dai-ciu Chê sū guāng-lī gì 10 bih chê gâe̤ng gâing gōng gì uâ sṳk Dai-ciu kṳ Ngù-ngṳ̄.\n\nCiék-gong Sēng Ung-ciu Chê gōng gì Ngù-ngṳ̄ sṳk De̤ng-eu kṳ Ngù-ngṳ̄. Ô nè̤ng giéng gáe̤k De̤ng-eu kṳ éng-gai-dong biáng gáu Mìng-ngṳ̄ diē-sié, iâ ô nè̤ng nêng-ùi De̤ng-eu kṳ gì Ngù-ngṳ̄ éng-gai-dong duk-lik có̤ Eu-ngṳ̄.\n\nChé̤ṳ-gṳ̀ kṳ gì Ngù-ngṳ̄ hung-buó gah Ciék-gong sa̤-nàng buô̤ Gong-sa̤ de̤ng-báe̤k buô, Hók-gióng Puō-siàng gì Ngù-ngṳ̄ iâ sṳk cī bih kṳ.\n\nÔ-ciu kṳ Ngù-ngṳ̄ hung-buó gah Ciék-gong Sēng sa̤ buô gì Ging-huà Chê. Song-ciu kṳ gì Ngù-ngṳ̄ hung-buó gah Ang-hui Sēng Song-ciu Chê \nNgù-ngṳ̄ dái-biēu gì sê bih uâ sê Su-ciu uâ, Siông-hāi uâ, Ung-ciu uâ, gâe̤ng Hòng-ciu uâ. Gì-dṳng dék ô miàng gĭ sê Su-ciu uâ gâe̤ng Siông-hāi uâ.\n\nSu-ciu gah Gong-su Sēng nàng buô, sê miàng dék tāu gì Ngù-ngṳ̄ siàng-chê, cu-uái gì Ngù-ngṳ̄ hāu lă̤ „Su-ciu uâ“. Su-ciu uâ gah hok-suk gái gà̤-dēng, ék-cái sê Ngù-ngṳ̄ gì dái biēu. 19 sié-gī buóh-sang gì Ngù-ngṳ̄ ùng-hok cêu sê kek Su-ciu uâ siā gĭ. Ging-dáng ô miàng gì Su-ciu pàng-dàng iâ sê kek Su-ciu uâ lì chióng. \n\nSiông-hāi góng chê du sê gōng Ngù-ngṳ̄, Siông-hāi gì Ngù-ngṳ̄ iòng-dong-diè hāu lă̤ „Siông-hāi uâ“. Siông-hāi uâ sê sùi lā̤ Siông-hāi huák-diēng kī-lì ciáh hing kī gì, gâe̤ng Â-muòng ô sioh-sék, du sê „hâiu-sié-hing“. Siông-hāi uâ sêu Su-ciu uâ īng-hiong cing duâi, tek biék sê ing-ông gà̤-dē̤ng. Ging-dáng Siông-hāi sê Dṳng-guók dék duâi gì siàng-chê, ô sâ̤ gì nguôi-dê nè̤ng he̤k ciā nguôi-guók nè̤ng du ô o̤h Siông-hāi uâ, mò̤ lâung gah Dṳng-guók gó sê Hiong-gē̤ng, Dài-uang, du ô mâ̤ Siông-hāi uâ gì gáu-kuo-cṳ, iâ ô Siông-hāi uâ gì buòi-hóng-bang. \nNgù-ngṳ̄ gì ing-ông sê gá còng-gū gì, tek biék sê i gì siang-mō̤. \n\nNgù-ngṳ̄ ging dáng gó uòng-cīng bō̤ làu gū-cā Háng-ngṳ̄ gì de̤k-siang-mū. Ging-dáng mò̤ lâung Huà-ngṳ̄ gó sê Hók-ciu uâ du mò̤ bō̤ còng cī cṳ̄ng siang-mū lāu. Chiông „藏“ gah Hók-ciu uâ te̤k /tsɔuŋ/, siang-mū /ts/ ng sê de̤k-siang-mū. Dáng gah Ngù-ngṳ̄ Su-ciu uâ diē-sié, „藏“ te̤k có̤ /dzã:/, siang-mṳ̄ /dz/ sê de̤k-siang-mū.\n\nO̤h Mìng-nàng-ngṳ̄ sioh iông, Ngù-ngṳ̄ ô pé-ông-mū, sèng-sāu gōng gì „câung“ gah Su-ciu uâ diē-sié te̤k /dzã:/, cī bi /ã/ cêu sê pé-ông-mū. Ngù-ngṳ̄ gì péng-ông-muōi nâ ô /ŋ/ gâe̤ng /n/ gì kṳ-biék, /m/ ī-ging gah âiu-sié gì huák diēng dài dōng gâe̤ng /n/ hak-biáng gŏ̤ lāu. Hiêng-câi, lièng /ŋ/ du ô gâe̤ng /n/ hak-biáng gì iông-sék. Ngù-ngṳ̄ gì sék-ông-muōi nâ ô hò̤-lè̤ng sék-muōi /ʔ/ sioh bih gŏ̤ lāu.\n\nNgù-ngṳ̄ ô 6~7 bih siang-diêu, siang-diêu â̤ téng cṳ̄-ing gì dòng-dō̤i gâe̤ng siang-mū gì ching-de̤k lì hung-biêng. Cī-lâng-bong, Siông-hāi uâ gì siang-dièu duâi tó̤i-huá, nâ diông 5 bih gŏ̤ lāu.\n\nNgù-ngṳ̄ gì ùng-hok sê Dṳng-guók dê-huong ngṳ̄-ngiòng ùng-hok dài-dong gá ô lik gì sioh cie, Ngù-ngṳ̄ gì sṳ̀ ciâ lā̤ ùng-hok gâe̤ng Ngù-ngṳ̄ kṳ gì ùng-ìng cêng-diē gáu Huà-ngṳ̄ dài-dong.\n\nNgù-ngṳ̄ gì sṳ-go̤ (hāu lă̤ Ngù-go̤) bī siēu-sióh cā buóh-sang. Gó Giék-gong gah «Ngù-go̤ siēu sṳ̄» gà̤-dēng giéng gáe̤k Ngù-go̤ â̤ te̤ng gâe̤ng «Sṳ̆-gĭng» siong piâng. Dék ô miàng gì Ngù-go̤ sê â-dā̤ cī siū:\n\nNgù-ngṳ̄ gì siēu-sióh buóh-sang gah Sé̤ṳng Nguòng dièu, Uōng-ching sì-hâiu dek biék hing. Gah Ngù-ngṳ̄ siēu-sióh dài-dong, dék ô miàng gì siēu-sióh sê Diong Nàng-huá siā gì «Hò̤ Diēng», cī buô siēu-sióh gâe̤ng «Mìng-du biék gé» sioh sék, du sê kek dê-huong ngṳ̄-ngiòng kiak lă̤ ùng-ngiòng-ùng siāng gì, diē-sié ô iā sâ̤ dê huong ngṳ̄-ngiòng gì sṳk-ngṳ̄-gōng, sìng-ngṳ̄ lo̤h sié-nó̤h. Uōng-ching sì hâiu, Hàng Bong-kéng siā ô «Hāi-siông-hua liek diông», ci buô siēu-sióh iâ cing ô miàng, ing ôi siēu-sióh diē-sié nè̤ng gâe̤ng nè̤ng ci-gang gì gōng-uâ gi-buōng kek Su-ciu kēu-ngṳ̄ siā.\n\n\n",
"title": "Ngù-ngṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.0009107468123861566,
"text": "\nÓ̤-ciŭ\n\nÓ̤-ciŭ (澳洲, Ĭng-ngṳ̄: \"Australia\"), iâ hô̤ lā̤ Ó̤-dâi-lé-ā (澳大利亞) ciòng miàng sê „\"Ó̤-ciŭ Lièng-băng\"“ (\"The Commomwealth of Australia\"), sê Dâi-iòng-ciŭ dék duâi gì guók-gă. Ĭ gì guók-tū bău-guák Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k, Tā-sṳ̆-mā-nià dō̤ gâe̤ng hô-gê̤ṳng gì dō̤-sê̤ṳ. Ó̤-ciŭ sê sié-gái gá bó gì guók-gă, sĕng-uăk cūi-cūng cĭng gèng. Siū-dŭ Canberra, dék duâi gì siàng-chê sê Sék-nà̤ (Sydney). Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng sê Ĭng-ngṳ̄.\n\nĬng-ngṳ̄ \"Australia\" ciā miàng sê téng Lá-dĭng-ngṳ̄ \"Australis\" lì gì, é-sé̤ṳ sê \"nàng-huŏng\".\n\nÓ̤-ciŭ Lièng-băng găh dê-giù nàng-biĕng, Tái-bìng-iòng să̤-nàng gì hāi miêng siông. Guók-tū miêng-cék ô 768 uâng 2 chiĕng 300 bìng-huŏng gŭng-lī, găh sié-gái gà̤-dēng bà̤ dâ̤ 6 miàng, diŏh Dâi-iòng-ciŭ bà̤ tàu-miàng. Ó̤-ciŭ guók-tū dék ciō-iéu gì lâng déng sê Ó̤-ciŭ Dâi-lṳ̆k gâe̤ng Tā-sṳ̆-mā-nià Dō̤. \n\nÓ̤-ciŭ dâi-lṳ̆k găh dê-giù gì nàng biĕng, sê sié-gái dék nâung gì dâi-lṳ̆k. Dâi-lṳ̆k dê-hìng bìng-gĭng hāi-băk găh 350 mī cō̤-êu. Chiĕu guó 1000 mī gì tù-dê gá̤-mò̤ iéng diŏh gōng dâi-lṳ̆k gì 1%, 87% gì tù-dê găh 500 mī â-dā̤, sê sié-gái bìng-gĭng hāi-băk dék ā̤ gì dâi-luk, iâ sê dê-miêng kī-náh dék huāng gì dâi-lṳ̆k. Ô-ciŭ dâi-lṳ̆k gì dê-hìng â̤ buŏng-có̤ dĕ̤ng-buô săng-kṳ̆, dṳ̆ng-buô bàng-nguòng, să̤-buô gà̤-iòng. Dék gà̤ gì ôi-dó̤i sê Ó̤-ciŭ Ā̤-lo̤-pò̤ (Australian Alps) gì Kō̤-siŭ-sṳ̆-kò̤ Săng (Mt. Kosciusko), ô 2,228 mī, iâ sê Ó̤-ciŭ gōng guók dék gà̤ gì ôi-dó̤i.\nDâi-lṳ̆k gì să̤-miêng gâe̤ng nàng-miêng dŭ sê Éng-dô-iòng, dĕ̤ng-nàng miêng sê Tā-sṳ̆-màng Hāi (Tasman Sea), dĕ̤ng miêng sê Tái-bìng-iòng, dĕ̤ng-báe̤k miêng sê Tăng-hù Hāi (Coral Sea), báe̤k miêng sê Ā-lă-pŭ-là Hāi (Arafura Sea) gâe̤ng Tī-mò̤ Hāi (Timor Sea). \n\nTā-sṳ̆-mā-nià Dō̤ găh Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k gì dĕ̤ng-nàng miêng Tái-bìng-iòng hāi gà̤-dēng. Dō̤ gà̤-dēng bàng-nguòng cĭng ciēu, nâ ô hāi-gièng gâe̤ng kă̤-kiák ô bàng-nguòng, diông gì dê-huŏng dŭ sê săng.\n\nCūng-lì gōng, Ó̤-ciŭ gì ké-hâiu â̤ buŏng có̤ dṳ̆ng-să̤ buông găng-só̤ kṳ̆ gâe̤ng dĕ̤ng buô gâe̤ng báe̤k buô hāi-gièng dŏ̤ huô kṳ. \n\nGâe̤ng dê-giù báe̤k biĕng mâ̤ dè̤ng-iông, Ó̤-ciŭ gì tiĕng chéng găh 6~11 nguŏk, tiĕng iĕk găh 12 nguŏk gáu â-nièng 2 nguŏk. Tiĕng chéng sèng-hâiu, báe̤k buô gâe̤ng dṳ̆ng buô gáung huô cĭng ciēu. Tiĕng chéng gì bìng-gĭng ŭng-dô sê: báe̤k buô 24 dô, nàng buô 10 dô. Téng 12 nguŏk kī, tiĕng cêu kiū iĕk lāu, nàng buô ŭng-dô kiū sĭng, ké-hâiu găng-só̤ báe̤k buô hāi-gièng iâ kiū dâung-huô. Tiĕng iĕk gì bìng-gĭng ŭng-dô sê 1 nguŏk, ŭng-dô sê nàng buô 18 dô, báe̤k buô 29 dô, nô̤i-dê ŭng-dô â̤ dăk gáu 30 dô ī-gè̤ng.\n\nÓ̤-ciŭ dâi-lṳ̆k sê sié-gái gáung huô dék ciēu gi, gōng nièng bìng-gĭng gáung huô nâ ô 470 hò̤-mī. Gáung huô kṳ̆-mĭk mâ̤ bìng-hèng, dâi-lṳ̆k dĕ̤ng-buô hāi-gièng, să̤-nàng hāi-gièng gáe̤k Tā-sṳ̆-mā-nià Dō̤ dâung huô dék sâ̤, â̤ dăk gáu 2000 hò̤-mī, dĕk-biék sê Tā-sṳ̆-mā-nià Dō̤ sā̤ buô săng-kṳ̆ dâung huô dék sâ̤ â̤ dăk gáu 3600 hò̤-mī. Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k să̤ buô gâe̤ng dṳ̆ng buô nô̤i-dê cĭng ciēu dâung huô, dék âng gì Bá̤ek Ăi-ī Hù (North Eyre) gōng nièng gó mâ̤ dâung 125 hò̤-mī.\n\nÓ̤-ciŭ gōng guók buŏng có̤ 2 ciáh dê-huŏng, 6 ciáh ciŭ. Gê̤ṳng Mī-guók dè̤ng-iông, dŏ̤-só ciŭ gâe̤ng dê-huŏng gì gái-siáng áng dê-lī gà̤-dēng gì gĭng-ūi lì uăk, ng sāi áng dê-sié gì săng-mĕk hèng-hióng hĕ̤k ò̤-kă̤ làu-hióng lì uăk.\n\nDê-huông\n\nCiŭ\n\nÓ̤-ciŭ gōng guók nè̤ng-só mâ̤ guó lâng-chiĕng-uâng, dŏ̤-só sê téng Ĕu-ciŭ lì gì iè-mìng. Tiĕng-ciō-gáu gâe̤ng Ià-sŭ-gáu sê ciō-liù cŭng-gáu.\n\nÓ̤-ciŭ gōng guók nè̤ng-só nâ ô 1,805 uâng. Téng Ĕu-ciŭ Ĭng-guók dēng guók-gă lì gì iè-mìng iéng ciòng-buô nè̤ng-só gì 95%, buōng-iòng gì Ó̤-ciŭ nè̤ng nâ ô 26 uâng, iéng 1.5%. Téng Dṳ̆ng-guók lì gì iè-mìng ô 40 uâng, bók-guó cī-lâng-buŏng Dṳ̆ng-guók nè̤ng tié-láu iè-mìng, nè̤ng-só gū-gié gó â̤ dōng-gèng gó̤. \nÓ̤-ciŭ guók-tū kuák ìng-kēu ciēu, bìng-gĭng siŏh bìng-huŏng chiĕng-mī nâ ô 2 ciáh nè̤ng. Nè̤ng dêu gì hìng-sié cĭng mâ̤ bìng-hèng, 90% gì nè̤ng dêu găh hāi-gièng, dĕk-biék sê dĕ̤ng-nàng buô, nô̤i-dê cĭng ciēu nè̤ng dêu, ô gì gó mò̤ nè̤ng dêu. Bók-guó Ó̤-ciŭ sê sié-gái siàng-chê-huá tiàng-dô siŏng-dŏng gèng gì guók-gă cĭ-ék, 70% gì nè̤ng dêu găh siàng-chê, Sék-nà̤ (Sydney) gâe̤ng Mēu-buōng (Melbuorn) gì nè̤ng-só cêu iéng gōng guók nè̤ng-só gì 30%.\n\nÓ̤-ciŭ nè̤ng dŏ̤-só sê téng Ĕu-ciŭ guók-gă lì gì iè-mìng, gó-chṳ̄ Tiĕng-ciō-gáu gâe̤ng Ià-sŭ-gáu sê Ó̤-ciŭ gì ciō-liù cŭng-gáu. Ià-sŭ-gáu găh Ó̤-ciŭ sê dék duâi gì cŭng-gáu, gáu-iū dék sâ̤. Nguòng-lā̤ dék duâi gì gáu-huôi sê Séng-gŭng Cŭng (Anglican), bók-guó Tiĕng-ciō-gáu téng ’80 nièng-dâi kī gáu-iù só-liông chiĕu-guó Séng-gŭng Cŭng, biéng có̤ Ó̤-ciŭ dék duâi gì gáu-huôi. Dáng Ià-sŭ-gáu gáuk puái gáu-huôi gáu-iū kău kī gó̤, gó sê bī Tiĕng-ciō-gáu sâ̤.\n\nDṳ̀ Ià-sŭ-gáu gâe̤ng Tiĕng-ciō-gáu nguôi, Ó̤-ciŭ gó ô Huòi-gáu gâe̤ng Iù-tái-gáu. Huòi-gáu gì gáu-iū dŏ̤-só sê téng Nàng-ā lì gì, Ă-lá-báik guók-gă gì iè-mìng dăng-dō̤ hông Tiĕng-ciō-gáu, ng hông Huòi-gáu. Iù-tái-gáu gì gáu-iū gĭ-buōng sê Iù-tái nè̤ng.\n\nÓ̤-ciŭ sê gĭng-cá̤ huák-dăk gì guók-gă, guók-mìng sĕng-uăk cūi-bìng siŏng-dŏng gèng. \nÓ̤-ciŭ găh kiū kŭi-huák sì-hâiu, gĭng-cá̤ cêng-go̤ lŏ̤h-hâiu, hiā-sì-hâiu gì Ó̤-ciŭ nè̤ng ciō-iéu găh lā̤ có̤-chèng. Iè-mìng kiū sâ̤ ī-hâiu, dṳ̀ lā̤ có̤-chèng, gó ô nè̤ng tō̤-hāi. 18 sié-gī muăk, téng Să̤-băng-ngà īng diē mièng-iòng âiu, Ó̤-ciŭ nè̤ng kiū iōng iòng. Gáu 19 sié-gī 70 nièng-dâi iòng-mò̤ siàng có̤ Ó̤-ciŭ miàng dék tāu gì sāng-pīng. Găh 19 sié-gī 40 nièng-dâi, găh nè̤ng găh Ó̤-ciŭ iâ huák-hiêng dè̤ng-kuóng gâe̤ng gĭng-kuóng, 70 nièng-dâi cé̤ṳng-măh hòng-ngiĕk ô cĭng duâi gì huák-diēng. Cūng-kuāng, Ó̤-ciŭ ciâ la̤ „iòng-mò̤“, „măh“, „uòng-gĭng“ miàng tāu gōng sié-gái.\n\nHiêng-sì-câi tō̤-gĭng gâe̤ng iòng-mò̤ lâng cṳ̄ng hòng-ngiĕk găh Ó̤-ciŭ gĭng-cá̤ diē-sié gó ièng cĭng dê̤ṳng-iéu gì dê-ôi, bók-guó Ó̤-ciŭ gì cié-cô̤ ngiĕk iâ ī-gĭng huák-diēng kī lì, gáung-tiék, huá-bùi gĭ-gái, gióng-dé̤ṳk-cài-lâiu, ké-chiă, hĭ-gĭng gì cié-cô̤ dŭ cêng gó̤ huák-dăk.\n\nÓ̤-ciŭ gău-tŭng huák-dăk, gŭng-diô, tiék-diô, kŭng-ông, hāi-ông dŭ iā huák-dăk.\n\nGōng guók gŭng-diô ô 100 uâng chiĕng-mī, siàng-chê gâe̤ng hiŏng-â dŭ ô cĭng hō̤ gì gŭng-diô lièng giék. Ó̤-ciŭ gì gŏ̤-sók gŭng-diô ô 30 uâng chiĕng-mī. Dĕ̤ng-nàng buô hāi-gièng siàng-chê cĭ-găng dŭ ô gŏ̤-sók gŭng-diô lièng-giék. Dâi-lṳ̆k dĕ̤ng-buô, dĕ̤ng-nàng buô, Tā-sṳ̆-mā-nià Dō̤ gâe̤ng să̤-nàng buô Pō̤-sṳ̀ (Perth) hô-gê̤ṳng ô cêng go̤ uòng-chīng gì gŏ̤-sók gung-diô uōng.\n\nÓ̤-ciŭ tiék-diô ô 4 uâng chiĕng-mī dòng, bók-guó tiék-diô dŏ̤-só diŏh dĕ̤ng buô gâe̤ng să̤-nàng buô gì hāi-gièng. Dĕ̤ng-nàng buô Duâi-buŏng Săng-mĕk (Great Dividing Ra.) nàng-dâung gáu Mēu-buōng gâe̤ng Ā-dă̤-lài-dà̤ (Adelaide) ô iā duâi gì tiék-diô uōng. Să̤-buô gì tiék-diô uōng ciō-iéu găh Pō̤-sṳ̀ hó-gê̤ṳng.\n\n\n\n",
"title": "Ó̤-ciŭ"
},
{
"han_proportion": 0.003992210321324245,
"text": "\nDièu-siēng Buáng-dō̤ lĭk-sṳ̄\n\nDièu-siēng Buáng-dō̤ gô-dā̤ hô̤ lā̤ „Gŏ̤-là̤“ (\"Koryŏ\"), „Dièu-siēng“ (\"Chosŏn\"), sê Dĕ̤ng Ā gì siŏh ciáh buáng-dō̤. Ciā buáng-dō̤ gà̤-dēng ô 2 ciáh guók-gă: Dièu-siēng Mìng-ciō-ciō-ngiê Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók (ék-buăng hô̤ lā̤ Dièu-siēng hĕ̤k-ciā Báe̤k-hàng) gâe̤ng Dâi-hàng Mìng-guók (ék-buăng hô̤ lā̤ Hàng-guók hĕ̤k-ciā Nàng-hàng), ciō-iéu mìng-cŭk dŭ sê Dièu-siēng-cŭk, gōng Dièu-siēng-ngṳ̄(iâ hô̤ lā̤ Hàng-guók-ngṳ̄). Ciā guók-gă gì lĭk-sṳ̄ cĭng dòng.\n\nGĭng-dáng kō̤-gū hŏk-gă gì ngiēng-géu huák-hiêng, gūi sé-uâng nièng ī-sèng cêu ô nè̤ng diŏh hŭ-uái dêu lāu. Áng Dièu-siēng sìng-uâ diē-sié gì gōng-huák, tiĕng-sìng Huâng-hṳ̀ng (桓雄) gâe̤ng hṳ̀ng gì cṳ̆-niòng-giāng giék-huŏng, săng giâ Tàng-gŭng (檀君), ciā Tàng-gŭng cêu sê gĭng-dáng Dièu-siēng mìng-cŭk gì sṳ̄-cū. Gáu muōi-lāu Tàng-gŭng gióng-lĭk Gū Dièu-siēng , cuòi sê Dièu-siēng gì kăi guók. Găk gĭng-dáng Báe̤k-hàng gì Bìng-iōng ô Tàng-gŭng gì muó, hô̤ lā̤ „Tàng-gŭng Lìng“. Bók-guó cuòi sê ng-sê Tàng-gŭng cĭng gì muó, hiêng-câi nè̤ng gó gōng mâ̤ chĭng-chū, ĭng-ôi Báe̤k-hàng céng-hū ng-niông kō̤-gū ìng-uòng giàng diē kó̤ diêu-că.\n\nDṳ̆ng-guók gì «Sṳ̄-gé» diē-sié ô siŏh cṳ̄ng gâe̤ng Dièu-siēng sìng-uâ uòng-ciòng mâ̤ siŏh-iông gì gōng-huák. Ĭ diē-sié gōng Dṳ̆ng-guók Siŏng-dièu gì Gĭ-cṳ̄ (箕子) diŏh miĕk guók gì sêng-âu cāu kó̤ Dièu-siēng, gióng-lĭk Dièu-siēng-guók. Bók-guó diŏh gĭng-dáng gì Dièu-siēng buáng-dō̤ tàu-dā̤ dŭ mò̤ hī sêng-âu Dṳ̆ng-guók ùng-huá gì sié-nó̤h kō̤-gū huák-hiêng, mì-ék kō̤-nèng â̤ céng-mìng gì „Gĭ-cṳ̄ Lìng“, iâ găk 1959 nièng ké̤ṳk Báe̤k-hàng céng-hū tiáh lâi lāu, tiáh gì sêng-âu huák-hiêng diē-sié hŭ-nó̤h dŭ mò̤.\n\nIù 1 sié-gī kăi-sṳ̄, Hàng Buáng-dō̤ gà̤-lēng ô Gŏ̤-guó-là̤ (高句麗), Báik-cá̤ (百濟), Sĭng-lò̤ (新羅) săng bĭh guók-gă. Cī ciáh sì-dâi ké̤ṳk Hàng-guók sṳ̄-hŏk-gái hô̤ lā̤ „Săng-guók Sì-dâi“. Săng-guók dâi-dŏng Gŏ̤-guó-là̤ có̤i giòng-duâi, Sùi Iòng-dá̤ gâe̤ng Dòng Tái-cŭng cê-gă dái gūi sĕk uâng gì buô-dôi kó̤ páh, dŭ ké̤ṳk ĭ páh suŏ kó̤. Bók-guó Gŏ̤-guó-là̤ iâ nguòng-ké-dâi-siŏng, diŏh 668 nièng ké̤ṳk Sĭng-lò̤ miĕk lâi. Gó ô siŏh ciáh guók-gă Báik-cá̤, ī-gĭng găk 660 nièng ké̤ṳk Sĭng-lò̤ miĕk lâi, Tūng-ék Sĭng-lò̤ uòng-dièu cêu ciŏng-uâng sāng-sĕng lāu. Ô gì Gŏ̤-guó-là̤ nè̤ng cāu kó̤ Muāng-ciŭ, gâe̤ng hŭ-uái gì nè̤ng cà̤ gióng-lĭk Buŏk-hāi-guók.\n\nTūng-ék Sĭng-lò̤ diŏh 10 sié-gī dṳ̆ng-gĭ dâi-lâung, siŏh ciáh hô̤ Uòng Gióng gì ciŏng-gŭng có̤i-cṳ̄ng dṳ̀ng-sĭng tūng-ék guók-gă, gióng-lĭk Gŏ̤-là̤ Uòng-dièu. Iù 1170 nièng kăi-sṳ̄, Gŏ̤-là̤ guók-uòng uòng-ciòng mò̤ guòng-lĭk, sê ū-sìng (武臣) gì kūi-lōi (傀儡). 1270 nièng, guók-uòng cióh Mūng-gū-bĭng gì chiū ciŏng cī siŏh dêng ū-sìng dŭ dò̤ dṳ̀ lâi, bók-guó chṳ̄-káik bô biéng siàng Mūng-gū huòng-dá̤ gì kūi-lōi. ciā ī-hâiu gĭ-hù muōi siŏh dâi gì Gŏ̤-là̤ guók-uòng dŭ sê Mūng-gū huòng-dá̤ gì niè-sái.\n\nGáu-muōi-lāu Ciŏ Nguòng-ciŏng ciŏng Mūng-gū nè̤ng dṳ̆k kó̤ Mŏk-báe̤k, Gŏ̤-là̤ guók-uòng gó sê gâe̤ng Mūng-gū-nè̤ng kiê diŏh siŏh-dŏi, găk 1388 nièng puái ciŏng-gŭng Lī Sìng-gié kó̤ páh Mìng-dièu. Lī Sìng-gié gâe̤ng iā sâ̤ nè̤ng dŭ giéng-gáe̤k ciā céng-cáik sê dâng gì, có̤i-cūng diŏh 1392 nièng chuàng-ôi, gióng-lĭk Dièu-siēng Uòng-dièu. Dièu-siēng Uòng-dièu sê Hàng-guók lĭk-sṳ̄ gà̤-lēng siŏng-dŏng dê̤ṳng-iéu gì siŏh ciáh uòng-dièu, kuŏ-hŏk gâe̤ng uòng-hŏk dŭ iā huák-dăk. Dièu-siēng Sié-cŭng Dâi-uòng câi-ôi gì sêng-âu, gó̤ hŏk-ciā huák-mìng „Hóng-mìng Céng-ĭng“ (訓民正音), giĕ-dêng Dièu-siēng-ngṳ̄ diŏh kék cuòi lì siā. Ciā „Hóng-mìng Céng-ĭng“ iâ hô̤ lā̤ „Duâi cê“ (大字), cêu sê gĭng-dáng gì ngiêng-ùng.\n\n1897 nièng 10 nguŏk 12 hô̤, Dièu-siēng Gŏ̤-cŭng sŏng-buó ciŏng guók-miàng gāi siàng „Dâi-hàng Dá̤-guók“ (大韓帝國). Nĭk-buōng gâe̤ng Ngò̤-lò̤-sṳ̆ huák-sĕng ciéng-cĕng gì sêng-âu, Hàng-guók mâ̤ siŏng sêu gáu īng-hiōng, diŏh 1904 nièng 1 nguŏk 21 hô̤ sŏng-buó „dṳ̆ng lĭk“. Dáng-sê Nĭk-buōng ké̤ṳk ĭ có̤ nô kó̤, găk 2 nguŏk chók-bĭng chĭng-liŏk Hàng-guók, bék Hàng-guók céng-hū gâe̤ng Nĭk-buōng céng-hū chiĕng „Hàng-Nĭk Ngiê-dêng Cṳ̆“, ciŏng Hàng-guók biéng có̤ cê-gă gì bō̤-hô-guók.\n\n1907 nièng 7ng. 20h., Nĭk-buōng-nè̤ng bék Dâi-hàng Dá̤-guók gì Gŏ̤-cŭng huòng-dá̤ tó̤i-ôi. 1910 nièng 8ng. 22h., hī sèng-âu gì nô̤i-gó̤h dâi-sìng Lī Uòng-ê̤ṳng (李完用) gâe̤ng Nĭk-buōng tŭng-găng (統監, gâe̤ng cūng-dók chă-bók-dŏ̤) chiĕng-dêng hiĕk-ngiê „Hàng-Nĭk Hăk-biáng Dèu-iók“, ciŏng Dâi-hàng huòng-dá̤ gì guòng-lĭk „uòng-ciòng niông ké̤ṳk Dâi-nĭk-buōng Dá̤-guók huòng-dá̤“. Dŏng nguŏk 29 hô̤, hióng sié-gái sŏng-buó ciā dèu-iók. Hàng Buáng-dō̤ cêu ciŏng-uâng biéng-siàng Nĭk-buōng gì sĭk-mìng-dê lāu.\n\nHàng-guók ké̤ṳk Nĭk-buōng miĕk lâi ī-hâiu, ĭ gì guók-mìng dŭ cêng-kó̤ bók-muāng. 1919 nièng 3 nguŏk 1 hô̤, Dièu-siēng ciòng-guók gì nè̤ng huák-dông huāng-dó̤i Nĭk-buōng gì „Săng-ék Ông-dông“, có̤i-cṳ̄ng ké̤ṳk Nĭk-buōng sĭk-mìng céng-hū déng-ák, tài-sī iâ sâ̤ nè̤ng. Lī Sìng-uōng (李承晚) cī siŏh dêng dŭk-lĭk ông-dông-gă cāu kó̤ Dṳ̆ng-guók, diŏh Siông-hāi sìng-lĭk „Dâi-hàng Mìng-guók Lìng-sì Céng-hū“, gié-sṳ̆k huāng-káung Nĭk-buōng gì tūng-dê. Ciā „Dâi-hàng Mìng-guók Lìng-sì Céng-hū“ diŏh 1938 nièng gṳ̆ng Ciōng Gái-sĭk cāu Dṳ̀ng-kéng kó̤, găk Dṳ̆ng-guók Káung-nĭk Ciéng-cĕng gì sêng-âu, puái nè̤ng kó̤ dó̤i-chiū Dṳ̆ng-huà Mìng-guók guók-mìng céng-hū. Gó ô gì Dièu-siēng nè̤ng cāu kó̤ Muāng-ciŭ, gâe̤ng hŭ-uái gì nè̤ng cū-siàng „Dĕ̤ng-báe̤k káung-nĭk lièng-gŭng“.\n\n1945 nièng 8ng. 15h. Nĭk-buōng dàu-hòng, Sŭ-lièng gâe̤ng Mī-guók áng dŏng-chĕ̤ chiĕng-dêng gì dèu-iók, puái buô-dôi céng-liāng Hàng Buáng-dō̤. Lâng guók buô-dôi áng báe̤k-ūi 38 dô có̤ gái-siáng, báe̤k-biĕng sê Sŭ-lièng, nàng-biĕng sê Mī-guók.\n\n1946 nièng 2 nguŏk, Sŭ-lièng buóh siŏng ciŏng Háng Buáng-dō̤ biéng-có̤ ĭ gì ôi-sĭng-guók, niông găk Sŭ-lièng gì Gĭng Nĭk-sìng diōng kó̤, diŏh Báe̤k-biĕng lêng lĭk „Báe̤k Dièu-siēng Lìng-sì Ìng-mìng Ūi-uòng-huôi“, ng-giék-sêu Mī-guók tì-chók gì „gó̤-lòng buáng-dō̤ tūng-ék sōng-gṳ̄“ gì iĕu-giù. 1948 nièng 8 nguŏk 15 hô̤, nàng-huŏng sìng-lĭk Dâi-hàng Mìng-guók. Áng sōng-gṳ̄ gì giék-guō, Lī Sìng-uāng dŏng-sŏng cūng-tūng. Chă-bók-dŏ̤ buáng-ā-nguŏk-nĭk ī-hâiu, Gĭng Nĭk-sìng găk báe̤k-huŏng sìng-lĭk Dièu-siēng Mìng-ciō-ciō-ngiê Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók. Hàng Buáng-dō̤ cêu ciŏng-uâng hŭng-liĕk siàng lâng ciáh guók-gă lāu, gáu gĭng-dáng gó muòi tūng-ék.\n\n1950 nièng 6ng. 25h., Báe̤k-hàng ū-miĕk Nàng-hàng puái bĭng chĭng-liŏk, săng-mŭk-siŏh-sì huák bĭng chĭng-liŏk Hàng-guók, Hàng-ciéng cêu ciŏng-uâng kăi-sṳ̄ lāu.\n\nSŭ-lièng sāi ū-ké kó̤ dó̤i-chiū Báe̤k-hàng, bô gă Nàng-hàng gì buô-dôi nék-giāng cūng-bê dŭ mò̤, Báe̤k-hàng iā ká̤ cêu páh giâ Nàng-hàng gì siū-dŭ Háng-siàng (gĭng-dáng gì Siū-ék) lāu, mò̤ niŏh-òng páh giâ Nàng-hàng duâi bô-hông gì dê-huŏng, Nàng-hàng nâ diông Hū-săng hó-gê̤ṳng. 27 hô̤, Mī-guók puái bĭng ciĕ-uông Hàng-guók. Duâi buô-hông gì guók-gă dó̤i Báe̤k-hàng ciā có̤-huák iā bók-muāng, 7ng. 7h., Lièng-hăk-guók tŭng-guó giók-ngiê, 16 ciáh guók-gă cū-siàng Lièng-hăk-guók-gŭng, chók bĭng ciĕ-uông Nàng-hàng. Douglas MacArthur cī-hŭi Lièng-hăk-guók-gŭng diŏh Ìng-chiŏng dĕ̤ng-lṳ̆k, siŏh diô hióng báe̤k. Báe̤k-hàng liāng-dô̤-ìng Gĭng Nĭk-sìng cāu kó̤ Dṳ̆ng-guók biĕng-gái hŭ-uái, tié-lāu giù Mò̤ Dĕk-dŭng chók-bĭng. 10ng. 25h., Dṳ̆ng-guók có̤i-cṳ̄ng puái „Cé-nguông-gŭng“ kó̤ dó̤i-chiū Báe̤k-hàng, Sŭ-lièng iâ puái hĭ-hèng-uòng hông diŏh Dṳ̆ng-guók buô-dôi diē-sié kó̤ dó̤i-chiū ĭ. Mī-guók gó-nâ-háng Dṳ̆ng-guók hĭ-gĭ siŏh buŏ cī găng săng-mŭk-siŏh-sì biéng cī māng bá, dŭ mâ̤ báik ká̤-diê â̤ ciŏng-uâng; gāu-muōi-lāu Sŭ-lièng gāi-tā̤ ī-hâiu, cá iù Ngò̤-lò̤-sṳ̆ hŭ-uái â̤ báik dŏng-sì sê Josef Stalin găk lā̤ có̤-ngài. Sĕ̤ng-huŏng hŭ-nè̤ng dŭ páh mâ̤ guó dó̤i-huŏng, có̤i-cṳ̄ng găk 1953 nièng 7ng. 26h., sĕ̤ng-huŏng dâi-biĕu diŏh Bēng-muòng-dáing ciĕng-diâng «Dìng-céng Hiĕk-ngiê».\n\n1960 nièng 5 nguŏk 16 hô̤, Hàng-guók gì gŭng-guăng Páuk Céng-hĭ (朴正熙) céng-biéng siông-dài, kăi-sṳ̄ ĭ gì 17 nièng gŭng-sê̤ṳ dŭk-cài sì-dâi. Ciā 17 nièng dâi-dŏng, Háng-guók gĭng-cá̤ huák-diēng cêng-kó̤ ká̤, gâe̤ng Hiŏng-gē̤ng, Sĭng-gă-pŏ̤, Dài-uăng (Dṳ̆ng-huà Mìng-guók) cà̤ hô̤ lā̤ „Ā-ciŭ Sê-siēu-lṳ̀ng“.\n\n1980 nièng, Páuk Céng-hĭ ké̤ṳk nè̤ng áng-sák, mò̤ niŏh-òng, gŭng-guăng Ciòng Dāu-huâng (全斗煥) siông-dài. Ciā nè̤ng iâ sê có̤ dŭk-cài gì, bók-guó gâe̤ng Páuk Céng-hĭ mâ̤ siŏh iông, báh-sáng dŭ dó̤i ĭ êng-chiông mâ̤ hō̤. 1980 nièng, Guŏng-ciŭ ô nè̤ng káung-ngiê, ĭ pái buô-dôi kó̤ déng-ák, tài-sī iâ sâ̤ nè̤ng, cuòi cêu sê Guŏng-ciŭ Mìng-ciō Ông-dông. Bók-guó cuòi sê̤ṳ-gióng huák-sĕng ī-hâiu, Hàng-guók gì mìng-ciō ông-dông ô cĭng duâi gì huák-diēng. 1987 nièng, bô huák-sĕng káung-ngiê, có̤i-muōi, Ciòng Dāu-huâng găk 1988 nièng ṳ̄ng-hṳ̄ cê̤ṳ-iù sōng-gṳ̄ cūng-tūng. Ciŏng-uâng, Hàng-guók cêu uòng-ciòng biéng-siàng siŏh ciáh mìng-ciō gì guók-gă lāu.\n\nCó̤i cā, Báe̤k-hàng sêu gáu Sŭ-lièng gâe̤ng Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gì bŏng-cô, gĭng-cá̤ bī Nàng-hàng hō̤. Iā sâ̤ diŏh Nĭk-buōng gì Dièu-siēng nè̤ng dŭ diōng kó̤ Báe̤k-hàng. Báe̤k-hàng céng-hū ciŏng cī siŏh dêng „cṳ̆-buōng-gă“ gì cài-săng dŏk kó̤, ciŏng ĭ-gáuk-nè̤ng guŏng diŏh cĭk-dṳ̆ng-ìng diē-sié. Gáu-muōi-lāu Sŭ-lièng gāi-tā̤, Dṳ̆ng-guók dó̤i Báe̤k-hàng gì ciĕ-uông iâ muōng biéng muōng ciēu, Báe̤k-hàng gì gĭng-cá̤ iâ muōng biéng muōng chă. Bô gă lā̤ Báe̤k-hàng iâ sèu có̤ căi, ìng-mìng sĕng-uăk cêng-kó̤ kék-kŭi, ngô̤ sī iā sâ̤ nè̤ng.\n\nBáe̤k-hàng nè̤ng ciŏng Gĭng Nĭk-sìng dŏng sìng lì bái, guók-cié gà̤-lēng dŭ piĕ-bàng ĭ có̤ gáuk-ìng-cùng-bái, ĭ gó dă-dā-biêng gōng cuòi sê „ĭng-hṳ̀ng-cùng-bái“. Báe̤k-hàng gì dâ̤ 2 dâi có̤i gŏ̤ liāng-dô̤-ìng Gĭng Céng-nĭk gâe̤ng dâ̤ 3 dâi gì Gĭng Céng-ŏng, siŏh ciáh sê ĭ gì giāng, siŏh ciáh sê ĭ gì sŏng. \n\nBáe̤k-hàng nâ sìng-nêng „ciō-tā̤ sṳ̆-siōng“ gâe̤ng „sĭng-gŭng céng-cáik“, mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng huái-ngì ciā sṳ̆-siōng, iâ mâ̤ sāi cê-gă tì-chók céng-dê sṳ̆-siōng. Ĭ mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng piĕ-bàng céng-hū, mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng ô cūng-gáu séng-iōng, piéng ĭ gì guók-mìng gōng Mī-guók gâe̤ng Nàng-hàng ciŏng-uâng gì cṳ̆-buōng-ciō-ngiê guók-gă dŭ iā bék, ciòng-sié-gái nâ ô Báe̤k-hàng gì nè̤ng sĕng-uăk có̤i hō̤. Ĭ mâ̤ sìng-nêng Nàng-hàng céng-hū, gó ĭ „Nàng-dièu-siēng gūi-lōi céng-guòng“. Ĭ mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng tiăng biĕng-dău guók-gă gì guōng-bó̤, mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng káng biĕng-dău guók-gă gì diêng-sê bìng-dô̤, hô̤-lièng-uōng (uōng-cié-uōng-lô) iâ sê mò̤ gâe̤ng sié-gái gà̤-lēng lièng siŏh dŏi gì. Kó̤ ciā guók-gă gì nguôi-guók-nè̤ng dŭ â̤ sêu gáu ĭ gì dĕk-gĕ̤ng gì găng-sê. Duâi buô-hông gì guók-cié muòi-tā̤ dŭ nêng-ôi Báe̤k-hàng sê siŏh ciáh iā mâ̤ cê̤ṳ-iù gì guók-gă. \n\n\n",
"title": "Dièu-siēng Buáng-dō̤ lĭk-sṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.01837052413077322,
"text": "\nBàng-uâ-cê\n\nBàng-uâ-cê (平話字), iâ hāu lā̤ Hók-ciŭ-uâ Gáu-huôi Lò̤-mā-cê (福州話教會羅馬字), sê ciŏng-muòng dò̤ lā̤ siā Hók-ciŭ-uâ gì siŏh-cṳ̄ng Lò̤-mā-cê. Ĭ dŭ-liāng ô 17 bĭh cê-mō̤, hók-hăk cê-mō̤ (複合字母) gâe̤ng dĕk-sṳ̀ cê-mō̤ (特殊字母) nâ gă diē kó̤ ô 23 bĭh. Bàng-uâ-cê lêng-nguôi gó ô 5 bĭh hù-hô̤ dò̤ lā̤ biĕu-cé̤ṳ sĭng-diêu (聲調), 1 bĭh lièng-cê hù-hô̤ (連字符號) dò̤ lā̤ lièng-giék ĭng-ciék.\n\nGì-sĭk gáu hiêng-káik-sì, gó mâ̤ hiēu Hók-ciŭ-uâ gì cī tó̤ Lò̤-mā-cê dó̤-dā̤ hô̤ lā̤ sié-nó̤h miàng-cê. Dṳ̆ng-guók hók-sŭk-gái dŭ sê gó̤ ĭ „Gáu-huôi Lò̤-mā-cê“(敎會羅馬字), ĭng-ôi ĭ gĭ-buōng dŭ sê diŏh gáu-huôi diē-sié sāi gì. \n\nBàng-uâ-cê cī ciáh miàng-cê sê ngiĕk-ṳ̀ ngiēng-géu Hók-ciŭ-uâ gì lâng ciáh hâiu-săng-giāng găh 2005 nièng tiĕng-iĕk gì sèng-hâiu kī gĭ. Cuòi sê ĭ-gáuk-nè̤ng ŏ̤h Mìng-nàng-ngṳ̄ gì Lò̤-mā-cê miàng-cê „Băh-uâ-cê (Pe̍h-ōe-jī)“ kī gĭ, ĭng ôi Mìng-nàng-ngṳ̄ gì „Pe̍h-ōe (Băh-uâ, 白話)“ gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ gì „Bàng-uâ“(平話) sê siŏh iông gì é-sé̤ṳ.\n\nHiêng-câi nè̤ng gó muôi tō̤ cà̤ ô-guăng Bàng-uâ-cê cháung-cáuk (創作) gì gê̤ṳ-tā̤ cài-lâiu, nē̤ng-gă nâ dé̤ṳng téng lìng-sĭng (零星) gì cài-lâiu gà̤-dēng dáik gáu nék-giāng cháung-cáuk gì siĕu-sék (消息).\n\nĂ-piéng Ciéng-cĕng (鴉片戰爭) ĭ-hâiu, téng Ĕu-ciŭ gâe̤ng Mī-guók lì gì Gĭ-dók-gáu diòng-gáu-sê̤ṳ ôi lāu gó hō̤ gì hióng Dṳ̆ng-guók-nè̤ng diòng-gáu (傳教), cêu kó̤ ŏ̤h Dṳ̆ng-guók gì ngṳ̄-ngiòng. Ĭ-gáuk-nè̤ng găh ŏ̤h sèng-hâiu, áng cê-gă gì lī-gāi, sāi Lò̤-mā-cê gé giâ lì ŏ̤h gì nô̤i-ṳ̀ng(內容). Cĭ-hâiu bô ô nè̤ng kó̤ cīng-lī(整理) cī bĭh Lò̤-mā-cê, tūng-ék cê-mō̤ gì siā-huák. Pĭng-siā Dṳ̆ng-guók dê-huŏng ngṳ̄-ngiòng gì gáuk cṳ̄ng Lò̤-mā-cê cêu ciŏng-uâng ông-sié (問世) kó̤ lāu.\n\nTéng hiêng-iū gì cài-lâiu diē-sié nē̤ng-gă huák-hiêng, dék cā sāi Lò̤-mā-cê lì gé Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng sê Ià-lū Dâi-hŏk(Yale University) gì gáu-sêu Huài-dáik (懷德, M. C. White). Ĭ dŏng-sì sê siā siŏh cṳ̄ng hô̤ lā̤ „Ŭi-liàng Cìng-sṳ̆ ĭng-biĕu“(\"System of Sir William Jones\") gì gé-ĭng hiê-tūng lì gé Hók-ciŭ-uâ. \n\nCī tó̤ gé-ĭng hiê-tūng gâe̤ng gĭng-dáng Bàng-uâ-cê dék duâi gì chă-biék găh dĕk-sṳ̀ cê-mō̤ „a̤“, „e̤“, „o̤“, gâe̤ng „ṳ“ gì biēu-gé gà̤-dēng, hī tó̤ gé-ĭng hiê-tūng sāi „á“ lì biĕu sê „a̤“, „ó“ lì biĕu sê „o̤“, „ë“ lì biēu-sê „e̤“, „ü“ lì biĕu-sê „ṳ“. Hiā sì-hâiu mò̤ nèng â̤ siā sĭng-diêu hù-hô̤, ĭng-ôi biĕu sĭng-diêu hù-hô̤ gì ôi-dé dŭ gâe̤ng dĕk-sṳ̀ cê-mō̤ gì dĕk-sṳ̀ hù-hô̤ iēng kó̤ lāu. Bók-guó cī tó̤ gé-ĭng hiê-tūng â̤ dé̤ṳng káng có̤ Bàng-uâ-cê gì cù-hìng (雛形).\n\nGáu-muōi-lāu, Mī-guók gì diòng-gáu-sê̤ṳ Măh Lé-huò (麥利和, R. S. Maclay), Mò̤-gă-lĭk (摩嘉立, C. C. Baldwin) gâe̤ng Ĭng-guók nguôi-gău-guăng E. H. Parker gáuk-nè̤ng dŭ dó̤i ĭ có̤ chók gāi-céng(改進). Gì-dṳ̆ng ô siŏh ciáh miàng-cê hô̤ Sṳ̄-lŏk-báik (史犖伯, R. W. Stewart) gì Ái-ī-làng nè̤ng, ciŏng dĕk-sṳ̀ cê-mō̤ gà̤-dēng gì lâng bĭh dók-dók dŭ dò̤ uâng lâi, buăng gáu cê-mō̤ â̤-dā̤ kó̤. Ciŏng-uâng cê-mō̤ gà̤-dēng cêu tĕ̤ng chók ôi-dó̤i â̤ sāi biĕu sĭng-diêu hù-hô̤ kó̤ lāu. Ĭ-gáuk-nè̤ng bô siék-gié chók 5 bĭh hù-hô̤, lì biĕu Hók-ciŭ-uâ gì 7 bĭh sĭng-diêu. \n\nSiŭ-gāi ī-hâiu gì cī cṳ̄ng pĭng-ĭng ùng-cê iâ cêu-sê hiêng-câi gì Bàng-uâ-cê. Diòng-gáu-sê̤ṳ gáuk-nè̤ng sāi Bàng-uâ-cê lì chók-bēng gáuk-cṳ̄ng-gáuk-iông cŭng-gáu cṳ̆. 1905 nièng, kĕk bàng-uâ-cê siā gì Hók-ciŭ uâ Sĭng-iók Séng-gĭng «NGUĀI GÉU-CIŌ IÀ-SŬ GĬ-DÓK GÌ SĬNG-IÓK CṲ̆» chók-bēng. 1908 nièng, hăk biĕng gì sĭng-gô-iók Séng-gĭng «SÉNG GĬNG SĬNG GÔ IÓK CIÒNG CṲ̆» chók-bēng. \n\nBók-guó hiā-sèng-hâiu Bàng-uâ-cê nâ găh Gĭ-dók-gáu gáu-huôi diē-sié sāi, gáu-huôi ngiê-dāu gì nè̤ng gĭ-buōng dŭ mâ̤ hiēu sāi. 1911 nièng Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sìng-lĭk ī-hâiu, céng-hū huák-dông „Guók-ngṳ̄ ông-dông (國語運動)“, cié-dêng cé̤ṳ-ĭng cê-mō̤ (注音字母), géng-cī gié-sṳ̆k sāi diòng-gáu-sê̤ṳ huák-mìng gì gáuk-cṳ̄ng pĭng-ĭng ùng-cê. Gĭng-guó céng-hū siŏh báik nièng gì ák-cié (壓制), sāi Bàng-uâ-cê gì nè̤ng muōng biéng muōng ciēu, gáu hiêng-câi gĭ-buōng mò̤ nè̤ng káng â̤ huôi-é kó̤ lāu.\n\nBàng-uâ-cê ô 23 bĭh cê-mō̤, 5 bĭh sĭng-diêu hù-hô̤.\n\nNâ sê áng dăng-tā̤ cê-mō̤ lì sáung gì uâ, Bàng-uâ-cê dŭ liāng ô 17 bĭh cê-mō̤. Dĕk-sṳ̀ cê̤-mō̤ nâ iâ dò̤ lā̤ dáung dăng-tā̤ cê-mō̤ gì uâ, Bàng-uâ-cê dŭ liāng ô 21 bĭh cê-mō̤. Nâ áng cê-mō̤ sū biēu dăk gì ĭng-só̤ lì sáung gì uâ, Bàng-uâ-cê dŭ liāng ô 23 bĭh cê-mō̤.\n\nBàng-uâ-cê gì dĕk-sṳ̀ cê-mō̤ (特殊字母) ô 4 bĭh: „A̤“, „E̤“, „O̤“ gâe̤ng „Ṳ“; cū-hăk cê-mō̤ (組合字母) ô 2 bĭh: „CH“ gâe̤ng „NG“.\n\nHók-ciŭ-uâ gì ĭk-sĭng (入聲) ô sék-muōi (塞尾), „h“ gâe̤ng „k“ dò̤ lā̤ biēu-sê ĭk-sĭng gì sék-muōi. „H“ biēu-sê hò̤-lè̤ng sék-muōi (喉嚨塞尾) . „K“ biēu-sê hò̤-lè̤ng ĭng sék-muōi . „S“ găh Hók-chiăng kiŏng (福清腔) diē-sié tĕ̤k có̤ , ô gì Hók-ciŭ nè̤ng â̤ ciŏng „s“ tĕ̤k có̤ . \n\nDiŏh Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông-cṳ̆ (音韻書) «Chék Lìng Báik-ĭng» (戚林八音) diē-sié, mò̤ buáng-siăng-mō̤ (半聲母) , gâe̤ng gì siăng-buô (聲部). \n\nGáu-muōi-lāu diòng-gáu-sê̤ṳ siék gié Bàng-uâ-cê gì sèng-hâiu ô chăng-kō̤ cī buô ông-cṳ̆, iâ ŏ̤h cī buōng ĭng-ông-cṳ̆ siŏh-iông, mò̤ ké̤ṳk cī săng bĭh buáng-siăng-mō̤ puói cê-mō̤, nâ sāi „i“, „u“, „ṳ“ lì biēu sê cī 3 bĭh buáng-siăng-mō̤ , gâe̤ng .\n\nBàng-uâ-cê dŭ-liāng kĕk 5 bĭh hù-hô̤ lì biēu-sê Hók-ciŭ-uâ gì 7 bĭh sĭng-diêu.\n\nSiông-bìng (上平) diêu gâe̤ng hâ-ĭk (下入) diêu cà̤ sāi siŏh bĭh sĭng-diêu hù-hô̤, siông-ké̤ṳ (上去) diêu gâe̤ng hâ-ĭk (下入) diêu cà̤ sāi siŏh bĭh hù-hô̤. Ĭng-ôi Hók-ciŭ uâ gì lâng bĭh ĭk-sĭng (入聲) ô mìng-hiēng gì sék-muōi (塞尾), gó-chṳ̄ găh pĭng-siā gì sèng-hâiu â̤ tiĕng-gă sék-muōi cê-mō̤ (塞尾字母) „k“ hĕ̤k-ciā „h“, ciŏng-uâng cêu mâ̤ gâe̤ng cà̤ sāi hù-hô gì hī lâng bĭh chṳ̄-sĭng-diêu (siông-bìng, shiông-ké̤ṳ) hông siŏh dŏi kó̤ lāu. \n\nGăh sĭk-cié sāi-ê̤ṳng gì sèng-hâiu, ng-sê mūi bĭh siŏh sĭng-diêu hù-hô̤ dŭ â̤ dé̤ṳng sài gáu sū-iū mō̤-ĭng cê-mō̤ gì gà̤-dēng. Ŏ̤h „e“, „o“ cī lâng bĭh cê-mō̤, nâ ô „--̂“ gâe̤ng „--̆“ â̤ dé̤ṳng sài diŏh gà̤-dēng, bĕk-nó̤h hù-hô̤ dŭ mâ̤ sāi sài diŏh gà̤-dēng. Gì-sĭk diŏh pĭng-siā gì sèng-hâiu, iâ mâ̤ dò̤ biék-nó̤h hù-hô̤ sài cī lâng bĭh cê-mō̤ gà̤ dēng. Dŏng-iòng, găh sĭk-cié pĭng-siā gì sèng-hâiu, dăng-tā̤-cê nâ sê gă diē ông-muōi (韻尾), cìng-huóng bô â̤ biéng lāu. Ŏ̤h „e“, dăng-tā̤ gì sèng-hâiu nâ ô „--̂“ gâe̤ng „--̆“ â̤ dé̤ṳng sài gà̤-dēng, bók-guó nâ sê găh ĭ muōi-sāu tiĕng diē ông-muōi „ng“ gì uâ, cêu â̤ dé̤ṳng sài diông-giâ-lì gì 3 bĭh hù-hô̤ kó̤ lāu.\n\nÂ-dā̤ gì biēu-gáik cūng-giék chók lì dăng-tā̤-cê â̤ dé̤ṳng tiĕng-gă sié-nó̤h-uâng hù-hô gì cìng-huóng:\n\n\nSāi Bàng-uâ-cê siā-cê gì sèng-hâiu, diŏh áng ĭng-ciék buōng kŭi lì siā, buóh-āi lièng-giék lâng bĭh hĕ̤k-ciā lâng bĭh ī-siông gì ĭng-ciék sèng-hâiu, diŏh sāi lièng-cê hù-hô̤ „-“ lì lièng-giék ĭng-ciék.\n\nGăh gĭng-dáng ô-niĕ-ài tō̤ gáu gì cái-lâiu diē-sié, dŭ mò̤ gê̤ṳ-tā̤ gì ùng-ciŏng gái-siêu Bàng-uâ-cê gì ciáng-cê-huák (正字法). Bók-guó ô nè̤ng áng «Séng-gĭng» diē-sié gì pĭng-siā huŏng-sék cūng-giék chók lì Bàng-uâ-cê gì ciáng-cê-huák. Bàng-uâ-cê gì ciáng-cê-huák â̤ dé̤ṳng buōng „Gĭ-buōng sṳ̆-siā giĕ-cáik“, „Siăng-mō̤ Duâi-nâung siā giĕ-cáik“, „Sĭng-diêu Hù-hô̤ Tiĕng-gă giĕ-cáik“, „Lièng-cê hù-hô̤ sāi-ê̤ṳng giĕ-cáik“ cī 4 bĭh buô-hông.\n\nKĕk Bàng-uâ-cê siā Hók-ciŭ-uâ gì huŏng-huák hô̤ lā̤ „Hók-ciŭ-uâ Lò̤-mā-huá“ (福州話羅馬化) hĕ̤k-ciā „Hók-ciu-uâ Pĭng-ĭng-huá“ (福州話拼音化). Găh céng-hū gì īng-hiōng giâ, huāng dó̤i Hók-ciŭ-uâ kĕk Bàng-uâ-cê siā gì nè̤ng mâ̤ ciēu, ĭ-gáuk-nè̤ng giéng-gáe̤k Hók-ciŭ-uâ diŏh kĕk Háng-cê siā.\n\nHáng-cê puái téng ùng-huá gâe̤ng mìng-cŭk diòng-sìng (民族傳承) gà̤-dēng lì káng cī bĭh ông-dà̤. Ĭ-gáuk-nè̤ng gì guăng-diēng sê:\n\nBàng-uâ-cê puái téng ngṳ̄-ngiòng sĭk-ê̤ṳng (語言實用) gì huŏng-miêng lì kō̤-lê̤ṳ cī bĭh ông-dà̤, giéng-gáe̤k Bàng-uâ-cê â̤ dé̤ṳng dáung Hók-ciŭ-uâ gì ciō-tā̤ sṳ̆-siā ùng-cê dò̤ lā̤ dâi-tá̤ (代替) Háng-cê.\n\nHók-ciŭ-uâ ô cêng sâ̤ gì ĭng mò̤-niĕ-ài kĕk háng-cê siā, chiông „gĕ̤h (kē̤ lâi)“, „ngé̤ṳng (â̤ īng-kī diòng-ôi buóh áe̤h chók gì hŭ-uâng gāng-gáuk)“, „kău (ĕng siŏh dŏi)“, dŭ mò̤-niĕ-ài sāi Háng-cê siā chók lì.\n\nÔ nè̤ng â̤ kĕk háng-cê gì ĭng hĕ̤k-ciā é-sé̤ṳ lì hông-tĕ̤k (混讀) Hók-ciŭ-uâ mò̤-niĕ-ài siā chók lì gì cê, dáng sê cuòi uōng-uōng â̤ gâe̤ng buōng-cê (本字) hông siŏh dŏi kó̤.\n\nHók-ciŭ-uâ gì Háng-cê ô iā sâ̤ bĭh lĭk-sṳ̄ gì tèng-dā̤, cêng sâ̤ Háng-cê ô lâng bĭh tĕ̤k-ĭng, ô gì gó ô 3 bĭh tĕ̤k-ĭng. Nâ kĕk Háng-cê siā gì uâ, nè̤ng mò̤-niĕ-ài cūng-káuk tĕ̤k chók lì ĭng, ô gì sèng-hâiu nâ tĕ̤k dâng kó̤, gó â̤ huák-sĕng ngô-huôi. \n\nÂ̤-dā̤ „生“ nâ tĕ̤k /seŋ/ cêu sê „sī“ gì é-sé̤ṳ, nâ tĕ̤k /saŋ/ cêu sê „săng giāng“ gì é-sé̤ṳ, nâ sê sāi háng-cê siā chók lì, cêu mò̤-niĕ-ài káng chók é-sé̤ṳ kó̤ lāu. \n\nÔ nè̤ng giéng-gáe̤k: „Nè̤ng nâ sāi Hók-ciŭ uâ siā ùng-ciŏng gì uâ, ĭ nâ nguông â̤ hiēu Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng káng, ng-sê ké̤ṳk mâ̤ hiēu Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng tĕ̤k gì, gó-chṳ̄ ká̤-diê diŏh chák ĭ-gáuk-nè̤ng â̤ mâ̤ chăi chók lì?!“\n\nSiŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng sêu gáu buōng-tū hŭng-sṳ̆k gâe̤ng dĕk-biék sê̤ṳ-giông gì īng-hiōng â̤ săng chók cĭng sâ̤ buōng-tū dĕk-iū gì sṳ̀, cī cṳ̄ng sṳ̀ cêu nâ gōng sāi Háng-cê lì siā, mâ̤ báik Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng iâ mò̤ kō̤-nèng chăi chók lì. \n\nChiông gà̤-dēng cī guó uâ diē-sié „洋當池 (iòng-dŏng-diè)“, „霧裡去 (ô-lī-kó̤)“ cī lâng bĭh sṳ̀, sê Dâng Huò lŏ̤h să̤-iòng (鄭和落西洋) gì sèng-hâiu sùng gà̤-dēng giàng-sùng-gì Diòng-lŏ̤h-nè̤ng huák-mìng gì, nâ mò̤ ciŏng-muòng gì gāi-sék, mâ̤ báik Hók-ciŭ-uâ gì cêu nâ káng Háng-cê iâ â̤ hiēu ĭ gì é-sé̤ṳ. „翻生 (huăng-chăng)“ sê „mâ̤ ciáng-siòng“ gì é-sé̤ṳ, nâ sê ng-sāi Bàng-uâ-cê lì siā iā ṳ̀ng-ê tĕ̤k dâng hĕ̤k-ciā lī-gāi chó̤-nguô. Gó ô chiông „靜(sâng)“ ng-sê „ăng-cêng“ (安靜) gì é-sé̤ṳ, sê „ng-tiè, sák tiè“ gì é-sé̤ṳ, nâ káng Háng-cê sê chăi mâ̤ chók ciā é-sé̤ṳ gì.\n\nBàng-uâ-cê gì ùng-hók gĭ-buōng dŭ sê gâe̤ng cŭng-gáu ô găng-guó gì. 1908 nièng chók-bēng gì «SÉNG GĬNG SĬNG GÔ IÓK CIÒNG CṲ̆» sê Bàng-uâ-cê ùng-hók gì dâi-biēu. Cī buô ciòng-cṳ̄ ciŏng gōng buô «Séng-gĭng» sāi Hók-ciŭ buōng-dê-uâ huăng-ĭk chók lì, cê̤ṳ-iòng-gōng ô gì ê̤ṳng-sṳ̀(用詞) piĕng ùng-ngiòng-ùng(文言文), dáng-sê uòng-ciòng gì gá-sĭk chiĕu guó diē-sié gì cháuk-nguô.\n\n\n\n\n",
"title": "Bàng-uâ-cê"
},
{
"han_proportion": 0.0038272933859586173,
"text": "\nHáng-cê\n\nHáng-cê (漢字; Nĭk-ngṳ̄ Lò̤-mā-cê: Kanji; Dièu-siēng-ngṳ̄ Lò̤-mā-cê: Hanja; Uŏk-nàng-ngṳ̄: Hán Tự) iâ hāu lā̤ „Dṳng-ùng“, sê Háng-nè̤ng huák-mìng gì hìng-ngiê sṳ-siā hiê-tūng. Háng-cê ô 4,000 siông nièng gì lik-sṳ̄ lāu, gah hiêng-káik-sì sié-gái gì ùng-cê hiê tūng dài-dōng, sê dék gū-lō̤ gì. Háng-cê sê Huà-ngṳ̄, Nik-buōng-ngṳ̄, Uok-ngṳ̄, Ngù-ngṳ̄ gì sṳ-siā ùng-cê. Dṳng-guók, Dài-uang, Hiong-gē̤ng, Ó̤-muòng, Māi-lài-sā̤-ngā, Sing-ga-po̤ gâe̤ng gì-ta guók-ga diē-sié háng-nè̤ng dêu gì dê-huông du â̤ káng ô háng-cê. \n\n„Háng-cê“ ciā sṳ̀ dék cā chók hiêng gah «Báe̤k Sṳ» . Â-dā̤ sê siong-guong gì gé cái. \n\nIng ôi Háng-nè̤ng gah lik-sṳ̄ gà̤-dēng ùng-huá du bī ciu-ùi ming-cuk huák-dak, ing-chṳ̄ háng-nè̤ng du háng-lik i-cà̤ cê-ga gì cê ciáh sê cing-ciáng gì ùng-cê, gì-ṳ̀ ming-cuk gì cê du sê „Ì-cê“, gó chṳ̄ tiāu sāi „cê“, „ùng-cê“ ching-hū háng-cê, mò̤ sāi „háng-cê“ cī bih miàng-ching.\n\nChing-guók gióng lik ī hâiu, ing ôi i gì guók-ngṳ̄ sê Māng-ciu-ngṳ̄, ùng-cê sê Māng-ùng, gó chṳ̄ mò̤ nèng-ài o̤h uōng-buong háng-nè̤ng guók-ga hūng-kuāng gái hāu háng-cê có̤ „ùng-cê“ lāu. Iù-sê „háng-cê“ cī bih miàng-ching ciáh ciâ lă̤ Ching-guók céng-hū, kiū gah Ching-guók háng-nè̤ng dài-dong sāi. \n\nDṳng-huà Mìng-guók gióng lik hâiu, „Háng-cê“ ciā miàng-ching bô gâe̤ng guang-huong ké-cioh ng sāi. Dṳng-huà Mìng-guók gáu-ṳk-buô kek „guók-cê (buōng guók de̤k-iū gì ùng-cê)“ cī bih miàng-ching lì hāu háng-cê, gáu ging-dáng, Dài-uang nè̤ng gó sê ó̤i kek „guók-cê“ lì ching-hū háng-cê.\n\nGah Dṳng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók 1949 nièng gióng lik ī hâiu, gah i tūng-dé gì dê-kṳ ké-ciok cing sâ̤ Dṳng-huà Mìng-guók gì diòng-tūng, ké-ciok ùng-cê miàng-ching iâ sê gì dṳng ci-ék. Dṳng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, o̤h Ching-guók hūng-kuāng, sāi „Háng-cê“ cī bih miàng-ching.\n\nGah Nik-buōng, Háng-guók gâe̤ng Dièu-siēng, sāi „Háng-cê“ cī bih miàng-ching, chui-muōng i-cà̤ iâ ô „guók-cê“ cī bih miàng-cê, ng guó cī bih miàng-cê sê ciong-muo-muo lì bī i-cà̤ buōng guók gì „Ga-na“ gâe̤ng „Dièu-siēng-cê“ gì. Dioh Uok-nàng, nè̤ng sāi „Ṳ̀-cê (Ṳ̀-ga gì ùng-cê)“ lì ching-hū háng-cê.\n\nHáng-cê sê sié-gái lă̤ sāi gì ùng-cê dài-dong dék gū-lō̤ gì. Chui-muōng Ai-gik gâe̤ng Su-mò̤ (Sumer) nè̤ng gì cê du bī háng-cê cā, ng guó i-cà̤ mò̤ chiông háng-cê cūng-kuāng diòng gáu ging-dáng.\n\nÁng háng-nè̤ng gì gū-lō̤ diòng-gōng, háng-cê sê Chong Gik cháung có̤ gì. Uòng-dà̤ gì sṳ̄-guang Chong Gik áng nik-tàu gâe̤ng nguok gì hìng-câung, cēu gâe̤ng tàu-sang gì ka-ciék cháung-có̤ háng-cê. Ng guó cuòi du sê diòng-gōng, mò̤ nèng-ài sê cing-sik còng-câi gì dâi-gié.\n\nNè̤ng gah mò̤ ùng-cê sāi gì sì-hâiu, â̤ áng nó̤h gì hìng-câung uâ giâ lì, có̤ ôi hù-hô̤, gah háng-cê dék-ca huak-diēng sì-gi, cêu sê cūng-kuāng. Cī pie áng hìng-câung uâ gì hù-hô̤ gah bàng-siong-gang sāi-ê̤ṳng sèng-hâiu â̤ mâing mâing gāng-huá he̤k ciā uòng-siêng, iù-sê „cê“ cêu chók hiêng gŏ̤ lāu. Cī sì-hâiu gì ùng-cê hāu lă̤ „gū-ùng-cê (gū-cā gì ùng-cê)“.\n\nHáng-cê gáu Siong-dièu gâe̤ng Ciu-dièu sì-hâiu huák-diēng chók „gák-gáuk-ùng“, ing ôi cī ùng-cê sê sāi tàu-sang gì ká̤ek-káe̤k he̤k gáuk-gáuk gì dēng. Gah hiā sì-hâiu gó ô káik-luâi gah diāng he̤k ciā dè̤ng ké gà̤ dēng gì ùng-cê, hāu lă̤ „Ging-ùng (ging-sṳk cié-pīng gà̤-dē̤ng gì ùng-cê)“ gâe̤ng „diāng-ùng (diāng gà̤-dē̤ng káik ô gì ùng-cê)“. \n\nCìng-guók tūng-ék le̤k guók hâiu, Lī Sṳ gah Duâi-diông gâe̤ng le̤k-guók ùng-cê gì gi-chū gà̤-dēng cháung có̤ chók Siēu-diông, có̤ ôi guók-ga tūng-ék gì ùng-cê. Siēu-diông sák lâi Chung-chiu Ciéng-guók sì-dâi ùng-cê do̤-iông gì guoh-miêng, kui kī „siā dè̤ng iông“ gì lik-sṳ̄.\n\nCìng-guók tūng-ék háng-cê ī-hâiu, iâ ô nè̤ng gié sṳk siu-gāi Siēu-diông, niông i gie siā. Gáu Háng-guók sì-dâi Lâ̤-cṳ chṳ̄-dâi Siēu-diông, biéng có̤ ciō-iéu gì sṳ-siā hiê-tūng, sák láe̤k gū-ùng-cê sì-dâi. Lâ̤-cṳ̄ ng dáng siàng ôi gū dāng ùng-cê gì buōng-liê-siáng, iâ ôi â-nik háng-cê huák diēng páh giâ dê-dong. \n\nGáu Sâe̤ng-guók sì-dâi Cìng Huôi huák mìng lāu Cìng-tā̤-cê, ing ôi i gâe̤ng do-só háng-nè̤ng dáung có̤ „háng-gang“, sū ī i huák mìng gì Cìng-tā̤-cê gâe̤ng nè̤ng gui miàng có̤ Sáe̤ng-tā̤-cê / sâng-tā̤-cê. Téng hiā sì hâiu kī Sáe̤ng-tā̤-cê biéng có̤ ciong-muo-muo dò̤ lă̤ éng-sáuk háng-cê gì cê-tā̤. Gah sâe̤ng-tā̤-cê gì gi-dā̤ gà̤-dēng, bô sāng seng lāu huōng-sông-tā̤, u-tā̤-cê dēng dēng.\n\nGáu gê̤ṳng-hiêng-dâi, Sa̤-iòng iā sâ̤ gì sṳ̀ gâe̤ng nó̤h céng-diē háng-nè̤ng gì ngṳ̄-ngiòng diē-sié, ôi lāu â̤ kiah cī kuāng biéng huá, nè̤ng bô áng ing-ông có̤ chók cing sâ̤ gì dang-sùng biēu dah ing-ông gì cê, chiông huá-hok nguòng-só biēu diē-sié gì nguòng-só miàng chê.\n\nHáng-cê dék duâi gì dek-diēng cêu sê „Sang mò̤ deng-gé. Sī mò̤ bó̤-sieu“, nè̤ng gong buōng mò̤ nèng-ài tūng-gié háng-cê gì cūng-káuk só-liông. Áng tūng-gié, lik-sṳ̄ gà̤-diēng chók hiêng gì háng-cê chieu guó 6 uâng, ng guó do̤-só du ng sê ciáng-tā̤-cê, du sê é-tā̤-cê he̤k ciā hāng-ê̤ṳng gì cê̤. \n\nTàu-tàu chók tūng-gié háng-cê só-liông gì nè̤ng sê Háng-guók gì Hṳ̄ Sêng, i gah «Sióh-ùng Gā̤-cê» diē-sié du liāng siu ô háng-cê 9,353 cê. Gáu Sâe̤ng-guók sèng-hâiu, guang-huong pieng-siā gì «Chék Ông» diē-sié siu cê ô 5 uâng 3,525 cê. Ching-guók pieng-siā gì «Kong-hi Cê-diēng» siu cê ô 4 uâng 7,035 cê.\n\nHiêng-dâi, 1915 nièng chók gì «Dṳng-ùng Duâi Cê-diēng» siu cê 4 uâng 7,035 cê, Dṳng-guók chók gì «Háng-ngṳ̄ Duâi Cê-diēng» siu ô 5 uâng 4,678 cê. Gáu ging-dáng, â̤-hiēu gì siu cê dék sâ̤ gì cê-diēng sê 1994 nièng chók bēng gì «Dṳng-huà Cê-hāi», siu háng-cê ô 8 uâng 5 chieng.\n\nHáng-cê cháung-cê guó-tiàng â̤ buong có̤ 6 lôi, cī le̤k cṳ̄ng cêu sê bàng-siòng gōng gì „Le̤k-cṳ (háng-cê iā có̤六書)“. Háng-guók gì Hṳ̄ Sêng gah i gì «Sióh-ùng Gā̤-cê» diē-siá ôi cī le̤k lôi cī diâng miàng ching, huong biék sê „chiông-hìng (象形)“, „Cī-sê̤ṳ (指事)“, „Huôi-é (會意)“, „Hìng-siang (形聲)“, „Diōng-ció (轉注)“, gâe̤ng „gā-cióh (假借)“.\n\nChiông-hìng-cê\n\nChiông-hìng-cê sê Háng-cê dék-cā gì iông-sék. Cī lôi gì cê sê téng nè̤ng uâ gì tù gà̤-dēng lì gĭ, ng guó nè̤ng bàng-só gah âiu-sié siā cī lôi gì cê sì-hâiu, ô kó̤ ché̤ṳ-lī i-cà̤ gì iông-sék gâe̤ng bék-huak, niông i gáing ṳ̀ng-ê siā. Ging-guó cūng-kuāng ché̤ṳ-lī, bieu-cūng gì chiông-hìng-cê ī ging gâe̤ng nguòng-lā̤ gì dù ô cing duâi cha-biék lāu, o̤h nik cê „日“, téng ièng-gĭ biéng có̤ sé-gáe̤k gì. Chiông-hìng-cê du sê duk-tā̤ cê, chiông sang-kṳ gì sang „山“, tieng gà̤-dēng buōi gì cēu „鳥“. \n\nCī-sê̤ṳ-cê\n\nCī-sê̤ṳ-cê sê gah chiông-hìng-cê gì gi-chū gà̤-dēng sang-chók gì. Chiông „do̤ (刀)“ cê ga sioh dók, cêu biéng có̤ ciong-muo-muo cī do̤-cieng gì „êng (刃)“. Cī lôi cê ng sê cing sâ̤. \nHuôi-é-cê\n\nLâng bih ī siông gì chiông-hìng-cê cū hak kī, hìng-siàng sing-gì cê, biēu dak sing gì é-sé̤ṳ, ciā é-sé̤ṳ gô gâe̤ng cī cū-lì i gì chiông-hìng-cê ô guong-hiê. Cī cṳ̄ng cê cêu sê huôi-é-cê, áng Hṳ̄ Sêng gì tūng-gié, cī lôi cê iéng ciòng buô háng-cê 13%. Siong-séng gì séng „(信)“ sê biēu dak „nè̤ng“ cī bih gái-niêng gì „ìng (人)“ gâe̤ng biēu-dak nè̤ng gì uâ gì „ngiòng (言)“ cū-siàng gĭ, é-sé̤ṳ cêu sê nè̤ng gōng gì uâ ng-dáng dê̤ṳng-iéu, gó dioh siong séng. \n\nHìng-siang-cê\n\nHìng-siang-cê sê chiông-hìng-cê (biéng-tā̤) gâe̤ng biēu sê te̤k-ing gì cê cū hak siàng gì cê. Chiông Sa̤-hù gì „hù (湖)“, dō̤-beng „sang-dók-cuōi (氵)“ biēu sê „hù (湖)“ ciā cê gì é-sé̤ṳ gâe̤ng cuōi ô gang-guó, ciáng-beng gì „hù (胡)“ biēu sê „hù (湖)“ cī bih cê te̤k /hu˥˧/. Gah «Kong-hi Cê-diēng» gà̤-dēng, ciék gê̤ṳng ô 90% gì cê sê cī lôi. \n\nDiōng-ció-cê\nDiōng-ció-cê sê sioh bih cê i gì é-sé̤ṳ huák seng gāi-biéng.\nGā-cióh-cê\nGā-cióh-cê sê cê gì nguòng-lā̤ é-sé̤ṳ mò̤ sāi gŏ̤ lāu, dò̤ lă̤ biēu dak sing gì é-sé̤ṳ. Chiông „Ā-sá̤-ā (亞細亞)“, ī ging biéng có̤ dang-sùng gì huak ik sṳ̀.\nNê-chók sié-gái ciéng-ceng hâiu, Dṳng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, Sing-ga-po̤ gâe̤ng Nik-buōng sang-guók du ô có̤ gāng huá háng-cê gì dâi-kié. Sing-ga-po̤ gah ciòng-bēng chāi nak Dṳng-guók gì gāng-huá-cê ī hâiu, tiék-dā̤ hié-dṳ̀ nguòng-lă̤ i cê-ga gì gāng-huá-cê. \n\nDṳng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gah 1950 nièng kiū gāng-huá háng-cê, 1956 nièng gung-buó tàu-tàu tiong gāng-huá-cê biēu, 1964 nièng gung-buó dâ̤ nê tiong, cêng-gó̤ sâ̤ gì cê gâe̤ng gāng huá gŏ̤. Ng guó 1977 nièng, céng-hū song-buó hié-dṳ̀ 1964 nièng gì hī tiong biēu, bêng chiā dìng-cī gāng-huá háng-cê gì ge̤ng-tiàng.\n\nNik-buōng gah 1945 nièng gung-buó «Dong ê̤ṳng Háng-cê Biēu», 1981 nièng gung-buó «Sèu-sāi gì Háng-cê Biēu». Cī lâng bih biēu ciong mìng-gang sāi gì gāng-tā̤-cê può có̤ ciáng-tā̤-cê, cī pie cê hāu lă̤ „Sing-cê-tā̤ (Sing gì cê)“, hié-dṳ̀ gì hī pie cê hāu lă̤ „gô-cê-tā̤ (gô gì cê)“.\n\n\n",
"title": "Háng-cê"
},
{
"han_proportion": 0.002909090909090909,
"text": "\nNgù-mō̤-ngù-giāng\n\nNgù-mō̤-ngù-giāng (牛母牛囝) sê 1 cṳ̄ng niōng-tā̤ dông-ŭk. Ĭ giăng nĭk-tàu puŏh, gó-chṳ̄ dŭ sĕng-uăk diŏh cūi lā̤ hĕ̤k-ciā dê lā̤ lâng-nóng gì ôi-ché̤ṳ.\n\nNgù-mō̤-ngù-giāng tàu lā̤ ô 1 hăk gáe̤k-gáe̤k, â̤ chiŏng â̤ giŭ. Mĕ̤k-ciŭ cêu găk gáe̤k-gáe̤k muōi-sāu. Ngù-mō̤-ngù-giāng ô 1 bĭk káe̤k-káe̤k, ciā káe̤k-káe̤k iā sŭ iā chói, ô gì káe̤k-káe̤k sê dō̤-bĕng chiŏ-liŏ gì ièng-cŭi hìng, ô gì káe̤k-káe̤k sê ciáng-bĕng chiŏ-liŏ gì ièng-cŭi hìng. Hiŭ-sék hĕ̤k-ciā ngê̤ṳ diŏh ngŭi-hiēng gì sèng-hâiu, ĭ gó̤-lòng sĭng dŭ giŭ gáu káe̤k-káe̤k diē-sié go̤, sū-ī ngù-mō̤-ngù-giāng gì káe̤k-káe̤k sì dò̤ la̤ bō̤-hô sāi. Ngù-mō̤-ngù-giāng bók-lō̤ giâ ô bô biēng bô kuák gì bók-lō̤-kă, ngù-mō̤-ngù-giāng sāi ĭ lì giàng diô, ng guó giàng cĭng mâing. Ciā kă â̤ làu chók nĭ-nĭ-lióh cáik-cáik, ciā cáik-cáik â̤ dó̤i-chiū ngù-mō̤-ngù-giāng mò̤ gâe̤ng gì-tă tè̤ng-ngiê gâ go̤. Lêng-nguôi, ngù-mō̤-ngù-giāng giàng diô sèng-hâiu sāi ciā cáik-cáik lì niōng-ê̤ṳng dê-dāu, cūng-kuāng ĭ-cà̤ giàng diô cêu â̤ ká̤-uăk nék-giāng. \n\nIòng-dŏng-diè, ngù-mō̤-ngù-giāng siăh chéu gâe̤ng chāu gì niŏh-niŏh gâe̤ng ngà-ngà, dáng-sê iâ ô 1 piĕ ngù-mō̤-ngù-giāng â̤ siăh gì-tă tè̤ng-ngiê.\n\nNgù-mō̤-ngù-giāng gì tiĕng-dĭk iā sâ̤, ô cēu, cūi-giĕ, uòng-pà̤, gŭi, siè, làng-muōi-sĭng dēng-dēng. Ngù-mō̤-ngù-giāng â̤ siăh gì, Huák-guók nè̤ng cṳ̄ gì ngù-mō̤-ngù-giāng sê sié-gái dék tāu-miàng gì puói.\n\n\n",
"title": "Ngù-mō̤-ngù-giāng"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nSṳ̀ng-chéu\n\nSṳ̀ng-chéu kō̤-nèng sê:\n\n\n",
"title": "Sṳ̀ng-chéu"
},
{
"han_proportion": 0.011958937453698804,
"text": "\nHók-ciŭ-uâ ĭng-ông hiê-tūng\n\nCī piĕng ùng-ciŏng ciŏng-muòng gái-siêu Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông hiê-tūng (音韻系統).\n\nÁng Muāng-chĭng sèng-hâiu gì ĭng-ông-cṳ̆ «Chék Lìng Báik-ĭng» (戚林八音) diē-sié gì gōng-huák, Hók-ciŭ-uâ dŭ-liāng ô 33 bĭh ông-mō̤(韻母), 15 bĭh siăng-mō̤(聲母) gâe̤ng 8 bĭh siăng-diêu (sĭk-cié nâ ô 7 bĭh). Gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông tā̤-hiê duâi-tā̤-siông gâe̤ng hiā sèng-hâiu chă-bók-dŏ̤. Dáng-sê, gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ gó ô ông-mō̤ gṳ̆ng siăng-diêu huák-sĕng „sĕ̤ng-ông-huá“ (松韻化) hĕ̤k-ciā „kŭi-ông-huá“ (開韻化), siăng-mō̤ huák-sĕng „pé-ĭng-huá“ (鼻音化) dēng-dēng gì hiêng-chiông, cuòi dŭ sê «Chék Lìng Báik-ĭng» diē-sié mò̤ tā̤-hiêng chók lì gì. Lêng-nguôi, Hók-ciŭ-uâ gì kēu-ngṳ̄ gó ô siŏng-dŏng hŭk-ciăk gì siăng-diêu biéng-huá giĕ-cáik.\n\nHók-ciŭ-uâ ô 7 bĭh siăng-diêu, áng «Chék Lìng Báik-ĭng» diē-sié gì gōng-huák, cī 7 bĭh siăng-diêu sê „Siông-bìng“ (上平), „Siông-siăng“ (上聲), „Siông-ké̤ṳ“ (上去), „Siông-ĭk“ (上入), „Hâ-bìng“ (下平), „Hâ-ké̤ṳ“ (下去), „Hâ-ĭk“ (下入). Gū Háng-ngṳ̄ gì „Siông-siông“ (上上) gâe̤ng „Hâ-siông“ (下上) găh Hók-ciŭ-uâ diē-sié ī-gĭng hăk siŏh dŏi biéng chiàng siŏh bĭh hô̤ lā̤ „Siông-siăng“(上聲) gì siăng-diêu gò̤ lāu.\n\nÂ-dā̤ cī diŏng biēu-gáik sê sāi Ngô-dô-biĕu-ĭng-huák (五度標音法) lì biēu-sê chók 7 bĭh siăng-diêu gì diêu-dĭk(調值) gì. Siăng-diêu găh hiêng-câi Háng-ngṳ̄ hŏk-gái diē-sié gì dó̤i-éng miàng-chĭng siā diŏh có̤i muōi hī siŏh dĭk diē-sié. Siăng-diêu diêu-dĭk áng Hók-ciŭ-kiŏng có̤ biēu-cūng gì.\nHók-ciŭ-uâ ô 15 bĭh siăng-mō̤, cuòi cêu-sê nē̤ng-gă bàng-siòng gōng gì „Sĕk-ngô-ĭng Hiê-tūng“ (十五音系統). Nâ sê áng huák-ĭng buô-ôi lì buŏng gì uâ, cī 15 siăng-mō̤ â̤ dé̤ṳng buŏng „Hò̤-lè̤ng cū“, „Chói-puòi cū“, „Ngāi ék cū“ gâe̤ng „Ngāi nê cū“ cī 4 cū. \n\n1) Liŏh-sáik huŏng-gáh diē-sié gì siăng-mō̤ nâ găh kēu-ngṳ̄ ĭng-biéng gì sèng-âu chók-hiêng.\n\n2) Siăng-mō̤ /β/, /ʝ/ gâe̤ng /z/ sê cŏk-ĭng/dĕ̤k siăng-mō̤.\n\n3) Siăng-mō̤ /s/ găh Hók-ciŭ-uâ báe̤k-buô gâe̤ng nàng-buô gì kiŏng diē-sié (pī-ṳ̀ Lò̤-nguòng (羅源) hĕ̤k-ciā Hók-chiăng (福清) tĕ̤k /θ/. Ŏ̤h „siang“ tĕ̤k /θiaŋ/.\n\n4) Siăng-mō̤ /s/ ô nè̤ng â̤ ciŏng ĭ tĕ̤k có̤ /f/. \n\n5) Ô gì hŏk-ciā giéng-gáe̤k Hók-ciŭ-uâ siăng-mō̤ /h/ gâe̤ng sá̤-ông /i/, /y/ siŏng-pĭng(相拼) gì sèng-âu tĕ̤k có̤ /x/.\n\n6) Siăng-mō̤ gâe̤ng /h/ gâe̤ng /u/ ông siŏng-pĭng gì sèng-âu, Lò̤-nguòng-kiŏng tĕ̤k có̤ /ɸ/.\n\n7) Siăng-mō̤ /ts/, /tsʰ/, /s/ găh sá̤-ông /i/, /y/ (gâe̤ng cī lâng bĭh sá̤-ông găh sèng-lāu gì sĕ̤ng-ông-mō̤) sèng-lāu sì-hâiu niōng-huá, tĕ̤k có̤ /tɕ/, /tɕʰ/, /ɕ/. Cī săng bĭh siăng-mō̤ găh ông-mō̤ /ɛ/ sèng-lāu gì sì-hâiu, ô nè̤ng iâ tĕ̤k có̤ niōng-ĭng.\n\n8) Găh Diòng-lŏ̤h-kiŏng (長樂腔) dài-dŏng, mò̤ /n/ cī bĭh siăng-mō̤, sū-iū /n/ siăng-mō̤ gì cê dŭ hăk gáu /l/ siăng diē-sié gò̤ lāu. \n\n9) Hók-ciŭ gì dṳ̆ng-nièng-nè̤ng gâe̤ng hâiu-săng-giāng găh gōng-uâ gì sèng-âu ī-gĭng mò̤ buŏng /l/ gâe̤ng /n/ gò̤ lāu (dŏng-iòng, ô gì gĭng-guó buói-hóng gì nè̤ng â̤ buŏng chók cī lâng bĭh siăng-mō̤). Iòng-dŏng-diè sê /l/ siăng gì cê hăk gáu /n/ siăng diē sié.\n\n«Cék Lìng Báik-ĭng» diē-sié gì Hók-ciŭ-uâ siăng-mō̤ gâe̤ng siăng-mō̤-cê(聲母字) dŭ găh â-dā̤ biēu-gáh dài-dŏng:\n\nHók-ciŭ-uâ gì dăng ông-mō̤ ô 11 bĭh, dṳ̀-kŭi /i/, /y/, /u/ ī-nguôi, dŭ ô kŭi, māu 2 cṳ̄ng dó̤i-lĭk gì huák-ĭng, cuòi iâ hô̤ lā̤ sĕ̤ng-ông(松韻) gâe̤ng gīng-ông(緊韻).\n\n1) Ô gì hŏk-ciā giéng-gáe̤k /e/ gì kŭi-ông găi-dŏng sê /æ/.\n\nSĕ̤ng-ông ô 31 bĭh, duâi-buô-hông iâ ô kŭi gâe̤ng māu 2 cṳ̄ng dó̤i-lĭk gì huák-ĭng.\n\n1) «Chék Lìng Báik-ĭng» diē-sié mò̤ /iau/ ciā ông. Cī bĭh ông-mō̤ â̤ mâ̤ dé̤ṳng sáung Hók-ciŭ-uâ gì ciáng-sék ông-mō̤, găh hŏk-sŭk-gái gó ô cĕng-lâung. Duâi-buô-huông hŏk-ciā giéng-gáe̤k ĭ ng sê ciáng-sék gì ông-mō̤; bók-guó ô gì cê-diēng gâe̤ng hŏk-sŭk lâung-ùng bô ciŏng ĭ ĕng gáu ông-mō̤ tā̤-hiê diē-sié. \n\n2) Ông-mō̤ /ya/ găh gĭng-dáng gì Hók-ciŭ-uâ diē-sié ī-gĭng tō̤ mâ̤ diŏh lāu. Áng «Tái-sṳ̄ Lìng Pék-săng Cê-ngiê Biêng-lāng» (太史林碧山字義便覽) gì gōng-huák, cī bĭh (Hṳa Ông) ông-buô gì cê nâ ô 4 bĭh. Cī 3 cê găh gĭng-dáng Hók-ciŭ-kiŏng diē-sié cìng-kuóng sê ciŏng-uâng gì: 1 cê gŭi gáu /ai/ ông (cṳā > cāi), 1 cê gŭi gáu /ie/ ông (hṳa > hie), 1 cê gŭi gáu /ɛ/ ông (hṳa > ha̤). \n\n3) Kŭ-chèng-kiŏng (古田腔) ciŏng /yo/ tĕ̤k có̤ /yø/. Hiêng-câi ciŏng-uâng gì tĕ̤k-huák găh Hók-ciŭ-kiŏng diē-sié iâ kăi-sṳ̄ liù-hèng gò̤ lāu, dĕk-biék găh hâiu-săng-giāng dài-dŏng. \n\n4) Ông-mō̤ /uoi/ gâe̤ng /ui/ (bău-guák cī lâng bĭh gì kŭi-ông) găh duâi-buô-hông dê-kṳ̆ ī-gĭng hăk chiàng siŏh bĭh ông gò̤ lāu, nâ ô Kŭ-chèng-kiŏng gâe̤ng Bìng-tàng (平潭) gì Hók-chiăng-kiŏng gó mò̤ hăk siŏh dŏi.\n\n5) Ông-mō̤ /iu/ gâe̤ng /ieu/ (bău-guák ĭ gì kŭi-ông) găh duâi-buô-hông dê-kṳ̆ ī-gĭng hăk chiàng siŏh bĭh ông gò̤ lāu, nâ ô Kŭ-chèng-kiŏng gâe̤ng Bìng-tàng gì Hók-chiăng-kiŏng gó mò̤ hăk siŏh dŏi.\n\n6) Ông-mō̤ /ieu/ gâe̤ng /iɛu/ găh Kŭ-chèng-kiŏng diē-sié tĕ̤k /iəu/ hĕ̤k-ciā /iau/.\n\n1) Hók-ciŭ-uâ nâ ô siŏh bĭh siăng-huá ông /ŋ̍/. Dáng-sê /ŋ̍/ găh kēu-ngṳ̄ ĭng-biéng dài-dŏng sêu gáu âu-sāu siăng-mō̤ gì īng-hiōng huák-sĕng biéng-huá, gó â̤ sāng-sĕng lâng bĭh sĭng gì siăng-huá-ông /m̩/ gâe̤ng /n̩/.\n\n2) Hók-ciŭ-uâ diē-sié tĕ̤k siăng-huá-ông /ŋ̍/ gì cê nâ ô lâng bĭh, bêng-chiā dŭ sê hâ-ké̤ṳ siăng. Siŏh bĭh sê pēu-dêng-sṳ̀ (否定詞) „n̂g“, siŏh bĭh sê „sāi, bóng“ gì „n̂g“. Tàu-tàu hī siŏh bĭh „n̂g“ găh kēu-ngṳ̄ dài-dŏng duâi-bô-hông cìng-huóng tĕ̤k „ĭng“, dâ̤ nê bĭh găh kēu-ngṳ̄ dài-dŏng tĕ̤k có̤ „ŭng“.\n\n3) Ông-mō̤ /ɑiŋ/ găh Hók-chiăng-kiŏng diē-sié tĕ̤k /æŋ/, ô gì nè̤ng gó â̤ găh /æ/ âu-sāu gă siŏh ciáh kĭng-siăng gì /i/, tĕ̤k chiàng /æiŋ/. Áng ciŏng-uâng huák-diēng, Hók-chiăng-kiŏng diē-sié gì /æŋ/ dì-cā iâ â̤ biéng gâe̤ng Hók-ciŭ-kiŏng siŏh iông, có̤i-cṳ̆ng cà̤ tĕ̤k /ɑiŋ/.\n\n4) Ông-mō̤ /øyŋ/ găh Hók-chiăng-kiŏng diē-sié tĕ̤k /œŋ/, ô gì nè̤ng gó â̤ găh /œ/ âu-sāu gă siŏh ciáh kĭng-siăng gì /y/, tĕ̤k chiàng /œyŋ/. Áng ciŏng-uâng huák-diēng, Hók-chiăng-kiŏng diē-sié gì /œŋ/ dì-cā iâ â̤ biéng gâe̤ng Hók-ciŭ-kiŏng siŏh iông, có̤i-cṳ̆ng cà̤ tĕ̤k /øyŋ/.\n\nHók-ciŭ-uâ ô iā hŭng-hó gì ĭng-ông biéng-huá hiêng-chiông. Câi-ĭ sê biéng-huá hìng-sék gó sê biéng-huá huâng-ùi găh Háng-ngṳ̄-cŭk(漢語族) diē-sié dŭ sê cĭng ô dĕk-sáik gì. \n\nHók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông biéng-huá ng sê buōng-dā̤ cêu ô gì, áng hŏk-ciā ngiēng-géu, cī bĭh biéng-huá gáing-gáing sê téng Chĭng-dièu âu-gĭ gì sèng-âu huák-sĕng gì, bêng-chiā găh Sĕk-ék piék gì săng-kṳ̆ gó mò̤ ciŏng-uâng gì hiêng-chiông. \n\nHók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông biéng-huá ô 3 lôi: siăng-mō̤, ông-mō̤, siăng-diêu. Găh cī 3 lôi diē-sié, siăng-mō̤ biéng-huá dék-ô gì giĕ-cáik dék gāng-dăng, siăng-diêu biéng-huá dék hŭk-căk.\nHók-ciŭ-uâ siăng-mō̤ biéng-huá sê 3 lôi ĭng-ông biéng-huá dài-dŏng dék gāng-dăng gì. Biéng-huá giĕ-cáik áng siăng-mō̤ gì huák-ĭng buó-ôi buŏng „hò̤-lè̤ng“, „chói-puòi“, „ngā-kī 1“, „ngā-kī 2“ 4 cū; gái áng sèng-sāu cê gì ông-muōi buōng „káe̤ng ông-muōi“(空韻尾), „pé ông-muōi“(鼻韻尾), „sék ông-muōi“(塞韻尾) 3 cṳ̄ng.\n\nHò̤-lè̤ng cū gì siăng-mō̤ dŭ-liāng ô /k/, /kʰ/, /h/, /ŋ/ gâe̤ng /ʔ/ 5 bĭh.\n\nCê gì siăng-mō̤ sê hò̤-lè̤ng cū siăng-mō̤ /k/, /kʰ/, /h/,ciā cê nâ găh káe̤ng ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, cī săng bĭh siăng-mō̤ biéng chiàng /ʔ/. \n\nCê gì siăng-mō̤ sê hò̤-lè̤ng cū, ciā cê găh pé ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, siăng-mō̤ biéng có̤ /ŋ/.\n\nCê gì siăng-mō̤ sê hò̤-lè̤ng cū, ciā cê găh sék ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, siăng-mō̤ mò̤ biéng-huá.\nChói-puòi cū gì siăng-mō̤ ô /p/, /pʰ/ gâe̤ng /m/ 3 bĭh.\n\nCê gì siăng-mō̤ sê chói-puòi cū siăng-mō̤ /p/, /pʰ/, ciā cê găh káe̤ng ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, cī 2 bĭh siang-mō̤ biéng có̤ dĕ̤k ông-mō̤ /β/. \n\nCê gì siăng-mō̤ sê chói-puòi cū, ciā cê găh pé ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, siăng mō̤ biéng có̤ /m/.\n\nCê gì siăng-mō̤ sê chói-puòi cū, ciā cê găh sék ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, siăng-mō̤ mò̤ biéng-huá.\n\nNgāi 1 cū gì siăng-mō̤ nâ ô /ts/, /tsʰ/ 2 bĭh siăng-mō̤.\n\nCê gì siang mō̤ sê ngāi 1 cū siăng-mō̤ /ts/, /tsʰ/, chiā cê gah káe̤ng ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, ô lâng cṳ̄ng biéng-huá. Siăng-mō̤ /ts/, /tsʰ/ gâe̤ng /i/, /y/ (hĕ̤k-ciā ī /i/, /y/ có̤ buáng mō̤-ĭng, ŏ̤h /ia/, /yokˀ/) siŏng-pĭng(相拼) sèng-âu, /ts/, /tsʰ/ biéng có̤ dĕ̤k siăng-mō̤ /ʝ/. Gì-tă cìng-huóng biéng có̤ dĕ̤k siăng-mō̤ /z/\n\nHók-ciŭ-uâ nô̤i-buô gì chă-biék bī-gáu duâi, dáng cī chă-biék duâi-buô-hông sê găh ĭng-ông diē-sié, dŏng-dê nè̤ng gó̤ cuòi hô̤ lā̤ „kiŏng“. Nâ áng kiŏng lì buōng gì uâ, Hók-ciŏ-uâ â̤ buōng „Hók-ciŭ-kiŏng“(福州腔), „Hók-chiăng-kiŏng“(福清腔), „Kŭ-chèng kiŏng“(古田腔) 3 cṳ̆ng.\n\nMìng-gĕ̤ng làu-mih sū gōng gì Hók-ciŭ-uâ gĭ-buōng sê sṳ̆k cī cṳ̄ng kiŏng. Dê-lī siông bău-guák Hók-ciŭ chê, Mìng-âiu-gâing dṳ̆ng-nàng buô, Lièng-gŏng-gâing, Diòng-lŏ̤h-gâing, gâe̤ng Īng-tái-gâing dĕ̤ng-buô.\n\nHók-ciŭ sê sēng-dŭ sū-câi(省督所在), lĭk-sṳ̄ ī-lài nè̤ng dŭ giéng-gáe̤k cŭ-uái gì kiŏng sê biēu-cūng kiŏng. \n\nGâe̤ng «Chék Lìng Báik-ĭng» siŏng pàng, Hók-ciŭ-kiŏng ĭng-ông tā̤-hiê ī-gĭng huák-sĕng ciŏng-uâng gì biéng-huá: \n\nHók-chiăng-kiŏng ciō-iéu găh Hók-chiăng gâe̤ng Bìng-tàng lâng bĭh dê-huōng sāi.\n\nHók-chiăng-kiŏng gì ông-mō̤ tā̤-hiê gâe̤ng ông-cṳ̆ «Chék Lìng Báik-ĭng» gà̤-dēng gōng gì ông-mō̤ tā̤ hiê chă mâ̤ kó̤ huông. Dáng-sê diŏh hiêng-câi Hók-chiăng hâiu-săng-giāng gōng gì Hók-chiăng-uâ diē-sié, „Chiu“ gâe̤ng „Sieu“, „Buoi“ gâe̤ng „Hui“ ī-gĭng buōng mâ̤ chĭng-chū gò̤ lāu. \n\nKŭ-chèng-kiŏng sê Kŭ-chèng gâe̤ng Bìng-nàng lâng bĭh gâing gì nè̤ng gōng Hók-ciŭ-uâ gì kiŏng. Diâng-diŏh Kŭ-chèng-kiŏng găh gáuk-cṳ̄ng Hók-ciŭ-uâ gì kiŏng dài-dŏng, ĭng-ông tā̤-hiêng biéng-huá dék nâung gì. Kŭ-chèng-kiŏng ĭng-ông tā̤-hiê gâe̤ng «Chék Lìng Báik-ĭng» diē-sié gì ĭng-ông tā̤-hiê uòng-ciòng dó̤i-māu. Hók-ciŭ-kiŏng gâe̤ng Hók-chiăng-kiŏng gì ông-mō̤ dŭ â̤ gṳ̆ng sĭng-diêu huák-sĕng biéng-huá, cêu nâ Kŭ-chèng-kiŏng gó muòi huák-sĕng ciŏng-uâng gì biéng-huá.\n\n\n",
"title": "Hók-ciŭ-uâ ĭng-ông hiê-tūng"
},
{
"han_proportion": 0.004807692307692308,
"text": "\nĀ-ciŭ\n\nĀ-ciŭ sê sié-gái dék ék duâi gì dâi-lṳ̆k, miêng-cék sê ciòng dê-giù biēu-miêng-cék gì 8.6%, lṳ̆k-dê miêng-cék gì 29.4%. Ciòng sié-gái ô 60% gì nè̤ng găk Ā-ciŭ sĕng-uăk. Ā-ciŭ gâe̤ng Ĕu-ciŭ gì buŏng-gái-siáng sê Ŭ-lă-lō̤ Săng (Ĭng-ngṳ̄: \"Ural Mountains\") gâe̤ng Lī Hāi (Ĭng-ngṳ̄: \"Caspian Sea\").\n\n„Ā-ciŭ“ ciòng-chĭng sê „Ā-sá̤-ā“ (亞細亞, Ĭng-ngṳ̄: \"Asia\"), sê téng Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì „\"Ασία\"“ lì gì. Có̤i cā sāi-ê̤ṳng ciā miàng gì hŏk-ciā sê Herodotus, dŏng-sì sê cī Siēu Ā-sá̤-ā.\n\nGū-cā sié-gái 4 duâi ùng-mìng ô 3 ciáh sê huák-nguòng diŏh Ā-ciŭ: Mesopotamia ùng-mìng, Éng-dô-ò̤ ùng-mìng gâe̤ng Diòng-gŏng ùng-mìng.\n\n\n\n",
"title": "Ā-ciŭ"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nGū Ăi-gĭk\n\nGū Ăi-gĭk sê Hĭ-ciŭ dĕ̤ng-báe̤k-buô gì gū-cā ùng-mìng, huák-nguòng diŏh Nà̤-lò̤-ò̤ hâ-iù dê-kṳ̆.\n\n\n",
"title": "Gū Ăi-gĭk"
},
{
"han_proportion": 0.002932551319648094,
"text": "\nHĭ-ciŭ\n\nHĭ-ciŭ (非洲) sê sié-gái dâ̤ 2 duâi gì dâi-lṳ̆k, miêng-cék 30,221,532 km², sê dê-giù biēu miêng-cék gì 6.0%, ciòng-buô lṳ̆k-dê miêng-cék gì 20.4%. 2005 nièng tūng-gié, gê̤ṳng-cūng ô 8.9 é nè̤ng sĕng-uăk diŏh Hĭ-ciŭ, dâi-kái sê sié-gái ciòng-buô ìng-kēu gì 14%.\n\nHĭ-ciŭ báe̤k-buô sê Dê-dṳ̆ng-hāi, dĕ̤ng-báe̤k buô sê Sŭ-ĭ-sê̤ṳ Ông-ò̤ gâe̤ng È̤ng-hāi, dĕ̤ng-nàng buô sê Éng-dô-iòng, să̤ buô sê Dâi-să̤-iòng.\n\nHĭ-ciŭ ké̤ṳk nêng-ùi sê ìng-lôi huák-nguòng gì dê-huŏng.\n\n\"Hĭ-ciŭ\" găk Să̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng diē-sié sê „Africa“: „Afri“ sê gū-cā sĕng-uăk diŏh Báe̤k Hĭ Gă-tái-gĭ dê-kṳ̆ gì mìng-cŭk gì miàng; \"-ca\" sê Lá-dĭng-ngṳ̄ gì sṳ̀-muōi, é-sé̤ṳ sê \"guók-gă hĕ̤k-ciā liāng-tū\".\n\n\n\n",
"title": "Hĭ-ciŭ"
},
{
"han_proportion": 0.02412206888814092,
"text": "\nHók-gióng lĭk-sṳ̄\n\nHók-gióng gì lĭk-sṳ̄ gé diŏh â-dā̤.\n\nHók-gióng có̤i cā gì miàng-chĭng sê Mìng (閩), buōng-iòng gṳ̆-mìng sê Mìng-nè̤ng, sṳ̆k Màng (蠻) gì siŏh ciĕ. Gū-cā gì Mìng, bău-guák gĭng-dáng ciòng-buô Hók-gióng, Guōng-dĕ̤ng dĕ̤ng-buô Dièu-ciŭ (潮州) Mùi-ciŭ (梅州), ī-gĭk Ciék-gŏng nàng-buô Ŭng-ciŭ (溫州) Dài-ciŭ (台州) dê-buàng. Mìng-nè̤ng buái siè có̤ cū-siĕng, gâe̤ng Huà-hâ-cŭk buái lṳ̀ng gì ùng-huá mâ̤ siŏh-iông.\n\nSèng 334 nièng, Uŏk-guók gâe̤ng Chū-guók páh ciéng sék-bâi, Uŏk-uòng Sŏng Ù-giŏng (孫無疆, Gĕu-ciēng (勾踐) gì hâiu-iô) ké̤ṳk tài sī, Uŏk-guók miĕk-uòng. Uŏk-guók gṳ̆-mìng Uŏk-nè̤ng iù-sê téng hāi-diô cāu diē Mìng-nè̤ng gì dê-buàng. Uŏk-nè̤ng gì tā̤-hìng dĕk-diēng gâe̤ng sĕng-uăk sĭk-guáng ké̤ṳk Huà-hâ-cŭk ô cĭng duâi gì chă-biék: Uŏk-nè̤ng háng-mā ā̤-ā̤-nuóh, méng biēng-biēng-nuóh, pé kuák, tàu-huók ché̤ṳ-siŭ hĭ, mĕk-ciŭ ièng, duâi, ô duáng-huák-ùng-sĭng (斷髮紋身) gì sĭk-sṳ̆k, ék-buăng dêu diŏh kă̤-gièng, ngâu cūi-ciéng, cô̤ giéng cĭng să. Hók-ciŭ Chê báe̤k-buô gì Iā-săng (冶山) gâe̤ng Giéng-diè (劍池), cêu sê Ĕu-iā-cṳ̄ (歐冶子) cô̤ giéng gì sū-câi.\n\nUŏk-nè̤ng diē Mìng ī-hâiu, gâe̤ng Mìng-nè̤ng tŭng-huŏng săng giāng, ṳ̀ng-hăk Dṳ̆ng-nguòng ùng-huá, Ngù-Uŏk ùng-huá gâ̤eng Mìng ùng-huá. Iù-sê, Mìng-uŏk-cŭk hìng-siàng, ĭ gì guók-gă hô̤ lō̤ Mìng-uŏk-guók.\n\nCìng-dièu sì-hâiu, Cìng-sṳ̄-huòng (秦始皇) găk Mìng-uŏk-guók siék-lĭk Mìng-dṳ̆ng Gông (閩中郡), dáng-sê Mìng-uŏk-guók sĭk-cié gó sê siŏh bĭh dŭk-lĭk gì guók-gă, mò̤ sêu Cìng gì lī-dê. Ôi lāu bō̤-céng dó̤i Mìng-uŏk gì tūng-dê, Cìng-dièu siŏh-huŏng-miêng ăng cêng sâ̤ Mìng-uŏk-nè̤ng buăng gáu Ciék-gŏng báe̤k buô, Gŏng-să̤, Ăng-hŭi dēng dê-huŏng, siŏh-huŏng-miêng bô ciŏng Dṳ̆ng-nguòng gì cô̤i-huâng liù-hóng gáu Mìng-uŏk-guók. Ciā céng-cháik diŏh káh-guăng siông ôi mìng-cŭk ṳ̀ng-hăk có̤ lāu góng-hióng.\n\nCìng-dièu muăk-nièng, nùng-mìng có̤-huāng, Mìng-uŏk-guók guók-uòng Ù-cṳ̆ (無諸) téng-gĭ puái bĭng chăng-gă huāng Cìng gì kī-ngiê, bêng-chiā bŏng-cô Làu Băng (劉邦) ciéng-iàng Hâung Ṳ̄ (項羽). Sèng 202 nièng, Lău Bŏng tūng-ék Dṳ̆ng-uòng. Ĭng Ù-cṳ̆ ô gŭng-lò̤, cêu hŭng ĭ có̤ Mìng-uŏk-uòng.\n\nMìng-uŏk-guók dṳ̀ng-sĭng lĭk guók cĭ hâu, gŭng-sê̤ṳ sié-lĭk biéng giòng, sèu-sèu gâe̤ng bòng-bĕng gì Ĕu-uŏk-guók (甌越國), Nàng-uŏk-guók (南越國) kŭi ciéng siŏng-căng liāng-tū. Háng-dièu nêng-ùi, Mìng-uŏk-guók biéng giòng dó̤i Háng-dièu gì tūng-dê ô hâi. Sèng 110 nièng, Háng-ū-dá̤ (漢武帝) puái bĭng buŏng 4 lô ĭk-chĭng Mìng-uŏk-guók. Ù-cṳ̆ hâiu-iô Dĕ̤ng-uŏk-uòng (東越王) Ṳ̀-siêng (余善) dī-káung Háng-gŭng, dáng-sê mò̤ sìng-gŭng. Cĭ-hâu, Mìng-uŏk-guók nô̤i-buô huák-sĕng bĭng-biéng, Ṳ̀-siêng ké̤ṳk tài sī. Iù-sê, Mìng-guŏk-guók ké̤ṳk Háng-dièu miĕk-uòng. Gô-dā̤ sṳ̆k Mìng-uŏk-guók gì sū-iū liāng-tū téng hiā sèng-hâiu kī dŭ sê Dṳ̆ng-guók gì siŏh buô-hông.\n\nHáng-ū-dá̤ giăng Mìng-uŏk-nè̤ng mâ̤ hŭk Háng-nè̤ng gì lī-dê, gó-chṳ̄ chāi-chṳ̄ hèng-céng chiū-dâung ṳ̀ng-hăk Mìng-uŏk-cŭk gâe̤ng Háng-cŭk. Ĭ ăng Mìng-uŏk gói-cŭk guăng-lièu sié-lĭk lièng cêng sâ̤ báh-sáng dŭ buăng gáu Gŏng-Huài (江淮) dê-kṳ̆ kó̤ dêu.\n\nSèng 111 nièng, Háng-dièu siék-lĭk Giék-iòng Gâing (揭陽縣), guāng-hăk dê-kṳ̆ bău-guák Mìng-nàng, Guōng-dĕ̤ng Dièu-Sáng (潮汕) ī-gĭk Gŏng-să̤ nàng-buô. Sèng 85 nièng, găk gĭng-dáng Hók-ciŭ dê-huŏng siék-lĭk Iā-gâing (冶縣). Iā-gâing gióng-lĭk gì sèng-hâiu, Hók-gióng ìng-kēu mò̤ gáu 1 uâng, ciō-iéu cĭk-dṳ̆ng diŏh Mìng-dĕ̤ng Mìng-báe̤k săng-kṳ̆, duâi-buô-hông sê Mìng-uŏk-cŭk, iâ ô 1 piĕ Ngù-nè̤ng.\n\nDŏng-sì, Hók-gióng gó ô siŏh piĕ Háng-nè̤ng, ciō-iéu sê Cìng-dièu miĕk-uòng sèng-hâiu cāu diē Mìng-uŏk-guók gì. Ĭ-gáuk-nè̤ng ī-gĭng diŏh Hók-gióng sĕng-uăk 300 nièng, gōng gì ngṳ̄-ngiòng ciō-iéu sê Siông-gū Háng-ngṳ̄ (上古漢語), iâ ô sêu gáu Mìng-uŏk-ngṳ̄ (閩越語) nék-giāng īng-hiōng. Dáng-sê, hiā sèng-hâiu Háng-ìng gì ngṳ̄-ngiòng sié-lĭk ĭng-nguòng mâ̤ duâi, mò̤ nièng-ngài chṳ̄-dâi Mìng-uŏk-ngṳ̄.\n\nTéng Să̤-háng Iā-gâing gióng-lĭk gáu Dĕ̤ng-háng muăk-gĭ, chiĕu-guó 3 sié-gī sì-găng, Hók-gióng dŭ bī-gáu ăng-dêng, mò̤ páh-ciéng. Diē Hók-gióng gì Háng-nè̤ng gâe̤ng Mìng-uŏk-nè̤ng găk siŏh-dŏi dêu, tŭng-huŏng săng giāng, dŭk-lĭk huák-diēng, gáu Dĕ̤ng-háng muăk-gĭ ìng-kēu dăk gáu dâi-mō̤ 10 uâng hô.\n\nDĕ̤ng-háng muăk-nièng, Dĕ̤ng-ngù iéng Hók-gióng, siék-lĭk Gióng-ăng Gông (建安郡, găk gĭng-dáng Gióng-ĕu (建甌)). Hiā sèng-hâiu, Gŏng-nàng gì Háng-cŭk téng lṳ̆k-diô gâe̤ng hāi-diô lì gáu Hók-gióng, ĭ-gáu-nè̤ng dái lì gì ngṳ̄-ngiòng cêu sê Mìng-báe̤k-ngṳ̄ gâe̤ng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì gĭ-chṳ̄.\n\nĬng-ôi gĭng-cá̤ huák-diēng, ìng-kēu gă-tiĕng, Să̤-céng diŏh 282 nièng téng Gióng-ăng Gông tiáh chók buông-hông dê-buòng lêng-nguôi siék-lĭk Céng-ăng Gông (晉安郡). Hók-gióng dŏng-sì dŭ-liāng ô 2 gông 16 gâing:\n\nSă̤-céng muăk-gĭ, Dṳ̆ng-nguòng dê-kṳ̆ ciéng-luâng, gáing sâ̤ báe̤k-huŏng Háng-cŭk cāu diē Hók-gióng. \"Ĭ-guăng nàng dô, báik sáng ĭk Mìng\" (衣冠南渡, 八姓入閩) gōng gì cêu sê hī kuŏk lĭk-sṳ̄. Chăng-kō̤: Báik Sáng Ĭk Mìng.\n\nHáng-cŭk gâe̤ng Mìng-uŏk-cŭk sĕng-uăk găk siŏh-dŏi, ngṳ̄-ngiòng sṳ̀-dék-dék ô sêu gáu Mìng-uŏk-ngṳ̄ gì īng-hiōng. Dáng-sê ĭng-ôi Háng-cŭk sê tūng-dê-ciā, diŏh céng-dê gâe̤ng ùng-huá dŭ gèng Mìng-uŏk-cŭk, gó-chṳ̄ Háng-ngṳ̄ gâe̤ng Mìng-uŏk-ngṳ̄ gì ṳ̀ng-hăk ciō-iéu sê Háng-ngṳ̄ ciék-sêu Mìng-uŏk-ngṳ̄ gì sìng-hông. Sū-ī, gĭng-dáng gì Mìng-ngṳ̄ sṳ̆k Háng-ngṳ̄ gì 1 ciĕ.\n\nLiòng-dièu (梁朝) 547 nièng, huák-sĕng Hèu-gīng cĭ Luâng (侯景之亂), Gŏng-nàng dê-kṳ̆ ô cêng sâ̤ nàng-mìng cāu gáu Hók-gióng, iâ ôi Mìng-ngṳ̄ dái lì dŏng-sì gì Ngù-ngṳ̄ gì mâ̤ ciēu sṳ̀.\n\nDìng-dièu (陳朝) 557 nièng, céng-hū găk Céng-ăng Gông (晉安郡, găk gĭng-dáng Hók-ciŭ) siék Mìng-ciŭ (閩州), guāng-hăk Céng-ăng (晉安), Gióng-ăng (建安), Nàng-ăng (南安) 3 bĭk gông. Cĭ hâiu bô gāi Mìng-ciŭ có̤ Hŭng-ciŭ (豐州), hū-siàng siék diŏh Céng-ăng Gông.\n\n589 nièng, Sùi-dièu (隋朝) gāi ciŭ, gông, gâing 3 gék có̤ ciŭ gâe̤ng gâing 2 gék, gáung Gióng-ăng, Nàng-ăng có̤ gâing, gāi Hŭng-ciŭ có̤ Ciòng-ciŭ (cuòi sê lĭk-sṳ̄ siông tàu huòi ô 泉州 ciā dê-miàng, dáng-sê sê diŏh Hók-ciŭ, ng-sê gĭng-dáng gì Ciòng-ciŭ). 606 nièng, bô gāi Ciòng-ciŭ có̤ Mìng-ciŭ. 607 nièng, gāi Mìng-ciŭ có̤ Gióng-ăng Gông (建安郡), Hók-gióng gì 9 bĭk gâing gēng ùi Mìng-gâing (閩縣), Gióng-ăng (建安), Nàng-ăng (南安), Lṳ̀ng-kă̤ (龍溪) 4 gâing.\n\nDòng-tái-cŭng Lī Sié-mìng (李世民) gié-ôi hâiu, ciŏng ciòng Dṳ̆ng-guók buŏng 10 dô̤ (道). Hók-gióng sṳ̆k Liāng-nàng Dô̤ (嶺南道), guāng-hăk Hŭng-ciŭ (豐州, găk gĭng-dáng Ciòng-ciŭ), Ciòng-ciŭ (泉州, găk gĭng-dáng Hók-ciŭ), Gióng-ciŭ (建州, găk gĭng-dáng Gióng-ĕu). 627 nièng, chṳ̄-siĕu Hŭng-ciŭ, iù-sê Nàng-ăng (南安), Può-dièng (莆田), Lṳ̀ng-kă̤ (龍溪) 3 gâing hăk-biáng diē Ciòng-ciŭ (găk gĭng-dáng Hók-ciŭ).\n\n669 nièng, Dìng Céng (陳政), Dìng Nguòng-guŏng (陳元光) nòng-mâ-giāng dái-liāng gŭng-ìng gâe̤ng gă-sṳ̆k ĭk-chĭng Nàng-màng, gáu-muōi găk Ciŏng-ciŭ kiê-kă. Cī ciĕ gŭng-dôi ké̤ṳk hâiu-sié chĭng có̤ \"Kăi Ciŏng Sṳ̄-cū\" (開漳始祖).\n\n684 nièng, tiáh Ciòng-ciŭ (găk gĭng-dáng Hók-ciŭ) gì Nàng-ăng, Può-dièng, Lṳ̀ng-kă̤ siék Ū-ìng-ciŭ (武榮州), ciŭ-dê găk gĭng-dáng Nàng-ăng Hŭng-ciŭ. Cĭ-hâiu mò̤ nuâi òng bô chṳ̄-siĕu Ū-ìng-ciŭ, 3 gâing ĭng-nguòng sṳ̆k Ciòng-ciŭ. 699 nièng, bô ī Nàng-ăng, Può-dièng, Lṳ̀ng-kă̤ siék Ū-ìng-ciŭ, bêng-chiā tiáh Può-dièng să̤-bĕng gì Chĭng-nguòng Gâing (清源縣), sṳ̆k Ū-ìng-ciŭ. 700 nièng, găk gĭng-dáng Ciòng-ciŭ chê-kṳ̆ siék Ū-ìng-ciŭ, guāng-hăk Nàng-ăng, Può-dièng, Lṳ̀ng-kă̤, Chĭng-nguòng 4 bĭk gâing.\n\n711 nièng, Ū-ìng-ciŭ gāi miàng Ciòng-ciŭ, guāng-hăk Nàng-ăng, Può-dièng, Lṳ̀ng-kă̤, Chĭng-nguòng, Céng-gŏng (晉江) 5 bĭk gâing; dŏng-sì gì Ciòng-ciŭ gāi-miàng ùi \"Mìng-ciŭ Dŭ-dók-hū\" (閩州都督府). Téng hiā sèng-âu kī, huàng gōng \"Ciòng-ciŭ\" cêu sê bī gĭng-dáng gì Ciòng-ciŭ Chê.\n\n742 nièng, Dòng-dièu céng-hū gāi \"ciŭ\" có̤ \"gông\", Ciòng-ciŭ gāi-miàng có̤ \"Chĭng-nguòng Gông\" (清源郡), guāng-hăk Nàng-ăng, Può-dièng, Siĕng-iù, Céng-gŏng 4 bĭk gâing, cĭ-hâiu Chĭng-nguòng Gông bô gāi diōng có̤ Ciòng-ciŭ.\n\n733 nièng, Dòng-dièu téng Hók-ciŭ, Gióng-ciŭ cī 2 bĭk dê-miàng gáuk dò̤ 1 cê: \"Hók\" (福) gâe̤ng \"Gióng\" (建), biáng có̤ \"Hók-gióng\". Téng hiā sèng-hâiu kī, ciáh ô \"Hók-gióng\" ciā miàng-chĭng. Mò̤ nuâi òng, Dòng-dièu bô siék-lĭk Hók (福), Gióng (建), Ciòng (泉), Ciŏng (漳), Tĭng (汀) 5 ciŭ, 771 nièng siék Hók-gióng Guăng-chák-sé̤ṳ (福建觀察使), sê dê-huŏng dê-ôi dék gèng gì guăng-lièu.\n\nĂng-sṳ̄ cĭ Luâng (安史之亂) sì-hâiu, Dṳ̆ng-nguòng Hàng-nè̤ng bô duâi-piĕ cāu-huāng gáu Hók-gióng.\n\nDòng-dièu muăk-nièng, Dṳ̆ng-guók sé̤ṳ-ché̤ṳ ciéng-luâng. 885 nièng, Huài-nàng-dô̤ Guŏng-ciŭ Cié-sṳ̄ (淮南道光州刺史) Uòng Sê̤ṳ (王緒) dái-liāng gūi uâng guăng-lièu báh-sáng diē Hók-gióng. Dăng ĭng-ôi ĭ sùi-é tài buô-hâ, Guŏng-ciŭ Gó-sṳ̄ (固始) nè̤ng Uòng Dièu (王潮) ké̤ṳk tŏi-gṳ̄ có̤ tūng-suái, iù Nàng-kŏng (南康) gĭng-guó Gáng-ciŭ (贛州), gái gĭng-guó Dièu-iòng (潮陽), có̤i-âu bìng-dêng Hók-gióng. Uòng Dièu sī hâiu, ĭ diê Uòng Sīng-dĭ (王審知) gié-sìng ĭ; Uòng Sīng-dĭ sī hâiu, ĭ giāng Uòng Iòng-hâng (王延瀚) gióng-lĭk Mìng-guók (閩國), sié lŏ̤h lī-dê Hók-gióng. Mìng-guók còng-câi 60 nièng, gê̤ṳng-cūng ô 4 ciáh huòng-dá̤. Găk cī kuŏ lĭk-sṳ̄, ô cêng sâ̤ Guŏng-ciŭ (光州), Sêu-ciŭ (壽州) iè-mìng buăng gáu Hók-gióng, săng-iōng cêng sâ̤, dó̤i Hók-gióng ìng-kēu īng-hiōng iā duâi. Dòng-dièu Hók-gióng dê duâi nè̤ng ciēu, Nguòng-huò nièng-găng (元和年間) giêng-giêng 744,677 hô.\n\n\n",
"title": "Hók-gióng lĭk-sṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.016597510373443983,
"text": "\nMìng-dŭ Biék Gé\n\n«Mìng-dŭ Biék Gé» (閩都別記) sê Chĭng-dièu sèng-hâiu Lī-ìng-hò̤-giù (里人何求) sāi Hók-ciŭ-uâ siā gì 1 buô siēu-siók. \"Lī-ìng-hò̤-giù\" sê cáuk-ciā gì bék-miàng, ĭ gì cĭng-miàng ī-gĭng mò̤ nièng-ngài tō̤ lāu. «Mìng-dŭ Biék Gé» sê ciŏng-huòi-tā̤ gì tŭng-sṳ̆k siēu-siók, táu cṳ̆ ô 380 huòi, 120 uâng cê, diē-sié siā ô cĭng sâ̤ Hók-ciŭ dŏng-dê gì diòng-siók, hŭng-sṳ̆k, sṳ̆k-ngṳ̄ dēng-dēng, gó-chṳ̄ dó̤i ngiēng-géu Hók-ciŭ ngṳ̄-ngiòng gâe̤ng ùng-huá ô cêng duâi gì bŏng-cô.\n\n\n",
"title": "Mìng-dŭ Biék Gé"
},
{
"han_proportion": 0.013910355486862442,
"text": "\nMìng dṳ̆ng sĕk ék\n\nMìng dṳ̆ng sék ék (閩中十邑), gāng-chĭng Sék ék (十邑), sê cī gô-dā̤ Muāng-chĭng sèng-âu Hók-ciŭ-hū (福州府) guāng gì 10 ciáh gâing, cŭ-uái nè̤ng gì mū-ngṳ̄ ciòng-buô dŭ sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì Hók-ciŭ-uâ.\n\nCī 10 ciáh gâing sê:\n\n\nGì-dṳ̆ng, Mìng-gâing gâe̤ng Âu-guăng-gâing gĭng-dáng ī-gĭng hăk siŏh-dŏi siék Mìng-âu-gâing; Bìng-tàng-dō̤ téng Hók-chiăng diē-sié uăk chók lì siék Bìng-tàng-gâing; Hók-chiăng gâe̤ng Diòng-lŏ̤h gāi siàng Hók-ciŭ gì siŏh ciáh gâing-gék-chê; Īng-hók gāi miàng hô̤ lā̤ Īng-tái; Bìng-nàng gâe̤ng Kŭ-chèng 2 ciáh gâing gĭng-dáng sṳ̆k Nìng-dáik guāng, bók-guó hŭ-uái gì nè̤ng gô sê nêng-dùng Hók-ciŭ gì ùng-huá.\n\n\n",
"title": "Mìng dṳ̆ng sĕk ék"
},
{
"han_proportion": 0.015873015873015872,
"text": "\nMĕ̤k-ciŭ\n\nMĕ̤k-ciŭ (iâ siā có̤ „mĕk-ciŭ“ , 目睭), cṳ̆-ngṳ̄ gōng ngāng (眼), sê dông-ŭk gāng-gáuk guŏng gì ké-guăng. Gāng-dăng gì mĕ̤k-ciŭ â̤ gāng-gáuk ciŭ-ùi kuàng-gīng gì guŏng-mìng gâe̤ng ŭ-áng, hŭk-căk gì mĕ̤k-ciŭ â̤ hìng-siàng sê-gáuk. Sĕng-ŭk sāi mĕ̤k-ciŭ gāng-gáuk sié-gái gì dâe̤ng-cáuk cêu hô̤ lō̤ „káng“ (看).\n\nDṳ̀ lāu káng nó̤h, nè̤ng iâ sāi mĕ̤k-ciŭ lì gău-liù cìng-gāng: ĭ gì huăng-hī, sêu-ké gó sê kū-cháik, dŭ biēu-hiêng diŏh ĭ gì mĕ̤k-ciŭ diē-sié.\n\nGê̤ṳng-sé (近視) hĕ̤k sê uōng-sé (遠視) gì nè̤ng sṳ̆-iéu ngāng-giáng mĕk-ciŭ káng nó̤h ciáh káng â̤ cĭng; Chăng-màng (青盲) gì nè̤ng mĕk-ciŭ mò̤ bâing-huák káng giéng nó̤h.\n\n\n",
"title": "Mĕ̤k-ciŭ"
},
{
"han_proportion": 0.008032128514056224,
"text": "\nNgê\n\nNgê (耳) sê dông-ŭk gāng-gáuk siăng-ĭng gì ké-guăng. Dông-ŭk sāi ngê lì gāng-gáuk siăng-ĭng gì dâe̤ng-cáuk hô̤ lō̤ „tiăng“ (聽). Dṳ̀ lāu tiăng siăng-ĭng, mâ̤-ciēu dông-ŭk gì ngê iâ â̤-tĕ̤ng sāi lì gāng-gáuk bìng-hèng gâe̤ng sĭng-tā̤ gì ôi-dé.\n\n\n",
"title": "Ngê"
},
{
"han_proportion": 0.002105263157894737,
"text": "\n\n\nMà (貓) sê siŏh cṳ̄ng siēu-hìng gì dông-ŭk. Nè̤ng iōng mà gì lĭk-sṳ̄ ô 3,500 gáu 9,500 nièng. Mà â̤ niăh lō̤-chṳ̄, iâ â̤ dó̤i-chiū ciō-nè̤ng có̤ siŏh-piĕ gāng-dăng gì dâi-gié.\n\nGū Ăi-gĭk nè̤ng có̤i cā kiū iōng mà. Găk Ăi-gĭk sìng-uâ diē-sié, mà-sìng Bă-sṳ̆-tĕk (\"Bast\") sê tái-iòng-sìng Lă (\"Ra\") gì cṳ̆-niòng-giāng, sê bō̤-hô gă-dìng gì nṳ̄-sìng.\n\nDiŏh Ĕu-ciŭ diòng-siók diē-sié, mà ô 9 dèu iā dâing gì miâng. Pī-ṳ̀-gōng, mà iù iā gèng gì ôi-ché̤ṳ buăk giâ dŭ mâ̤ sī.\n\n\n",
"title": ""
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nWikimedia Commons\n\nWikimedia Commons (\"Wiki Gê̤ṳng-hiōng\") sê cê̤ṳ-iù bēng-guòng gì dù-chiông, siăng-ĭng gâe̤ng gì-tă dŏ̤-mùi-tā̤ ùng-giông gì chŏng-kó, găk 2004 nièng 9 nguŏk 7 hô̤ siék-lĭk. Ké̤ṳk Wikipedia siŏh-iông, ĭ iâ sê Wikimedia gì gĕ̤ng-tiàng cĭ ék. Siông-diòng gáu Wikimedia Commons gì ùng-giông â̤ tĕ̤ng ké̤ṳk sū-iū bēng-buōng gì Wikipedia īng-ê̤ṳng.\n\n\n\n",
"title": "Wikimedia Commons"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nWikispecies\n\nWikispecies (\"Wiki Ŭk-cṳ̄ng\") sê Wikimedia gì gĕ̤ng-tiàng cĭ ék, sāi lì gé-liŏh sié-gái sū-iū sĕng-miâng, ké̤ṳk hŏk-sĕng, hŏk-ciā hŏk-sĭk ngiēng-géu. Wikispecies bău-guák lāu dông-ŭk, sĭk-ŭk, cĭng-kṳ̄ng, sá̤-kṳ̄ng, nguòng-sĕng dông-ŭk, dēng-dēng, ciòng-buô dŭ sāi ciáng-giĕ Lá-dĭng-ngṳ̄ hô̤-miàng.\n\n\n\n",
"title": "Wikispecies"
},
{
"han_proportion": 0.026993865030674847,
"text": "\nLìng Hŭi-ĭng\n\nLìng Hŭi-ĭng (林徽因, buōng miàng 林徽音, ), Hók-ciŭ Diòng-lŏ̤h-nè̤ng, Dṳ̆ng-guók hiêng-dâi chók-miàng gì gióng-dé̤ṳk-sṳ̆, sĭ-ìng. Ĭ iâ sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók guók-hŭi siék-gié-ciā cĭ ék.\n\nHâiu-sié nè̤ng guăng-cé̤ṳ Lìng Hŭi-ĭng ng-dăng-dăng ĭng-ôi ĭ săng-dék-cóng, ô cài-huà, iâ ĭng-ôi ĭ gì ái-cìng sĕng-uăk. Pī-ṳ̀-gōng ĭ gâe̤ng Sṳ̀ Cé-mò̤ (徐志摩) gì diòng-gì gū-sê̤ṳ ké̤ṳk kiák siàng diêng-sê «Ìng-găng Sé-nguŏk-tiĕng» (人間四月天). Dáng-sê, Lìng Hŭi-ĭng gì hâiu-iô nêng-ùi hī kuŏk \"diòng-gì\" gâe̤ng cĭng-sĭk lĭk-sṳ̄ uòng-ciòng mò̤ siŏng-găng. Ĭ-gáuk-nè̤ng nêng-ùi sê Sṳ̀ Cé-mò̤ dé̤ṳng-é Lìng Hŭi-ĭng, Lìng Hŭi-ĭng táu-dā̤ cêu mò̤ dé̤ṳng-é guó Sṳ̀ Cé-mò̤.\n\nLìng Hŭi-ĭng gì giāng Liòng Cṳ̀ng-gái (梁從誡) ciŏng ĭ lòng-nā̤ gì sū-iū cáuk-pīng piĕng siàng cáuk-pīng-cĭk «Lìng Hŭi-ĭng Ùng-cĭk» (林徽因文集).\n\n\n",
"title": "Lìng Hŭi-ĭng"
},
{
"han_proportion": 0.010665312341289994,
"text": "\nDài-uăng\n\nDài-uăng (hĕ̤k Dài-uàng, 台灣/臺灣, Mìng-nàng-uâ: \"Tâi-oân\", Ĭng-ngṳ̄: \"Taiwan\") sê Tái-bìng-iòng gà̤-dēng gì 1 bĭh dō̤-sê̤ṳ, găk Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók Hók-gióng Sēng dĕ̤ng-buô, sê Dṳ̆ng-huà Mìng-guók ciō-iéu gì guāng-hăk kṳ̆-mĭk. \"Dài-uăng\" buōng-lài găi-dŏng tĕ̤k có̤ \"Dài-uàng\", Háng-cê siā có̤ \"臺員\".\n\nGô-dā̤ Să̤-huŏng iâ giéu Dài-uăng có̤ \"Formasa\" (téng Buò-dò̤-ngà-ngṳ̄ \"Ilha Formosa\" lì gì, é-sé̤ṳ sê \"mī-lâ̤ gì dō̤-sê̤ṳ\").\n\nGū-cā-cā, cêu ô gōng Nàng-dō̤ ngṳ̄-hiê gì nguòng-sṳ̄ gṳ̆-mìng dêu lŏ̤h Dài-uăng. Ék-dĭk gáu 15 sié-gī, dŭ mò̤ sêu Háng-cŭk ùng-huá gì īng-hiōng.\n\n1624 - 1662 nièng, Dài-uăng ké̤ṳk Hò̤-làng tūng-dê. Hò̤-làng céng-hū diêu Hók-gióng ièng-hāi gṳ̆-mìng buăng gáu Dài-uăng kŭi-huák.\n\n1662 nièng 2 nguŏk 1 hô̤, Dâng Sìng-gŭng (鄭成功) gŭng-dôi páh iàng Hò̤-làng gŭng-dôi, ciéng-liāng Dài-uăng, gióng-lĭk Dŭng-nìng-guók.\n\n1863 nièng, Chĭng-dièu ciŏng-gŭng Siĕ Lòng (施琅) páh iàng Dŭng-nìng-guók, iù-sê, Dài-uăng siàng-ùi Chĭng-dièu gì liāng-tū.\n\n1895 nièng Gák-ngū Ciéng-cĕng (甲午戰爭), Dài-uăng gák ké̤ṳk Nĭk-buōng.\n\n1945 nièng Nĭk-buōng sék-bâi, Dṳ̆ng-guók Guók-mìng-dōng kăi-sṳ̄ lī-dê. 1949 nièng, Guók-mìng-dōng diŏh nô̤i-ciéng sék-bâi, cāu kó̤ Dài-uăng. Iù-sê, Dài-uăng cêu dâi-biēu Dṳ̆ng-huà Mìng-guók, ék-dĭk gáu gĭng-dáng.\n\nGŏng-gé̤ṳ 2005 nièng gì gū-liông, Dài-uăng ô 2,290 uâng nè̤ng, ô 98% sê Háng-cŭk. Diŏh Háng-cŭk dài-dŏng ô 86% sê cā-gĭ gì Háng-cŭk iè-mìng, bău-guăng gōng Mìng-nàng-uâ gì Holo-nè̤ng gâe̤ng gōng Káh-uâ gì Káh-gă-nè̤ng, gì-tă gì Háng-cŭk dŭ sê 1949 nièng tié Guók-mìng-dōng cāu-huāng Dài-uăng gì dâi-lṳ̆k-nè̤ng.\n\nGó ô 2% (dâi-mō̤ buóh 50 uâng nè̤ng) gì ìng-kēu sê Dài-uăng gì nguòng-cê̤ṳ-mìng (原住民), pī-ṳ̀ Bàng-puŏ-cŭk (平埔族).\n\nDài-uăng gì ùng-huá ciō-iéu sê téng Dṳ̆ng-guók diòng lì gì, iâ sêu diŏh Nĭk-buōng gâe̤ng Mī-guók ùng-huá gì īng-hiōng. 1990 nièng-dâi kī, Dài-uăng kăi-diēng buōng-tū-huá ông-dông, cêng sâ̤ Dài-uăng buōng-iòng ùng-huá (Holo, Káh-gă gâe̤ng nguòng-cê̤ṳ-mìng) dŭ kiū bô-hĭng.\n\n\n",
"title": "Dài-uăng"
},
{
"han_proportion": 0.023809523809523808,
"text": "\nIà-huò-huà\n\nIà-huò-huà (耶和華) sê Gô-iók Séng-gĭng diē-sié Siông-dá̤ gì miàng, sê téng Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ gì \"יהוה\" lì gì. Tiĕng-ciō-gáu iâ ĭk có̤ \"Ngā-ŭi\" (雅威), bêng nêng-ùi cuòi ciáh sê ciáng-káuk gì ĭk huák.\n\n\n",
"title": "Ià-huò-huà"
},
{
"han_proportion": 0.03950617283950617,
"text": "\nBĭng-sĭng\n\nBĭng-sĭng (冰心, ), nguòng-miàng „Siâ Uāng-ìng“ (謝婉瑩), Hók-ciŭ Diòng-lŏ̤h-nè̤ng, chók-miàng gì cáuk-gă.\n\nBĭng-sĭng gì lòng-bâ Siâ Bō̤-ciŏng (謝葆璋) sê Hāi-gŭng gŭng-guăng, ô chăng-gă guó Gák-ngū Hāi-ciéng. Ĭng-ôi ô gĭng-lĭk cī kuŏk lĭk-sṳ̄, gó-lièng sêu ĭ lòng-bâ īng-hiōng, Bĭng-sĭng cê̤ṳ-éu cêu cêng ái guók. 1911 nièng, Bĭng-sĭng diē Hók-ciŭ Nṳ̄-cṳ̄ Sṳ̆-huâng Hăk-hâu (福州女子師範學校) tĕ̤k-cṳ̆. 1914 nièng, găk Báe̤k-gĭng gáu-huôi hăk-hâu Buói-muāng Nṳ̄-dṳ̆ng (貝滿女中) tĕ̤k-cṳ̆. Ngū-sé̤ṳ sì-gĭ, ĭ găk Hiĕk-huò Nṳ̄-cṳ̄ Dâi-hŏk (協和女子大學) tĕ̤k-cṳ̆, báik-cèng ké̤ṳk sōng có̤ hŏk-sĕng-huôi ùng-cṳ̆, chăng-gă ái-guók ông-dông, huák-biēu siēu-siók «Sṳ̆-ìng Dŭk Cièu-chôi» (斯人獨憔悴), sĭ-cĭk «Huàng-sĭng» (繁星), «Chiŭ-cūi» (秋水), dōi siēu-siók «Chiĕu-ìng» (超人). 1921 nièng chăng-gă Màu-dūng (茅盾), Dâng Cīng-diŏk (鄭振鐸) sìng-lĭk gì ùng-hŏk ngiēng-géu-huôi. 1923 nièng iù Iĕng-gĭng Dâi-hŏk (燕京大學) bék-ngiĕk hâiu, gáu Mī-guók hŏk-sĭk Ĭng-guók ùng-hŏk, có̤ ùng-hŏk ngiēng-géu. Ĭ báik-cèng gâe̤ng ĭ găk nguôi-guók sū káng-giéng sū gāng-sêu gì nó̤h biĕng-siā có̤ «Gié Siēu-tŭk-ciā» (寄小讀者) gié diōng guók-nô̤i, sê Dṳ̆ng-guók ì-dùng ùng-hŏk (兒童文學) cháung-cáuk gì nguòng-tàu.\n\n1926 nièng diōng Dṳ̆ng-guók hâiu, Bĭng-sĭng bô găk Iĕng-gĭng Dâi-hŏk, Chĭng-huà Dâi-hŏk muōng gá-cṳ̆ muōng siā-cáuk. 1949 - 1951 nièng báik-cèng găk Nĭk-buōng Dĕ̤ng-gĭng Dâi-hŏk (東京大學) gá Dṳ̆ng-guók sĭng-ùng-hŏk sṳ̄ (中國新文學史). 1951 nièng diōng Dṳ̆ng-guók, dṳ̀ lā̤ gié-sṳ̆k nū-lĭk cháung-cáuk, gó chăng-gă siâ-huôi uăk-dông.\n\nBĭng-sĭng iâ huăng-ĭk lāu iâ sâ̤ nguôi-guók ùng-hŏk, pī-ṳ̀-gōng, Éng-dô cáuk-gă Tái-gŏ̤-ī (\"Ranbindranath Tagore\") gì mâ̤-ciēu cáuk-pīng.\n\n\n",
"title": "Bĭng-sĭng"
},
{
"han_proportion": 0.03959390862944162,
"text": "\nLìng-cūi-nā̤\n\nLìng-cūi-nā̤ (臨水奶) miàng Dìng Cêng-gŭ (陳靖姑), cêu sê \"Lìng-cūi Dìng Tái-hâiu\" (臨水陳太后), sê Hók-gióng gâe̤ng Dài-uăng gì câi-dê sìng. Hók-ciŭ-nè̤ng iâ giéu ĭ \"Nòng-nā̤\" (娘奶), \"Hŭ-ìng-nā̤\" (夫人奶).\n\nGé̤ṳ-siók Dìng Cêng-gŭ Dòng-dièu (唐朝) sì-hâiu chók-sié diŏh Hók-ciŭ Â-dô (下渡). Ĭ 13 huói cêu ké̤ṳk bâ-nā̤ gá gáu Kŭ-chèng, 15 huói dò̤-huŏng kó̤ hŏk-sĭk Dô̤-gă huák-sŭk, 18 huói bô kó̤ Kŭ-chèng giék-huŏng. Giék-huŏng cĭ hâu găk Hók-ciŭ gáuk-ché̤ṳ muŏk-bâng géu-nè̤ng, kăi-sṳ̄ chók-miàng. 24 huói dái-sĭng găk chió lā̤ gì sèng-âu, ĭ gŏ̤ Dìng Siū-nguòng (陳守元) ĭng-ôi giù ṳ̄ mò̤ sìng-gŭng, dáik cô̤i găi-dŏng tài-tàu (刣頭), cêu hióng ĭ giù géu. Gó-chṳ̄ Dìng Cêng-gŭ táuk-tŏi kó̤ Lṳ̀ng-tàng-gáe̤k (龍潭角) giù ṳ̄, cīng-géu báh-sáng, dáng-sê ké̤ṳk Diòng-kăng-gūi (長坑鬼) hâi sī go̤. Mìng-uòng gă-hŭng Dìng Cêng-gŭ có̤ \"Cùng-hók Ciĕu-hiê Lìng-cūi Hŭ-ìng\" (崇福昭惠臨水夫人), sṳ̆k-chĭng \"Lìng-cūi-nā̤\". Lìng-cūi-nā̤ biéng có̤ sìng ī-hâiu, dó̤-ché̤ṳ hiēng-lìng, cô̤-hók ìng-mìng, bé-êu niāng-gŏ̤.\n\n\n",
"title": "Lìng-cūi-nā̤"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nSìng\n\nSìng kō̤-ī sê:\n\n\n",
"title": "Sìng"
},
{
"han_proportion": 0.008540372670807454,
"text": "\nÂ-gāu-cáik\n\nÂ-gāu-cáik (拗九節) sê Hók-ciŭ buōng-iòng gì cáik-nĭk, nĭk-cī sê gô-lĭk Ciăng-nguŏk nĭk-gāu. Găk cī gĕ̤ng, gáuk-gă-gáuk-ciō dŭ diŏh cṳ̄ Â-gāu-cé̤ṳk (拗九粥) cié-ciō hĕ̤k-ciā sáe̤ng ké̤ṳk chĭng-chék bèng-iū, ī-gĭng chók-gá gì cṳ̆-nè̤ng-giāng iâ diŏh sáe̤ng Â-gāu-cé̤ṳk diōng ngiê-gă hâu-géng bâ-nā̤.\n\nGuăng-ṳ̀ Â-gāu-cáik gì lài-lĭk ô 2 cṳ̄ng gōng-huák.\n\n1 cṳ̄ng sê „Mŭk-lièng géu mū“ (目連救母). Gé̤ṳ-siók Mŭk-lièng gì nòng-nā̤ sê áuk-nè̤ng, dáik cô̤i ĭ hiŏng-lī, sī hâu ké̤ṳk huăk gáu Ĭng-sié mò̤ buông siăh. Mŭk-lièng giĕk-dṳ̆k gĕ̤ng sáe̤ng ĭ nòng-nā̤ gì buông dŭ gâe̤ng Ĭng-hū diē-sié gì gūi tău siăh go̤. Ô siŏh nĭk, Mŭk-lièng sáe̤ng siŏh uāng ŭ-ŭ-nuóh cé̤ṳk, gūi hièng ciā cé̤ṳk ŭ-té̤h-té̤h lă-că sī, cêu mò̤ siăh ciā cé̤ṳk, ĭ nòng-nā̤ ciáh siăh gáu cé̤ṳk. Cī siŏh nĭk dū-dū-hō̤ sê Ciăng-nguŏk niék-gāu. Hâiu-sié ôi-lāu gé-niêng Mŭk-lièng hâu-sông gì sĭng, cī siŏh nĭk diâng-diŏh cṳ̄ ô ĕng è̤ng-tòng gì Â-gāu-cé̤ṳk ké̤ṳk bâ-nā̤ siăh.\n\nLêng-nguôi 1 cṳ̄ng gōng-huák gâe̤ng „gāu“ (九) ciā só-cê ô-guăng. Áng Hók-ciŭ hŭng-sṳ̆k, dáe̤k diŏh „gāu“, nè̤ng cêu â̤ gṳ̀ng. Gó-chṳ̄ găk Ciăng-nguŏk niék-gāu cī siŏh nĭk, cṳ̄ Â-gāu-cé̤ṳk sáe̤ng bĕk-nè̤ng â̤ kṳ̆-dṳ̆k măi-ông. Huói-só ô „gāu“ hĕ̤k-ciā „gāu“ gì buôi-só gì nè̤ng, cī siŏh nĭk gáing-gáing diŏh sáe̤ng Â-gāu-cé̤ṳk ké̤ṳk bĕk-nè̤ng.\n\n\n\n",
"title": "Â-gāu-cáik"
},
{
"han_proportion": 0.013392857142857142,
"text": "\nÂ-gāu-cé̤ṳk\n\nÂ-gāu-cé̤ṳk (拗九粥) sê Dṳ̆ng-guók Hók-ciŭ buōng-dê Â-gāu-cáik sèng-âu siăh gì cé̤ṳk, cé̤ṳk gì sìng-hông ô sŭk-mī, è̤ng-tòng, huă-sĕng, cō̤, lèng-ngēng-găng, mūi-lì, è̤ng-dâu, hŏk-dò̤-nìng, ciĕ-muài dēng-dēng. \n\n\n",
"title": "Â-gāu-cé̤ṳk"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nUnix\n\nUnix sê Ĭng-ùng \"\"Uniplexed Information and Computing System\"\" gì dōi-siā (có̤i cā pĭng có̤ Unics, guăng-huŏng sŏng-biĕu sê UNIX). Ĭ sê 1 cṳ̄ng diêng-nō̤ chŏ̤-cáuk hiê-tūng, diŏh 1960 gâe̤ng 1970 nièng-dô̤i iù AT&T gì uòng-gĕ̤ng găk Bé-lō̤ Sĭk-ngiêng-sék kăi-huák gì. Gĭng-dáng-nĭk gì Unix hiê-hūng ī-gĭng buŏng có̤ iā sâ̤ ciĕ-puái, iù AT&T gâe̤ng gì-tă sŏng-ngiĕk, hĭ-sŏng-ngiĕk cū-cék mì-hô.\n\nÔ cêng sâ̤ hŭk-ô-ké gâe̤ng gĕ̤ng-cáuk-câng dŭ sāi-ê̤ṳng Unix chŏ̤-cáuk hiê-tūng. Unix kuàng-gīng gâe̤ng káh-hô~hŭk-ô-ké muò-hèng sê Ĕng-tō̤-nă̤h huák-diēng gì gĭ-buōng nguòng-só.\n\nUnix gâe̤ng C ngṳ̄-ngiòng dŭ sê AT&T kăi-huák bêng-chiā dŭ ké̤ṳk buŏng-sáng iè-căi gáu iā sâ̤ céng-hū gâe̤ng hŏk-iêng gĭ-gó gì diêng-nō̤. Gó-chṳ̄, Unix ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê 1 cṳ̄ng \"kăi-huóng-sék hiê-tūng\".\n\nUnix gì siék-gié mŭk-biĕu sê 1 cṳ̄ng kō̤-iè-căi, dŏ̤-êng-ô, dŏ̤-ê̤ṳng-hô hiê-tūng. Ĭ ô â-dā̤ gūi cṳ̄ng dĕk-sáik:\nGà̤-dēng gì dĕk-diēng iâ ké̤ṳk nè̤ng chĭng có̤ \"Unix diék-hŏk\" (\"Unix philosophy\").\n\nGăk Unix â-dā̤, \"chŏ̤-cáuk hiê-tūng\" cêu iù cêng sâ̤ cūng-kuāng gì nó̤h cū-siàng, cī piĕ nó̤h ké̤ṳk nô̤i-hŏk (\"kernel\") ciō tiàng-sê̤ṳ kóng-cié. Nô̤i-hŏk tì-gṳ̆ng kī-dông hĕ̤k dìng-cī tiàng-sê̤ṳ gì hŭk-ô, chṳ̄-lī ùng-giông hiê-tūng gâe̤ng gì-tă ké̤ṳk duâi-buô-hông tiàng-sê̤ṳ gê̤ṳng-hiōng gì gŏ̤-gék êng-ô, ī-gĭk dék iéu gì, ăng-bà̤ dó̤i ngâing-giông gì huōng-ông bêng-chiā biê-miēng 2 bĭk tiàng-sê̤ṳ dè̤ng-sì huōng-ông dè̤ng-iông gì cṳ̆-nguòng hĕ̤k siék-bê sū sāng-sĕng gì siŏng-chṳ̆ng. Ôi lāu hiĕk-dièu cūng-kuāng gì huōng-ông, nô̤i-hŏk ô dĕk-sṳ̀ gì guòng-lê.\n\n\n",
"title": "Unix"
},
{
"han_proportion": 0.0084985835694051,
"text": "\nDiêu Ciē-iòng\n\nDiêu Ciē-iòng (趙紫陽, ), nguòng-miàng Diêu Siŭ-ngiĕk (趙修業), Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók céng-dê ìng-ŭk. Báik-cèng sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók Guók-ô-iêng Cūng-lī (1980 - 1987 nièng) gâe̤ng Dṳ̆ng-gê̤ṳng Dṳ̆ng-iŏng Cūng-cṳ̆-gé (1987 - 1989 nièng). Cáuk-ùi Dṳ̆ng-guók gŏ̤-gék liāng-dô̤-ìng, ĭ kăi-diēng chê-diòng gāi-gáik, huák-diēng sĕng-sāng-lĭk, gâe̤ng Dṳ̆ng-gê̤ṳng tā̤-cié diē-sié gì Guăng-lièu ciō-ngiê, hū-bâi có̤ dáu-cĕng. Diêu Ciē-iòng diŏh Lĕ̤k-sé Ông-dông sèng-âu, ĭ gì lĭk-diòng sê dùng-cìng hŏk-sĕng, ciĕ-tì mìng-ciō gāi-gáik, gó-chṳ̄ dáik cô̤i ké̤ṳk gáik-tó̤i chók Dṳ̆ng-gê̤ṳng. Ĭ sĕng-miâng có̤i âu gì 15 nièng dŭ ké̤ṳk niōng-géng diŏh ĭ Báe̤k-gĭng gì chió lā̤.\n\n\n",
"title": "Diêu Ciē-iòng"
},
{
"han_proportion": 0.013564839934888768,
"text": "\nLìng Chṳ̆\n\nLìng Chṳ̆ (林紓, 1852 - 1924 nièng), nguòng-miàng Lìng Gùng-ngṳ̆k (林群玉), cê Gìng-nàng (琴南), Hók-ciŭ-nè̤ng, Dṳ̆ng-guók gê̤ṳng-dâi chók-miàng gì huăng-ĭk-gă. Chŭi-iòng ĭ hùng-nó̤h nguôi-ngṳ̄ dŭ mâ̤ báik, dáng-sê ĭ gâe̤ng bĕk-nè̤ng gák lā̤ huăng-ĭk cêng sâ̤ Ĭng-ngṳ̄ gâe̤ng Huák-ngṳ̄ ùng-hŏk.\n\n1897 nièng, Lìng Chṳ̆ lâu-mā guó-sié, ĭ cêng kū-cháik, ĭ gì bèng-iū cêu chŏi ĭ huăng-ĭk ùng-hŏk. Gó-chṳ̄ ĭ cêu kī-chiū huăng-ĭk «Dà-huă-nṳ̄» (\"La Dame aux Camélias\", ciòng-miàng hô̤ lō̤ «Bă-là̤ Dà-huă-nṳ̄ Mì-sê̤ṳ (巴黎茶花女遺事)»). Ĭ bèng-iū Uòng Sêu-chiŏng (王壽昌) â̤ hiēu Huák-ngṳ̄, cêu dó̤i-chiū ĭ kēu-ĭk, dāng Lìng Chṳ̆ gái ciŏng ĭ gì kēu-ĭk huăng-ĭk có̤ cṳ̆-ngṳ̄. Cī buô cṳ̆ diŏh 1899 nièng chók-bēng, mā-siông dáik diŏh sìng-gŭng.\n\nĬ siŏh-sié ô huăng-ĭk buóh 200 buô Să̤-huŏng ùng-hŏk cáuk-pīng.\n\nNgū-sé̤ṳ Ông-dông sèng-âu, Lìng Chṳ̆ huāng-dó̤i biáng-ké Ùng-ngiòng-ùng, gó-chṳ̄ sêu gáu cêng sâ̤ nè̤ng piĕ-pìng.\n\n1963 nièng, Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ (錢鐘書) kăi-sṳ̄ cé̤ṳ-é diŏh Lìng Chṳ̆. Găk Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ gì sāng-ùng «Lìng Chṳ̆ gì Huăng-ĭk» diē-lié, ĭ bŏ̤ Lìng Chṳ̆ gì cáuk-pīng cūi-bìng cĭng gèng. 1981 nièng, Siŏng-ô Éng-cṳ̆-guāng (商務印書館) bô dṳ̀ng-sĭng chók-bēng lāu 10 buô Lìng Chṳ̆ gì huăng-ĭk cáuk-pīng.\n\nGăk Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ sāng-ùng diē-lié, ĭ īng-ê̤ṳng Gŏ̤-dáik (\"Goethe\") dó̤i huăng-ĭk-gă gì bī-ê̤ṳ \"pāi-pāi gì mùi-nè̤ng-gŭng\" (Dáik-ngṳ̄ \"\"geschäftige Kuppler\"\"), nêng-ùi Lìng Chṳ̆ sê Să̤-huŏng ùng-hŏk gâe̤ng Dṳ̆ng-guók tŭk-ciā cĭ-găng gì siŏh ciáh có̤ cê̤ṳ-làu-huōi gì nè̤ng, ĭng-ôi Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ cê-gă iâ sê sêu Lìng Chṳ̆ gì īng-hiōng ciáh kăi-sṳ̄ hŏk-sĭk ngiēng-géu Să̤-huŏng ùng-hŏk gâe̤ng nguôi-ngṳ̄.\n\nCièng Cṳ̆ng-cṳ̆ nêng-ùi Lìng Chṳ̆ gì cháung-cáuk â̤-sāi áng sì-găng buŏng có̤ lâng buô-hông. 1913 nièng cĭ-sèng, ĭ gì cáuk-pīng chŭi-iòng ô nék-giāng dâng, dáng-sê cūi-bìng iā gèng; cĭ-hâiu ĭ gì ùng-cê biéng muōng lài muōng mò̤-mê.\n\n\n",
"title": "Lìng Chṳ̆"
},
{
"han_proportion": 0.00875,
"text": "\nLiù-giù\n\nLiù-giù (琉球) sê să̤ Tái-bìng-iòng gà̤-lēng gì gùng-dō̤, téng Nĭk-buōng gì Giū-ciŭ (九州) chiŏng gáu Dài-uăng. Ciòng-buô dō̤-sê̤ṳ áng hèng-céng kṳ̆-mĭk, báe̤k-buô sê Lṳ̆k-ì-dō̤-gâing (鹿兒島縣), nàng-buô sê Chṳ̆ng-sìng-gâing (沖繩縣). Gùng-dō̤ gà̤-lēng tŭng-hèng Liù-giù-ngṳ̄.\n\nLiù-giù Gùng-dō̤ sê Ā-iĕk-dái ké-hâiu, dĕ̤ng-tiĕng mâ̤ chéng, hâ-tiĕng cêng iĕk. Gáung-ṳ̄-liông iā gèng, bêng-chiā sêu hŭng-tăi īng-hiōng iā duâi.\n\nGū-cā, diŏh Liù-giù Gùng-dō̤ gà̤-lēng ô 1 bĭk \"Liù-giù Uòng-guók\". Téng 1372 nièng kăi-sṳ̄, Liù-giù Uòng-guók cêu hióng Dṳ̆ng-guók céng-góng. Ôi-lāu huŏng-biêng Liù-giù sé̤ṳ-ciā, 1474 nièng, Dṳ̆ng-guók céng-hū diŏh Hók-ciŭ siék-lĭk Liù-giù-guāng (琉球館). Gūi báh nièng ī-lài, Liù-giù Uòng-guók gì ùng-huá sêu diŏh Dṳ̆ng-guók dĕk-biék sê Hók-ciŭ ùng-huá gì īng-hiōng. Găk 1879 nièng, Nĭk-buōng ciéng-liāng Liù-giù. Iù-sê kăi-sṳ̄ Liù-giù gì Nĭk-buōng-huá guó-tiàng.\n\nNê-ciéng sèng-hâiu, Mī-guók gŭng-dā Liù-giù Gùng-dō̤, mūi 4 ciéh Liù-giù-nè̤ng cêu ô 1 ciéh sī. 1945 nièng, Nĭk-buōng sék-bâi, Mī-guók ciéng-liāng Liù-giù, ék-dĭk gáu 1972 nièng ciáh hèng Nĭk-buōng.\n\nGĭng-dáng-nĭk, ô cêng sâ̤ nè̤ng nêng-ùi Liù-giù-nè̤ng ng-sê Nĭk-buōng-nè̤ng. Gé̤ṳ ngiēng-géu, buóh siŏh-buâng Liù-giù gṳ̆-mìng chĭng cê-gă có̤ \"Liù-giù-nè̤ng\", nâ ô 12% gì nè̤ng chĭng cê-gă có̤ \"Nĭk-buōng-nè̤ng\".\n\nÔ siŏh piĕ nè̤ng piĕ-pàng Nĭk-buōng céng-hū kĭng-ciêng Liù-giù-nè̤ng, sĭk-hèng dùng-huá Liù-giù ùng-huá gì céng-cháik.\n\nGăk Nĭk-buōng ô \"Liù-giù dŭk-lĭk ông-dông\" gì cū-cék còng-câi. Dáng-sê guók-cié ciō-iéu gì siŏh piĕ guók-gă, bău-guák Dṳ̆ng-guók gâe̤ng Mī-guók, dŭ ng ciĕ-tì Liù-giù dŭk-lĭk.\n\n\n",
"title": "Liù-giù"
},
{
"han_proportion": 0.028187059577194105,
"text": "\nÂ-muòng\n\nÂ-muòng (廈門, Mìng-nàng-uâ: \"Ē-mn̂g\", Ĭng-ngṳ̄: \"Xiamen\", \"Amoy\") sê Hók-gióng-sēng iòng-hāi gì hó-sēng-ngék siàng-chê. Ĭ diŏh Ciòng-ciŭ gâe̤ng Ciŏng-ciŭ dài-dŏng, sê Mìng-nàng dê-kṳ̆ gì dṳ̆ng-sĭng siàng-chê.\n\nGê̤ṳng-dâi, Să̤-huŏng chĭng Â-muòng có̤ \"Amoy\", ciā miàng gì kī-nguòng ô 2 cṳ̄ng gōng-huák. 1 cṳ̄ng nêng-ùi sê sêu Ciŏng-ciŭ-kiŏng (漳州腔) gì īng-hiōng, áng Ciŏng-ciŭ-kiŏng, \"Â-muòng\" tĕ̤k có̤ \"\"Ē-mûi\"\"; iâ ô 1 piĕ nè̤ng nêng-ùi sê gŏng-gé̤ṳ Hók-ciŭ-uâ huák-ĭng huăng-ĭk lì gì.\n\nCiòng Â-muòng buŏng có̤ Hāi-chŏng (海滄), Hù-lī (湖里), Cĭk-mī (集美), Sṳ̆-mìng (思明), Dùng-ăng (同安), Siòng-ăng (翔安) 6 bĭk kṳ̆, dài-dŏng Sṳ̆-mìng gâe̤ng Hù-lī cū siàng Gĭng-cá̤ dĕk-kṳ̆.\n\n282 nièng, Háng-dièu găk gĭng-dáng-nĭk Â-muòng gì dê-buàng siék-lĭk Dùng-ăng-gâing (同安縣), sṳ̆k Céng-ăng-gông (晉安郡). 1650 nièng, Dâng Sìng-gŭng (鄭成功) báik-cèng dái-liāng gŭng-dôi lì gáu Â-muòng, ké̤ṳk cī-bĕng kī-miàng \"Sṳ̆-mìng-ciŭ\" (思明洲, é-sé̤ṳ sê \"sṳ̆-niêng Mìng-dièu\"). Muāng-chĭng miĕk-uòng Mìng-dièu hâiu, gāi \"Sṳ̆-mìng\" có̤ \"Â-muòng\", mâing-mâing huák-diēng siàng Mìng-nàng dê-kṳ̆ dê̤ṳng-iéu gì hāi-gē̤ng. 1842 nièng, Dṳ̆ng-guók găk Ă-piéng Ciéng-cĕng siŏ ké̤ṳk Ĭng-guók, chiĕng-dêng Nàng-gĭng Dèu-iók. Gŏng-gé̤ṳ dèu-iók, Â-muòng ké̤ṳk kŭi-huóng có̤ tŭng-siŏng kēu-ngiâng (通商口岸). 1949 nièng, Dṳ̆ng-gê̤ṳng siék Â-muòng có̤ \"Sēng-hăk-chê\" (省辖市), cĭ-hâiu bô ké̤ṳk ĭ siék có̤ \"Hó-sēng-gék-chê\" (副省級市). 1980 nièng, Â-muòng ké̤ṳk siék có̤ \"Gĭng-cá̤ Dĕk-kṳ̆\" (經濟特區). Gĭng-guó cī sâ̤ nièng gì huák-diēng, Â-muòng ī-gĭng sê gĭng-dáng Dṳ̆ng-guók gĭng-cá̤ dék huák-dăk gì siàng-chê cĭ-ék.\n\n\n",
"title": "Â-muòng"
},
{
"han_proportion": 0.02459016393442623,
"text": "\nBuò-dièng\n\nBuò-dièng (莆田, gĭng-dáng găk Hók-ciŭ duâi-buô-hông dê-kṳ̆ tĕ̤k Può-dièng, găk Hók-chiăng Bìng-tàng iâ tĕ̤k Può-chèng), gū-cā iâ hô̤ lō̤ \"Hĭng-huá\" (興化), sê Hók-gióng-sēng dĕ̤ng-buô ièng-hāi gì 1 bĭk siàng-chê, găk Hók-ciŭ gâe̤ng Ciòng-ciŭ dâi-dŏng.\n\nBuò-dièng ô 4 bĭk kṳ̆ 1 bĭk gâing:\n\nBuò-dièng gì Mì-ciŭ-dō̤ (湄洲島) sê Mā-cū (媽祖) chók-sié gì dê-huŏng.\n\n\n",
"title": "Buò-dièng"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nMā-cū\n\nMā-cū kō̤-nèng sê:\n\n\n",
"title": "Mā-cū"
},
{
"han_proportion": 0.018867924528301886,
"text": "\nMā-cū (Sìng)\n\nMā-cū (媽祖) sê Hók-gióng iòng-hāi gâe̤ng Dài-uăng mìng-găng buái gì cṳ̆-niòng sìng. Hók-ciŭ-nè̤ng iâ chĭng ĭ có̤ \"Mā-cū Bò̤-bò̤\" (媽祖婆婆). Dó̤i ĭ gì séng-dù lì gōng, Mā-cū â̤ bé-êu tō̤-hāi-nè̤ng gì bìng-ăng.\n\nGŏng-gé̤ṳ diòng-siók, Mā-cū nguòng-miàng \"Lìng Mĕk-niòng\" (林默娘), 960 nièng găk Può-dièng Mì-ciŭ Dō̤ chók-sié. 16 huói sèng-âu ĭ cêu dáik diŏh sìng-siĕng gì dô̤, ôi hiŏng-mìng siĕu căi dṳ̀ hâi. Ī-hâiu sĭng tiĕng biéng có̤ sìng-siĕng, bé-êu tō̤-hāi-nè̤ng.\n\n\n",
"title": "Mā-cū (Sìng)"
},
{
"han_proportion": 0.02040816326530612,
"text": "\nGŏ̤ Dé-sêng\n\nGŏ̤ Dé-sêng (高智晟, 1964 n. 4 ng. 20 h. - ), Siēng-să̤-nè̤ng, lŭk-sṳ̆, Dṳ̆ng-guók chók-miàng gì mìng-ciō ông-dông-ciā.\n\nGŏ̤ Dé-sêng sê ngiê-ìng. Ĭng-ôi ĭ ô bŏng-cô cêng sâ̤ bìng-gṳ̀ng gì nè̤ng páh guăng-sĭ, 2001 nièng, Gŏ̤ Dé-sêng ké̤ṳk sōng-gṳ̄ ùi „Dṳ̆ng-guók Sĕk-dâi Dék-hō̤ Lŭk-sṳ̆“. Găk 2003 nièng, Gŏ̤ Dé-sêng kăi-sṳ̄ chăng-gă Dṳ̆ng-guók gì mìng-ciō ông-dông, báik-cèng 3 huòi siā piĕ ké̤ṳk Dṳ̆ng-gê̤ṳng céng-hū, iĕu-giù bō̤-hô Huák-lùng-gŭng séng-dù gì hăk-huák ìng-guòng. 2006 nièng, Gŏ̤ Dé-sêng huák kī Mì-guòng Ciŏk-sĭk Ông-dông (維權絕食運動).\n\n2006 nièng 8 nguŏk 15 hô̤, Dṳ̆ng-gê̤ṳng géng-chák muôi tĕ̤ng-dĭ Gŏ̤ Dé-sêng cêu hàng-bók-siŏh-sì ciŏng ĭ bé-mĭk niăh gáu găng-lò̤ diē-lié. 12 nguŏk 21 hô̤, huák-iêng puáng ĭ „Diĕng-hók Guók-gă Céng-guòng Cô̤i“ (顛覆國家政權罪).\n\n\n",
"title": "Gŏ̤ Dé-sêng"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nTū-ī-gì\n\nTū-ī-gì (Tū-ī-gì-ngṳ̄: \"Türkiye\"; Ĭng-ngṳ̄: \"Turkey\"), ciòng-miàng sê \"Tū-ī-gì Gê̤ṳng-huò-guók\" (\"Türkiye Cumhuriyeti\", \"Republic of Turkey\"), sê Siēu Ā-sá̤-ā gì siŏh bĭk guók-gă. Ĭ guók-géng-siáng siông ô 7 bĭk ciō-iéu gì guók-gă: să̤-báe̤k gì Bō̤-gă-lê-ā, să̤-biĕng gì Hĭ-lé-nà̤, dĕ̤ng-báe̤k gì Gáh-lū-gék-ā, Ā-mī-nà̤-ā, Ĭ-lāng, dĕ̤ng-nàng-buô gì Ĭ-lăk gâe̤ng Sṳ̆-lê-ā. Lêng-nguôi, Tū-ī-gì báe̤k-buô ô Ŭ-hāi, să̤-buô ô Ái-gìng-hāi, nàng-buô ô Dê-dṳ̆ng-hāi. Tū-ī-gì găk Ā-ciŭ gâe̤ng Ĕu-ciŭ dŭ ô liāng-tū.\n\nHiêng-dâi Tū-ī-gì dê-kṳ̆ găk gū-cā báik-cèng sê Bái-câng-tìng Dá̤-guók (\"Byzantine Empire\") ùng-mìng gì sū-câi. Dṳ̆ng Sié-gī Bái-câng-tìng ké̤ṳk Ó̤-tŏ̤-màng Dá̤-guók (\"Ottoman Empire\") miĕk-uòng, ciā dê-duòng bô kăi-sṳ̄ Ĭ-sṳ̆-làng-huá. Gĭng-dáng-nĭk gì Tū-ī-gì ùng-huá sê Dĕ̤ng-huŏng gâe̤ng Să̤-huŏng ùng-huá gì ṳ̀ng-hăk.\n\nÉk Ciéng giék-sók hâiu, Ó̤-tŏ̤-màng Dá̤-guók gāi-tā̤, Tū-ī-gì iù-sê sìng-lĭk gê̤ṳng-huò-guók céng-hū, bêng-chiā nū-lĭk ciék-sêu Să̤-huŏng siĕng-céng gì ùng-huá gâe̤ng céng-dê cié-dô. 2005 nièng, Tū-ī-gì gă-ĭk Ĕu-mèng (\"European Union\"). Gĭng-dáng gì Tū-ī-gì ī-gĭng sê 1 bĭk bī-gáu mìng-ciō, kăi-huóng, céng-buô gì guók-gă.\n\n\n",
"title": "Tū-ī-gì"
},
{
"han_proportion": 0.012129380053908356,
"text": "\nHŭng-tăi\n\nHŭng-tăi (風颱) ciáng-sék miàng-chĭng hô̤ lō̤ \"iĕk-dái ké-siòng\" (熱帶氣旋, \"tropical cyclone\"), sê 1 cṳ̄ng nōng hŭng-bó̤ hiê-tūng (\"warm storm system\"), diŏh iĕk-dái hĕ̤k-ciā ā-iĕk-dái hāi-iòng gà̤-lēng hìng-siàng. Hŭng-tăi gì hŭng-lĭk sèu-sèu dăk gáu 10 gék ī-gèng, gó puâng lā̤ hŭng-bó̤-ṳ̄, gó-chṳ̄ pó̤-huâi-lĭk cêng duâi.\n\nHŭng-tăi gì nèng-liông sê iù cūi-ké biéng dáe̤ng sū sék-huóng gì iĕk-nèng lì gì, sū-ī hŭng-tăi siŏh dĕng-lṳ̆k, nèng-liông lài-nguòng cêu mò̤ gó̤, hŭng-lĭk â̤ mâing-mâing biéng iŏk, gūi gĕ̤ng hâiu â̤ biéng có̤ hŭng-tăi-giāng (風颱囝), gáu-muōi cêu dìng gó̤.\n\nNièng-nièng-màng hâ-tiĕng gâe̤ng chiŭ-tiĕng, téng Tái-bìng-iòng lì gì hŭng-tăi dŭ â̤ chuŏi gáu Dài-uăng, Hók-gióng, Ciék-gŏng, Guōng-dĕ̤ng dēng dê-kṳ̆.\n\n\n\n",
"title": "Hŭng-tăi"
},
{
"han_proportion": 0.0040858018386108275,
"text": "\nHáng-ngṳ̄\n\nHáng-ngṳ̄ (漢語), iâ hô̤ lā̤ Huà-ngṳ̄ (華語), sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók (Dài-uăng) gâe̤ng Sĭng-gă-pŏ̤ gì Háng-cŭk nè̤ng sāi gì siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. \n\nGăk hī gūi ciáh guók-gă diē-sié, guăng-huŏng dŭ ciŏng Háng-ngṳ̄-cŭk gì sū-iū ngṳ̄-ngiòng hô̤ lā̤ Háng-ngṳ̄, ciŏng gì-dṳ̆ng gì siŏh cṳ̄ng hô̤ lā̤ Pū-tŭng-uâ (iâ hô̤ lā̤ Guók-ngṳ̄) hô̤ lā̤ „Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄“, gì-tă Háng-ngṳ̄-cŭk gì ngṳ̄-ngiòng dŭ ké̤ṳk ĭ hô̤ lā̤ „huŏng-ngiòng“. Sĭk-cié cuòi ùng-ciòng sê céng-dê é-ngiê siông gì „huŏng-ngiòng“, téng ngṳ̄-ngiòng-hŏk gì huŏng-miêng lì gōng, gōng Pū-tŭng-uâ gì nè̤ng táu-dā̤ dŭ tiăng mâ̤ huòi-é gì-tă „huŏng-ngiòng“, gó-chṳ̄ diŏh sáung ngṳ̄-ngiòng, ng-sê huŏng-ngiòng.\n\nDṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók (Dài-uăng) gâe̤ng Sĭng-gă-pŏ̤ gô-dā̤ dŭ dó̤i gáuk cṳ̄ng gì „huŏng-ngiòng“ có̤ guó páh-ák, gōng „huŏng-ngiòng“ gì nè̤ng muōng biéng muōng ciēu. Gáu hiêng-câi ciáh kăi-sṳ̄ ô bō̤-hô „huŏng-ngiòng“ gì siăng-ĭng.\n\n\n",
"title": "Háng-ngṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.013399153737658674,
"text": "\nPū-tŭng-uâ\n\nHiêng-dâi Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄ (現代標準漢語), iâ hô̤ lō̤ Pū-tŭng-uâ (普通話), Guók-ngṳ̄ (國語) hĕ̤k-ciā Biĕu-cūng huà-ngṳ̄ (標準華語), sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók (Dài-uăng) gâe̤ng Sĭng-gă-pŏ̤ gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng. Hiêng-dâi Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄ gì huák-ĭng sê ī Báe̤k-gĭng huŏng-ngiòng ùi biĕu-cūng, sṳ̀-ngṳ̄ ī báe̤k-huŏng huŏng-ngiòng bàng-siòng sāi gì sṳ̀ có̤ gĭ-chū, ngṳ̄-huák áng-ciéu hiêng-dâi Háng-ngṳ̄ băh-uâ-ùng gì ùng-huák giĕ-cáik.\n\nTéng ngṳ̄-ngiòng-hŏk gì huŏng-miêng lì gōng, Hiêng-dâi Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄ sê Háng-ngṳ̄ Guăng-uâ gì siŏh cṳ̄ng huŏng-ngiòng.\n\nGū-cā sèng-âu, Háng-ngṳ̄ cêu ô cêng sâ̤ huŏng-ngiòng. Ôi lāu huŏng-biêng lī-dê guók-gă, lĭk-dâi uòng-dièu dŭ ô kŭi-diēng guăng-uâ ông-dông. Diŏh Mìng-dièu gâe̤ng Chĭng-dièu, céng-hū găk ciòng-guók gáuk-dê siék-lĭk \"Céng-ĭng Cṳ̆-iêng\" (正音書院). Dáng-sê ĭng-ôi gū-cā mùi-tā̤ mâ̤ huák-dăk, tŭng-guó \"Céng-ĭng Cṳ̆-iêng\" lì gá báh-sáng gōng Guók-ngṳ̄ dŭ mò̤ nuô-uâi hâu-guō, nâ ô tĕ̤k-cṳ̆-nè̤ng â̤ báik gōng.\n\n1912 nièng Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sìng-lĭk hâiu, Guók-mìng-dōng gié-sṳ̆k tŏi-guōng Guók-ngṳ̄. 1955 nièng, Gê̤ṳng-sāng-dōng bô gâe̤ng \"Guók-ngṳ̄\" gì ciáng-sék miàng-chĭng gāi có̤ \"Pū-tŭng-uâ\". Ĭng-ôi mùi-tā̤ gâe̤ng gáu-ṳ̆k gì pū-gĭk, ciā buáng gá sié-gī gōng Guók-ngṳ̄ gì nè̤ng muōng lài muōng sâ̤.\n\nDṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k gâe̤ng Dài-uăng gì Guók-ngṳ̄ găk ngṳ̄-ĭng, sṳ̀-ngṳ̄ dēng huŏng-miêng dŭ ô sŏ̤h piĕ kṳ̆-biék.\n\n\n",
"title": "Pū-tŭng-uâ"
},
{
"han_proportion": 0.0035732516590096988,
"text": "\nDṳ̆ng-guók\n\nDṳ̆ng-guók (中國/中国) sê Dĕ̤ng-ā gì 1 ciĕ ùng-mìng, sê sié-gái dék lâu-gū-cā gì ùng-mìng cĭ ék, ô 6 chiĕng siông nièng gì lĭk-sṳ̄. Guók-gê̤ṳng Nô̤i-ciéng cĭ hâiu, Dṳ̆ng-guók ké̤ṳk buŏng-liĕk có̤ Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gâe̤ng Dṳ̆ng-huà Mìng-guók cī 2 bĭk céng-dê sĭk-tā̤.\n\nDṳ̆ng-guók gì cṳ̆-ngṳ̄ cṳ̆-siā hiê-tūng gì lĭk-sṳ̄ găk sié-gái sê dék dòng gì. Dṳ̆ng-guók gì 4 duâi huák-mìng: cāi, sṳ̆-nàng, huōi-iŏh, éng-sáuk-sŭk, dó̤i sié-gái īng-hiōng cêng duâi.\n\n\"Dṳ̆ng-guók\" áng cê-méng é-sé̤ṳ lī-gāi, cêu sê \"dṳ̆ng-găng gì guók-gă\" hĕ̤k-ciā \"dài-dài-dŏng gì guók-gă\". Gū-cā gì Dṳ̆ng-guók-nè̤ng nêng-ùi cê-gă gì guók-gă găk sié-gái gì dài-dài-dŏng.\n\nĬng-ngṳ̄ gâe̤ng gì-tă siŏh piĕ Să̤-huŏng guók-gă chĭng Dṳ̆ng-guók có̤ \"\"China\"\", kō̤-nèng sê gū-cā Cìng-dièu (秦朝) gì miàng-chĭng huăng-ĭk lì gì. Ngò̤-ngṳ̄ chĭng Dṳ̆ng-guók có̤ \"\"Китай\"\", sê téng gū-cā Dṳ̆ng-guók Dĕ̤ng-báe̤k-buô gì siēu-só mìng-cŭk céng-guòng Kié-dăng (契丹) huăng-ĭk lì gì.\n\n\"Ciō dèu-mĕ̤k: Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄\"\n\nGū-cā Dṳ̆ng-guók sê sié-gái ūi-dâi ùng-mìng gì dṳ̆ng-sĭng cĭ ék, lêng-nguôi gūi bĭk ùng-mìng sê Gū Ăi-gĭk, Mī-só̤h-bók-dăk-mī-ā, Gū Hĭ-lé-nà̤, Gū Êng-dô gâe̤ng Mā-iā.\n\nDṳ̆ng-guók ìng-kēu chiĕu-guó 13 é, dâi-mō̤ sê ciòng sié-gái gì 1/5, sê sié-gái siông ìng-kēu dék sâ̤ gì guók-gă. Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók céng-hū gŭng-buó gì mìng-cŭk só-liông sê 56 bĭk, dáng-sê iâ ô ciŏng-gă gū-liông, sĭk-cié ô báh siông bĭk cŭk-gùng sĕng-uăk diŏh Dṳ̆ng-guók.\n\nDṳ̆ng-guók dék ciō-iéu gì mìng-cŭk sê Háng-cŭk, dáng-sê Háng-cŭk gì-sĭk sê iù cêng sâ̤ háik-tūng mâ̤ dè̤ng gì gū-cā mìng-cŭk ṳ̀ng-hăk huák-diēng lì gì. 3 chiĕng nièng ī-lài, ô cêng sâ̤ mìng-cŭk ké̤ṳk Háng-huá (漢化) siàng Háng-cŭk. Chŭi-iòng cūng-kuāng, gó sê ô iā sâ̤ ké̤ṳk dùng-huá gì cŭk-gùng bō̤-liù diŏh cê-gă gì ngṳ̄-ngiòng gâe̤ng ùng-huá dĕk-sáik, iâ īng-hiōng diŏh Háng-cŭk gì ngṳ̄-ngiòng gâe̤ng ùng-huá.\n\nDuâi-buô-hông Dṳ̆ng-guók ngṳ̄-ngiòng dŭ sṳ̆k Háng-câung ngṳ̄-hiê. Dăng-dăng Háng-ngṳ̄ gă-dìng cêu ô iā sâ̤ \"huŏng-ngiòng\", bī-ṳ̀-gōng, Uŏk-ngṳ̄ (Guōng-dĕ̤ng-uâ), Mìng-ngṳ̄, Káh-uâ, Ngù-ngṳ̄, dēng-dēng. Hĭ-háng-ngṳ̄ gì ngṳ̄-ngiòng ô Cáung-ngṳ̄, Mūng-gū-ngṳ̄, Câung-ngṳ̄, Mì-ngù-ī-ngṳ̄, Mièu-ngṳ̄ gâe̤ng Dièu-siēng-ngṳ̄.\n\nDṳ̆ng-guók gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng sê Pū-tŭng-uâ. Dáng-sê găk Nô̤i-mūng-gū, Sĭng-giŏng, Să̤-câung, Guōng-să̤ dēng siēu-só mìng-cŭk cê̤ṳ-dê-kṳ̆, siēu-só mìng-cŭk gì ngṳ̄-ngiòng iâ sê hăk-huák gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng.\n\nDṳ̆ng-guók gì cṳ̆-ngṳ̄ buŏng có̤ Băh-uâ gâe̤ng Ùng-ngiòng. Ùng-ngiòng sê Dṳ̆ng-guók diòng-tūng gì cṳ̆-ngṳ̄, ô gūi chiĕng nièng gì lĭk-sṳ̄; Băh-uâ sê ī kēu-ngṳ̄ có̤ gĭ-chū gì cṳ̆-ngṳ̄ hìng-sék, sê téng 20 sié-gī chĕ̤ gì Ngū-sé̤ṳ Ông-dông kăi-sṳ̄ huák-diēng kī lì gì.\n\nPuâng lā̤ Dṳ̆ng-guók hióng ngiê-sāu sié-gái gì kăi-huóng, iâ ô muōng lài muōng sâ̤ gì hâiu-săng-giāng â̤ báik Ĭng-ngṳ̄.\n\nChŭi-iòng Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók guăng-huŏng sŏng-diòng Mò̤-sìng-lâung, dáng-sê găk huák-lŭk iâ sìng-nêng bêng-chiā bō̤-hô ìng-mìng ô séng-hóng cŭng-gáu gì cê̤ṳ-iù. Dṳ̆ng-guók ciō-iéu gì buōng-tū cŭng-gáu ô Hŭk-gáu, Dô̤-gáu, ī-gĭk Kūng-cṳ̄ dô̤-dáik hŏk-siók sū huák-diēng lì gì Ṳ̀-gáu. Iâ ô mâ̤ ciēu nè̤ng hóng Gĭ-dók-gáu (3%-4%), gâe̤ng Ĭ-sṳ̆-làng-gáu (1%-2%), dēng-dēng.\n\n1990 nièng-dâi, Huák-lùng-gŭng găk Dṳ̆ng-guók huák-diēng cêng ká̤, dáng-sê ĭng-ôi huāng-dó̤i céng-hū, ké̤ṳk diâng có̤ sià-gáu (邪教), géng-cī ìng-mìng séng-hóng.\n\nGâe̤ng Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k siŏng bī-gáu, cŭng-gáu diŏh Dài-uăng bâing-iēng gáing dê̤ṳng-iéu gì gáe̤k-sáik. Chă-bók-dŏ̤ sū-iū gì Dài-uăng-nè̤ng dŭ séng-hóng cŭng-gáu.\n\n\"Ciō dèu-mĕ̤k: Ṳ̀-gáu\"\n\nGăk Dṳ̆ng-guók gūi chiĕng nièng lĭk-sṳ̄ siông, Ṳ̀-gáu ék-dĭk sê tūng-dê sṳ̆-siōng. Dó̤i Kūng-cṳ̄ sṳ̆-siōng gì ciōng-ŏk sê kuŏ-gṳ̄ (科举) cié-dô gì biĕu-cūng. Kuŏ-gṳ̄ cié-dô īng-hiōng lāu Dṳ̆ng-guók ùng-huá gì gá-dĭk-guăng, pī-ṳ̀-gōng, Dṳ̆ng-guók ùng-ìng nêng-ùi cṳ̆-huák sê bī huôi-uâ, hié-kiŏk gáing gèng gì ngiê-sŭk hìng-sék. Ṳ̀-gáu sê Dṳ̆ng-guók cêng sâ̤ diék-hŏk ciĕ-puái gì gĭ-chū.\n\n\n",
"title": "Dṳ̆ng-guók"
},
{
"han_proportion": 0.003537735849056604,
"text": "\nChŭng-cáik\n\nChŭng-cáik (春節) sê Dṳ̆ng-guók dék dê̤ṳng-iéu gì nièng-cáik, kéng-cé̤ṳk sĭng gì siŏh nièng gì kăi-sṳ̄. Chŭng-cáik gì nĭk-gĭ ék-buăng téng gô-lĭk Ciăng-nguŏk chĕ̤-ék gáu Ciăng-nguŏk sĕk-ngô (Nguòng-siĕu-cáik). Dṳ̀ lā̤ Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k, găk Dài-uăng, Uŏk-nàng, Dièu-siēng, Hàng-guók, Nĭk-buōng dēng siŏh piĕ Dĕ̤ng-ā guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆ iâ ô guó Chŭng-cáik gì hŭng-sṳ̆k.\n\nGăk Chŭng-cáik cī gūi nĭk, gáuk-gă-gáuk-hô dŭ â̤ táik dó̤i-lièng, bóng páu-diông, siăh Tái-bìng-iéng, giēu, tòng-guōi, sáe̤ng niāng-gŏ̤ dáh-huói-cièng dēng uăk-dông lì kéng-cé̤ṳk ciā cáik-nĭk.\nGŏng-gé̤ṳ diòng-siók, gū-dâi Dṳ̆ng-guók ô siŏh cṳ̄ng dông-ŭk hô̤ lō̤ „nièng“ (年). „Nièng“ áuk-hìng-áuk-câung, â̤ châung diē chió lā̤ siăh nè̤ng. Gó-chṳ̄, gáuk-gă-gáuk-hô cêu bóng páu-tiông, táik è̤ng-sáik gì cāi diŏh muòng lā̤, cūng-kuāng lì ké̤ṳk „nièng“ dṳ̆k cāu.\n\n\n\n",
"title": "Chŭng-cáik"
},
{
"han_proportion": 0.0068745003996802554,
"text": "\nSiè\n\nSiè (蛇) sê lēng-háik mò̤ kă sāi bók-lō̤ giàng-diô gì bà-hèng dông-ŭk, gâe̤ng dô-dâing sê chĭng-chék. Ô iā-sâ̤ dô-dâing gâe̤ng siè săng cĭng chiông, dáng-sê ng-sê siè. Siè sê sĭk-nṳ̆k dông-ŭk, â̤ siăh tè̤ng-ngiê, cēu-giāng, lō̤-chṳ̄ dēng nâung tàu dŏng-ŭk, iâ ô siŏh-piĕ duâi siè, pī-lâung, mōng, â̤ siăh duâi tàu dông-ŭk. Ô gūi cṳ̄ng siè ô tŭk-cáik, â̤ táu sī bek-bih dông-ŭk.\n\nGăk ìng-lôi gì gáuk ciĕ ùng-huá diē-sié, Siè ô gáuk-cṳ̄ng mâ̤ dè̤ng-iông gì é-ngiê.\n\nDiŏh Dṳ̆ng-guók gū-cā sìng-uâ diē-sié, ìng-lôi sê Nṳ̄-uă sāi tù cô̤ chók gì, lik-sṳ̄ cṳ̆ gōng: \"\"Hù-hĭ lṳ̀ng sĭng, Nṳ̄-uă siè kṳ̆.\"\" (伏羲龍身, 女媧蛇軀.) Gŏng-gé̤ṳ sìng-uâ, Hù-hĭ, Nṳ̄-uă sê Huà-hâ-cŭk gì cū-siĕng. Siè biéng có̤ gâe̤ng sìng-sieng sioh iông, ô sìng-sieng hūng-kuāng nèng-lik gì iông sék cêu sê Dṳ̆ng-guók diòng-siók diē-sié gì lṳ̀ng \n\nGū-cā Dṳ̆ng-guók nàng-huŏng ô cêng sâ̤ siè, gó-chṳ̄ huāi-nē̤ gì mìng-cŭk gáing-gáing buái siè. Găk cī piĕ mìng-cŭk gì miàng-chĭng diē-sié ék-buăng dŭ ô \"tè̤ng\" (虫) cê. Pī-lâung Mìng-uŏk-cŭk gì \"Mìng\" (閩), Hṳ̄ Sêng (許慎) găk «Siók ùng gāi cê» (說文解字) diē-sié siā gáu: \"\"Mìng, dĕ̤ng-nàng uŏk, siè cṳ̄ng.\"\" (閩, 東南越, 蛇種.) Téng gū-dā̤ gáu gĭng-dáng, Hók-gióng ô iā-sâ̤ báh-sáng tiāu (tié-lāu) dò̤ siè dáung sìng lì kámg. Chĭng-dièu Làu Iéng-dìng (劉燕庭) cūng-kuāng gé-cái: \"\"Hók-ciŭ siàng nô̤i iū siè-mìng, hŭk-sék ṳ̀ bìng-mìng ê, gì dĭng sêng siēu.\"\" (福州城内有蛇民, 服飾與平民異, 其丁甚少.)\n\nSiè bà̤ Dṳ̆ng-guók sĕk-nê săng-sáiu dâ̤ 6 ôi. Hók-ciŭ ô siŏh guó sṳ̆k-ngṳ̄-uâ: \"Sáu siè sâ̤ sĭng-sê̤ṳ (sáu siè gì nè̤ng sing-sê̤ṳ cing sâ̤.)\".\n\nSiè gì hìng-chiông cĭng sèu chók-hiêng diŏh Gū Hĭ-lé-nà̤ gì sìng-uâ diē-sié, pī-ṳ̀ \"Gāu-tàu-siè\" (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: \"Ύδρα\", Ĭng-ngṳ̄: \"Hydra\") dēng-dēng.\n\nÁng Iù-tái-gáu gâe̤ng Gĭ-dók-gáu gì Séng-gĭng gà̤-dēng sié gé-cái, Âi-dièng-huòng (Tieng-ciō-gáu hāu la̤ „Dê-dòng‟, gâe̤ng „Tieng-dòng‟ siong dó̤i éng) diē-sié ô sioh tàu â̤ gōng uâ gì siè, i iū-gāng Ā-dŏng gâe̤ng Hâ-uă, ciŏng Ià-huò-huà Siông-dá̤ sū géng-cī gì dé-hiê dái ké̤ṳk ìng-lôi, dáng-sê găk Châung-sié Gé diē-sié mò̤ gōng chĭng-chū ciā siè sê ng sê mò̤-gūi (Sák-dáng). \"\"Ià-huò-huà sū cô̤ dê lā̤ gáuk cṳ̄ng gì séu, mì-dŭk siè dâ̤ ék gāu-guái.\"\" Cháung-sié Gê 3:1 cūng-kuāng tì-sīng ĭ gì tŭk-ciā. Nâ ô găk Sĭng-iók Séng-gĭng ciáh gōng mìng siè gì sĭng-hông sê mò̤-gūi.\n\nChŭi-iòng siè ké̤ṳk Siông-dá̤ có-má dìng-huak, dáng-sê siè gì gū-sê̤ṳ gó muôi sák, găk Séng-gĭng cĭ-hâiu gì nô̤i-ṳ̀ng diē-sié, siè ĭng-nguòng ké̤ṳk báh-sáng géng-ói.\n\nGăk Chók Ăi-gĭk Gé gà̤-dēng-sié gé-cái ô siŏh bĭh gó sê̤ṳ, Mò̤-să̤ gì tiông-tiông biéng có̤ siè ī-hâiu, bô biéng diōng gŏ̤. Nguòng-ùng diŏh â-dā̤:\n\" Ià-huò-huà gâe̤ng Mò̤-să̤ gōng, Nṳ̄ chiū sū niĕng gì sê miéh-nó̤h? Éng gōng, Sê tiông. Gōng, Nṳ̄ ciā tiông cŏ̤h lŏ̤h dê lā̤. Tiông siŏh cŏ̤h lŏ̤h dê, cêu biéng có̤ siè; Mò̤-să̤ cāu kó̤ biê ĭ. Ià-huò-huà gâe̤ng Mò̤-să̤ gōng, Nṳ̄ chiŏng chiū niăh ĭ gì muōi. Mò̤-să̤ chiŏng chiū niăh ĭ, diŏh chiū lā̤ cêu bô biéng có̤ tiông.\" (Chók Ăi-gĭk Gé dâ̤ 4 ciŏng)\n\nMìng-só Gé iâ ô siŏh kuŏk gū-cā dè̤ng-siè gì gū-sê̤ṳ, gâe̤ng Mò̤-să̤ ô góng-guó. Nguòng-ùng diŏh â-dā̤:\n\" Ià-huò-huà cêu sāi huōi-siè diē báh-sáng dṳ̆ng-găng gâ ĭ; Ī-sáik-liĕk nè̤ng sī kó̤ dīng sâ̤. Báh-sáng lì Mò̤-să̤, gōng, Nguāi-nè̤ng bài-báung Ià-huò-huà lièng nṳ̄, ĭng-chṳ̄ ô cô̤i; dăng chiāng nṳ̄ giù Ià-huò-huà dṳ̆k siè liê nguāi kó̤. Mò̤-să̤ cêu tá̤ báh-sáng gì-dō̤. Ià-huò-huà ê̤ṳ Mò̤-să̤ gōng, Nṳ̄ có̤ siŏh tàu huōi-siè gì iông, guá lŏ̤h găng muōi: huàng ké̤ṳk siè gâ gì, nâ ché̤ṳ hiā siè iông cêu â̤ uăk. Mò̤-să̤ cêu có̤ siŏh tàu dè̤ng-siè guá lŏ̤h găng muōi: nâ ô nè̤ng ké̤ṳk siè gâ, siŏh ché̤ṳ ciā dè̤ng-siè cêu â̤ uăk. Mò̤-să̤ cêu có̤ siŏh tàu dè̤ng-siè guá lŏ̤h găng muōi: nâ ô nè̤ng ké̤ṳk siè gâ, siŏh ché̤ṳ ciā dè̤ng-siè cêu â̤ uăk.\" (Mìng-só Gé dâ̤ 21 ciŏng)\n\nTiāu gáu dâ̤ 8 sié-gī hâiu-gĭ, hâiu-săng gì Hĭ-să̤-gă có̤ lāu Iù-dâi huòng-dá̤, kī-chiū gāi-gáik:\n\"Ĭ dṳ̀ kó̤ ciā gŏ̤-dài, páh-puái ngēu-chiông, chó̤i lŏ̤h mŭk-têu gì chiông, ciŏng Mò̤-să̤ sū có̤ gì dè̤ng siè páh hūng-chó̤i; ĭng cā-nĭk gáu hṳ̄ siŏh sì, Ī-sáik-liĕk nè̤ng lŏ̤h ciā dè̤ng siè méng-sèng siĕu hiŏng; ciā dè̤ng siè nè̤ng chĭng Nà̤-huók-dáng.\" (Liĕk-uòng Gé-liŏh, Hâ, 18:4)\n\nGĭ-dók-gáu nêng-ùi siè gì sĭng-hông cêu sê mò̤-gūi, Cháng-sié Gé 3:14 gì ùng-cê â̤ céng-mìng: \"\"Nṳ̄ gé-iòng có̤ ciā dâi, nṳ̄ bī hṳ̄ sâ̤ lĕ̤k hé̤ṳk, báik séu, dék-dék sêu có gó dâe̤ng. Nṳ̄ diŏh sāi bók-lō̤ giàng diô, siŏh sié siăh ŭng-dìng.\"\" Ô nè̤ng giéng gáe̤k cuòi céng-mìng găk nè̤ng tău-siăh siêng-áuk-guō cĭ-sèng, siè ô săng kă. Dáng-sê, ciā siè nâ sê mò̤-gūi cê-gă gì uâ, ĭ ké̤ṳk hūng-kuāng có, sáung sê mò̤-gūi gì tī-ṳ̄k gâe̤ng sék-bâi.\n\nGăk Sĭng-iók Séng-gĭng Mā-tái Hók-ĭng dâ̤ 3 chiong 17 ciék gé cái, Sā̤-ciā Iók-hâng ching-hu lì-ché̤ṳ ĭ gì Huák-lé-suói nè̤ng gâe̤ng Sák-tū-găi nè̤ng có̤ \"\"dŭk-siè gì lôi\"\". Â-dāu 23 ciong 33 ciék gé cái, Ià-sŭ iâ sāi dè̤ng-iông gì bī-ê̤ṳ, gōng: \"\"Dŭk-siè gì lôi ā, nṳ̄ dĕ̤ng-nē̤ â̤ biê dék dê-nguŏh gì hìng-huăk nĭ?\"\"\n\nDṳ̀ lā̤ cī piĕ, Sĭng-iók Séng-gĭng iâ ô siŏh-piĕ ciáng-méng siā siè gì dê-huŏng, pī-lâung, găk Mā-tái Hók-ĭng dâ̤ 10 ciong 16 ciék, Ià-sŭ dó̤i sĕk-nê muòng-sĕng gōng: \"\"Nguāi sāi nṳ̄ kó̤, chiông iòng diē lòng gùng: gó-chṳ̄ diŏh lìng-gáuk chiông lâu-siè, sùng-liòng chiông băh-gák.\"\"\n\nIà-sŭ dò̤ „Mò̤-să̤ găk săng lā̤ gṳ̄ siè‟ gâe̤ng cê-gă dó̤i-dáu bī:\n\" Chiông Mò̤-să̤ câi-cā diŏh kuōng-iā gṳ̄ lâu-siè, Ìng-cṳ̄ dék-dék iâ ciŏng-uâng ké̤ṳk nè̤ng gṳ̄ kī: sāi huàng séng Ĭ gì nè̤ng cêu â̤ miēng tìng-lùng dáik īng-sĕng.\" (Iók-hâng Hók-ĭng dâ̤ 3 ciŏng)\n\nDiŏh ciā bī-gáu diē-sié, Ià-sŭ mò̤ āi ciŏng cê-gă gâe̤ng siè lièng-hiê kī-lì, sê buóh ciŏng ĭ lôi-bī có̤ \"siong-séng\" gì dó̤i-chiông, nè̤ng nâ siong-séng ĭ cêu â̤ dáik-géu, cĭng-chiông hī piĕ ché̤ṳ dè̤ng-siè lì dáik-géu gì nè̤ng. Câing-nguôi diŏh Mĕk-sê Liŏh 12 ciong 9 ciék gà̤-dēng ô iā iéu -gīng gì īng-ê̤ṳng, cī īng-ê̤ṳng gâe̤ng siè ô gang-guó, nguòng-ùng siā gáu:\n\"Ciā duâi lṳ̀ng, cêu sê câi-cā gì lâu-siè, iâ chĭng có̤ Mò̤-gūi Sák-dáng, iū-hĕ̤k tŭng sié-găng gì, giéng dṳ̆k lŏ̤h dê lā̤; ĭ gì sé̤ṳ-ciā gâe̤ng ĭ iâ cà̤ dṳ̆k lŏ̤h kó̤.\"\n\nCiā ùng-cê niông nè̤ng siŏng-séng Cháung-sié Gé diē-sié gì siè cêu sê mò̤-gūi buōng-sĭng; cuòi iâ â̤ gāi-sék Hâ-uă ká̤-sié gâe̤ng siè gōng uâ sèng-âu mò̤ chiă-ngià--ĭng-ôi ĭ ng-sê lā̤ gâe̤ng siŏh tàu siè gōng uâ, gâe̤ng ĭ gōng uâ gì, sê săng cêng cóng, cêng chŭng-mìng, iâ cêng ngài-áuk gì siŏh ciáh tiĕng-sé̤ṳ.\n\n\n",
"title": "Siè"
},
{
"han_proportion": 0.005780346820809248,
"text": "\nSăng-sáiu\n\nSăng-sáiu (生肖) sê Dĕ̤ng-ā dê-kṳ̆ siŏh piĕ mìng-cŭk dò̤ lì dô̤i-biēu nièng-găng gì 12 cṳ̄ng dông-ŭk. Dó̤i Háng-cŭk lì gōng, 12 săng-ngáu gì sông-sê̤ṳ sê: Chṳ̄, Ngù, Hū, Tó, Lṳ̀ng, Siè, Mā, Iòng, Gàu, Giĕ, Kēng, Dṳ̆. Ĭng-ôi dê-ciĕ gâe̤ng săng-ngáu siŏh-iông, dŭ sê 12 bĭk, sū-ī mūi bĭk dê-ciĕ dŭ gâe̤ng siŏh bĭk săng-ngáu siŏng-dó̤i.\n\n\n",
"title": "Săng-sáiu"
},
{
"han_proportion": 0.005681818181818182,
"text": "\nHáik\n\nHáik (血) sê dông-ŭk sùng-kuàng hiê-tūng gì siŏh cṳ̄ng tĕk-sṳ̀-huá gì cū-cék, iù háik-ciŏng (\"blood plasma\") diē-sié gì gūi lôi sá̤-bău cū-siàng. Sá̤-bău sìng-hông sê:\n\n\n",
"title": "Háik"
},
{
"han_proportion": 0.0007567158531971245,
"text": "\nCê̤ṳ-iù\n\nCê̤ṳ-iù (自由), gāng-dăng gōng, cêu sê nè̤ng kó̤ siōng, kó̤ gōng, hĕ̤k-ciā kó̤ có̤ siŏh giông dâi-gié gì giók-é. Cê̤ṳ-iù sê nè̤ng dék gĭ-buōng gì guòng-lê, bĕk-nè̤ng mâ̤-sāi chák iâ mâ̤-sāi dŏk kó̤.\n\nĬ gì é-sé̤ṳ sê mâ̤ nguông hŭk-cṳ̀ng bĕk-nè̤ng. Ciā hìng-sék gì cê̤ṳ-iù gióng-lĭk diŏh dó̤i gó̤-ìng (hĕ̤k gùng-tā̤) ī-gĭk dó̤i ĭ gì kuàng-gīng gì huāng-káung gà̤-dēng: nguāi nâ ké̤ṳk guăng diē găng-lò̤, găk nguāi gì guòng-lĭk gâe̤ng kuàng-gīng diē-sié nguāi sê cê̤ṳ-iù gì, bók-guó nguāi mò̤ cê̤ṳ-iù pēu-nêng sê̤ṳ-sĭk. Cê̤ṳ-iòng huák-cáik iâ buŏh-sók ciā cê̤ṳ-iù: hùng-nó̤h nè̤ng dŭ mò̤ cê̤ṳ-iù buŏi (chŭi-iòng nē̤ng-gă â̤-sāi hĕ̤k-ciā mâ̤-sāi ché). Ī-suói-ā Báik-lìng (\"Isaiah Berlin\") nêng-ùi cī cṳ̄ng cê̤ṳ-iù sê \"siĕu-gék cê̤ṳ-iù\" (\"negative freedom\"): mò̤ siéh-nó̤h nó̤h làng lā̤ nguāi hèng-dông (dĕk-biék sê ké̤ṳk bĕk-nè̤ng). Ĭ gó kṳ̆-biék chók \"cék-gék cê̤ṳ-iù\" (\"positive freedom\"), sê bī nguāi có̤ sōng-sĕk kó̤ hèng-dông gì cê̤ṳ-iù.\n\n\"Cê̤ṳ-iù\" ciā kēu-hô̤ sèu-sèu ké̤ṳk dò̤ lì diêu-huáng ìng-mìng gáik-mêng, có̤-huāng. Pī-ṳ̀-gōng Séng-gĭng Chók Ăi-gĭk Gé diē-sié gì Mò̤-să̤ liāng-dô̤ ĭ gì ìng-mìng liê-kŭi Ăi-gĭk, dáik diŏh cê̤ṳ-iù. Găk Mā-dĭng Lô-dáik Gĭng chók-miàng gì iēng-gōng \"Nguāi ô siŏh bĭk Máe̤ng\" diē-sié, ĭ īng-ê̤ṳng lāu Mī-guók ŭ-nù gì lìng-hùng-gŏ̤: \"\"Gáu muōi cê̤ṳ-iù lāu! Gáu muōi cê̤ṳ-iù lāu! Gāng-siâ ciòng-nè̤ng gì Siông-dá̤ nē̤ng-gă gáu muōi cê̤ṳ-iù lāu!\"\"\n\nCê̤ṳ-iù iâ biēu-sê nô̤i-sĭng cê̤ṳ-dê (\"inner autonomy\"), hĕ̤k-ciā kóng-cié cê-gă gì nô̤i-buô sié-huóng. Cuòi bău-guák â-dā̤ gūi bĭk kō̤-nèng gì dê̤ṳng-iéu-séng:\n\nGăk Háng-sṳ̆ Sák-sṳ̆ (\"Hans Sachs\") gì hié-kiŏk diē-sié, Gū Hĭ-lé-nà̤ diék-hŏk-gă Dâ̤-ĕu-gṳ̆ng-nà̤ (\"Diogenes of Sinope\") gâe̤ng Ā-lĭk-săng-dâi Dâi-dá̤ (\"Alexander the Great\") gōng: \"Nṳ̄ sê nguāi nù-chài gì nù-chài.\" Cī ôi diék-hŏk-gă ī-gĭng ciéng-iàng giăng-pá, ṳ̆k-uông, gâe̤ng găng-huō, dáng sê Ā-lĭk-săng-dâi gó găk lā̤ hŭk-sê̤ṳ cī piĕ ciō-nè̤ng. Chŭi-iòng ĭ cĭng-hŭk lāu nguôi-buô gì sié-gái, dáng-sê ĭ gó muôi cĭng-hŭk ĭ nô̤i-buô gì sié-gái. Dṳ̀ lā̤ cê-gă, hùng-nó̤h dŭ mò̤ nièng-ngài niông cê-gă kóng-cié nô̤i-sĭng sié-gái.\n\n20 sié-gī ô cĭng sâ̤ céng-dê ông-dông-ciā ciĕ-tì cī cṳ̄ng hìng-sék gì cê̤ṳ-iù, pī-ṳ̀-gōng Nà̤-lò̤-sŏng Mâng-dáik-lá (\"Nelson Mandela\"), Séng-hṳ̀ng Găng-dê (\"Mahatma Gandhi\"), Là̤-háik Uā-là̤-să (\"Lech Wałęsa\") gâe̤ng Uă-cṳ̀-lá-hŭ Hăk-mì-ī (\"Václav Havel\"), dēng-dēng.\n\nCéng-dê huâng-ùi nô̤i gì cê̤ṳ-iù sê bī biēu-dăk gó̤-ìng é-cé gì nèng-lĭk hĕ̤k giók-é. Céng-dê cê̤ṳ-iù bău-guák cĭng sâ̤ cṳ̄ng-lôi, bī-lâung gáu-ṳ̆k cê̤ṳ-iù, cŭng-gáu cê̤ṳ-iù, ngiòng-lâung cê̤ṳ-iù, chók-bēng cê̤ṳ-iù, cĭk-huôi cê̤ṳ-iù, iè-dông cê̤ṳ-iù (hĕ̤k lṳ̄-hèng cê̤ṳ-iù), dēng-dēng.\n\n\n",
"title": "Cê̤ṳ-iù"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nC ngṳ̄-ngiòng\n\nC ngṳ̄-ngiòng sê 1 cṳ̄ng piĕng-tiàng ngṳ̄-ngiòng, 1972 nièng iù Dĕng-nì-sṳ̆ Lĭk-chiĕ (\"Dennis Ritchie\") găk Unix chŏ̤-cáuk hiê-tūng gà̤-dēng siék-gié chók-lì gì. Gĭng-dáng-nĭk gì C ngṳ̄-ngiòng ī-gĭng huák-diēng siàng kuá bìng-dài gì piĕng-tiàng ngṳ̄-ngiòng, īng-hiōng lāu gì-tă cêng sâ̤ ngṳ̄-ngiòng, chiông C++, Java, C# dēng-dēng.\n\nC ngṳ̄-ngiòng gì sāi-ê̤ṳng iā lìng-uăk, pī-ṳ̀-gòng, \"char\" lôi-hìng gì biéng-liông â̤-sāi dáung có̤ \"int\" lôi-hìng, sêng-cé â̤ kĕk cī-cĕng (\"pointer\") dēng dă̤-gék huŏng-sék huōng-ông nô̤i-còng.\n\nÂ-dā̤ gì dô̤i-mā hô̤ lō̤ \"\"Hello World\"\", sèu-sèu sê nè̤ng kī-chiū ŏ̤h C ngṳ̄-ngiòng gì tàu-tàu ciáh tiàng-sê̤ṳ.\n\nÂ-dā̤ sê sāi C ngṳ̄-ngiòng siā gì siŏh ciáh gāng-dăng gì tiàng-sê̤ṳ, mŭk-dék sê suŏ-chók “Hello, world!”\n\n\n",
"title": "C ngṳ̄-ngiòng"
},
{
"han_proportion": 0.045627376425855515,
"text": "\nCiŏng-ciŭ\n\nCiŏng-ciŭ (漳州, Mìng-nàng-uâ: \"Chiang-chiu\", Ĭng-ngṳ̄: \"Zhangzhou\" hĕ̤k \"Changchow\") sê Hók-gióng-sēng nàng-buô iòng-hāi gì dê-gék-chê. Ciŏng-ciŭ báe̤k-buô sê Ciòng-ciŭ gâe̤ng Â-muòng, să̤-báe̤k-buô sê Lṳ̀ng-ngàng, nàng-buô iâ gâe̤ng Guōng-dĕ̤ng-sēng siŏng ciék.\n\nCiŏng-ciŭ ô 2 bĭk kṳ̆: Hiŏng-siàng (薌城) gâe̤ng Lṳ̀ng-ùng (龍文), 1 bĭk gâing-gék-chê Lṳ̀ng-hāi (龍海), ī-gĭk 8 bĭk gâing: Bìng-huò (平和), Ciéu-ăng (詔安), Ciŏng-puō (漳浦), Diòng-tái (長泰), Dĕ̤ng-săng (東山), Huà-ăng (華安), Nàng-cêng (南靖) gâe̤ng Hùng-siĕu (雲霄).\n\n\n",
"title": "Ciŏng-ciŭ"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nDṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k\n\nDṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sū lī-dê gì dê-kṳ̆, dáng-sê mò̤ bău-guák Hiŏng-gē̤ng gâe̤ng Ó̤-muòng. Ng-sāi áng cê-méng kó̤ lī-gāi \"Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k\", ĭng ciā kái-niêng ék-buăng sê ôi lāu kṳ̆-biék Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sū lī-dê gì Dài-uàng, Pàng-hù, Gĭng-muòng gâe̤ng Mā-cū, gó-chṳ̄, Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k iâ bău-guák Hāi-nàng.\n\n\n",
"title": "Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k"
},
{
"han_proportion": 0.0165016501650165,
"text": "\nNguòng-siĕu-cáik\n\nNguòng-siĕu-cáik (元宵節) sê Dṳ̆ng-guók diòng-tūng gì nièng-cáik, nĭk-gĭ sê gô-lĭk Ciăng-nguŏk sĕk-ngô, sê kéng-cé̤ṳk sĭng-nièng gì muōi-nĭk. Găk Hók-ciŭ dēng nàng-huŏng dê-kṳ̆, gáuk-gă-gáuk-ciō dŭ cṳ̄ Nguòng-siĕu-uòng siăh, màng-buŏ gṳ̄-hèng Dĕng-huôi (燈會), diòng-méng cêng nâu-iĕk. \n\n\n",
"title": "Nguòng-siĕu-cáik"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nNguòng-siĕu\n\nNguòng-siĕu kō̤-nèng sê:\n\n\n",
"title": "Nguòng-siĕu"
},
{
"han_proportion": 0.018072289156626505,
"text": "\nNguòng-siĕu-uòng\n\nNguòng-siĕu-uòng (元宵丸, gāng-chĭng \"nguòng-siĕu\") sê găk Nguòng-siĕu-cáik siăh gì nó̤h, sāi sŭk-mī-hūng có̤ siàng, ô âng, ê diĕng (iâ ô gèng gì).\n\n\n",
"title": "Nguòng-siĕu-uòng"
},
{
"han_proportion": 0.002527379949452401,
"text": "\nDìng Gīng-ê̤ṳng\n\nDìng Gīng-ê̤ṳng (陳景潤, 1933n 5ng 22h - 1996n 3ng 19h), Hók-ciŭ-nè̤ng, Dṳ̆ng-guók chók-miàng gì Só-hŏk-gă.\n\nĬ diŏh Â-muòng Dâi-hŏk Só-hŏk-hiê bék-ngiĕk hâiu, báik-cèng có̤ guó Dṳ̆ng-hŏk só-hŏk sĭng-săng, mò̤ nuâi òng diêu diōng Â-muòng Dâi-hŏk có̤ cṳ̆-lâiu-uòng, ngiēng-géu só-lâung (\"number theory\"). 1956 nièng diêu diē Dṳ̆ng-guók Kuŏ-hŏk-iêng Só-hŏk Ngiēng-géu-sū; 1980 nièng ké̤ṳk sōng-gṳ̄ có̤ Dṳ̆ng-kuŏ-iêng Ŭk-lī-hŏk gâ̤eng Só-hŏk-buô gì ūi-uòng.\n\nGé̤ṳ-siók, Dìng Gīng-ê̤ṳng siŏh-sié sāng-kiêng, sêng-cé dŭ ng sā̤-ngāi ng sā̤-tŏng.\n\nDĭng Gīng-ê̤ṳng gì ngiēng-géu gĕ̤ng-cáuk ciō-iéu cĭk-dṳ̆ng diŏh sĕ̤ng-săng só-só chăi-siōng (\"twin prime conjecture\"), Uă-līng ông-dà̤ (\"Waring's problem\"), Gŏ̤-dáik-bă-háik chăi-siōng (\"Goldbach's conjecture\") gâe̤ng Lé-gĕng-dáik chăi-siōng (\"Legendre's conjecture\"), īng-dô̤ hŭng-sék só-lâung (\"analytic number theory\") gì céng-buô. Ĭ găk 1966 nièng huák-biēu siŏh piĕng lâung-ùng, céng-mìng lāu Dìng-sê dêng-lī (\"Chen's theorem\"): êng-hò̤ gáu duâi (\"sufficiently large\") gì ngēu-só dŭ â̤ buŏng siàng 2 bĭk só-só, hĕ̤k-ciā sê 1 bĭk cék-só gâe̤ng 1 bĭk buáng-só-só (2 bĭk só-só gì cék) gì huò. Bī-lâung-gōng, 100 = 23 + 7 · 11.\n\n\n\n",
"title": "Dìng Gīng-ê̤ṳng"
},
{
"han_proportion": 0.007444168734491315,
"text": "\nChé̤ṳng\n\nChé̤ṳng (銃) sê 1 lôi ū-ké gì tūng-chĭng. Ché̤ṳng tŭng-guó huōi-iŏh iòng-siĕu kĕ̤ng-ké sū sék-bóng gì nèng-liông, ciŏng ché̤ṳng-cī (銃籽) ī cêng ká̤ gì sók-dô huák-siâ chók, sák-siŏng-lĭk cêng duâi. Ché̤ṳng sèu-sèu ké̤ṳk nè̤ng dò̤ lì huâng cô̤i tài nè̤ng, sê iā ngùi-hiēng gì nó̤h, gó-chṳ̄ ô siŏh piĕ guók-gă dŭ hâing-cié ché̤ṳng gì sāi-ê̤ṳng, cêng-cé mò̤ ṳ̀ng-sé̤ṳ pū-tŭng báh-sáng ô ché̤ṳng.\n\n\n",
"title": "Ché̤ṳng"
},
{
"han_proportion": 0.0058823529411764705,
"text": "\nKēng\n\nKēng (犬) sê gă-iōng gì dông-ŭk, sṳ̆k kēng-kuŏ, gâe̤ng lòng sê chĭng-chék. Nè̤ng iōng kēng ô gūi chiĕng nièng gì lĭk-sṳ̄, gĭng-dáng gì kēng ô cêng sâ̤ cṳ̄ng-lôi.\n\n\n",
"title": "Kēng"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nSQL\n\nSQL (IPA: [ˈɛsˈkjuˈɛl] hĕ̤k-ciā [ˈsiːkwəl]), Ĭng-ùng ciòng-chĭng sê \"\"Structured Query Language\"\" (é-sé̤ṳ sê \"Giék-gáiu-huá Că-sùng Ngṳ̄-ngiòng\") sê siŏh cṳ̄ng iā giàng-sì gì diêng-nō̤ ngṳ̄-ngiòng, ké̤ṳk dò̤ lì găk guăng-hiê-hìng só-gé̤ṳk-kó guāng-lī hiê-tūng (\"relational database management systems\") diē-sié cháung-gióng (\"create\"), hĕk-dáik (\"retrieve\"), huăng-sĭng (\"update\") gâe̤ng tài-lâi (\"delete\") só-gé̤ṳ. Ĭ chók-sié diŏh 1974 nièng, kăi-huák gŭng-sĭ sê IBM. Téng ĭ dék cā gì bēng-buōng gáu hiêng-câi, SQL ô gĭng-lĭk siŏh piĕ biéng-huá: ĭ ké̤ṳk ANSI gâe̤ng ISO biĕu-cūng-huá, bêng-chiā, gĭng-dáng-nĭk gì SQL ī-gĭng ciĕ-tì dó̤i-chiông-guăng-hiê-hìng só-gé̤ṳ-kó guāng-lī hiê-tūng (\"object-relational database management systems\").\n\nCiĕ-tì SQL gì só-gé̤ṳ-kó hiê-tūng cuō-iéu ô: Oracle, SQL Server, DB2 gâe̤ng MySQL.\n\nCă-sùng ngṳ̄-guó ké̤ṳk dò̤ lì sìng-tō̤ só-gé̤ṳ-kó biēu diē-sié gì gé-liŏh, sāi SELECT ngṳ̄-guó.\n\nSó-gé̤ṳ Chŏ̤-cé̤ṳng Ngṳ̄-ngiòng ngṳ̄-guó ké̤ṳk dò̤ lì siŭ-gāi biēu gì nô̤i-ṳ̀ng, ô 3 cṳ̄ng:\n\nSó-gé̤ṳ Dêng-ngiê Ngṳ̄-ngiòng ngṳ̄-guó ké̤ṳk dò̤ lì dêng-ngiê só-gé̤ṳ-kó diē-lié só-gé̤ṳ gì cū-hăk huŏng-sék, ô 5 cṳ̄ng:\n\nSê̤ṳ-ô Kóng-cié ngṳ̄-guó ké̤ṳk dò̤ lì ciŏng dó̤i só-gé̤ṳ-kó gé-liŏh sū có̤ gì siŭ-gāi īng-uōng bō̤-còng kī-lì, hĕ̤k-ciā sê chṳ̄-siĕu cī piĕ chŏ̤-cáuk. Sê̤ṳ-ô Kóng-cié ô 3 cṳ̄ng:\n\nSó-gé̤ṳ Kóng-cié Ngṳ̄-ngiòng ngṳ̄-guó ké̤ṳk dò̤ lì siŭ-gāi só-gé̤ṳ-kó giék-gáiu gì chŏ̤-cáuk guòng-âing, ô 2 cṳ̄ng:\n\nÂ-dā̤ sê 1 guó gāng-dăng gì SQL ngṳ̄-guó, gŭng-nèng sê téng 1 tiŏng hô̤ lō̤ \"\"books\"\" gì biēu diē-sié că-sùng gá-gáh bī 100.00 gói gì sū-iū cṳ̆ gì gé-liŏh, bêng áng cṳ̆-miàng bà̤ ché̤ṳ-sê̤ṳ.\n\n\n",
"title": "SQL"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nDáik-ngṳ̄\n\nDáik-ngṳ̄ (\"Deutsch\") sê Să̤ Gé-ī-màng-ngṳ̄ gì siŏh ciĕ, sê sié-gái ciō-iéu gì ngṳ̄-ngiòng cĭ-ék. Dáik-ngṳ̄ gâe̤ng Ĭng-ngṳ̄, Hò̤-làng-ngṳ̄ sê chĭng-chék. Ciòng sié-gái ī Dáik-ngṳ̄ có̤ mū-ngṳ̄ gì nè̤ng dŭ-liāng ô 9500 uâng gáu 1 é, iâ ô 2000 uâng nè̤ng ī Dáik-ngṳ̄ có̤ dâ̤ 2 ngṳ̄-ngiòng. Găk Ĕu-ciŭ gâe̤ng sié-gái gì-tă sū-câi, hăk-hâu diē-sié dŭ ô gá Dáik-ngṳ̄.\n\nDṳ̆ng-sié-gī sèng-âu, Dáik-ngṳ̄ gó muôi tūng-ék, ĭ sê Dĕ̤ng Huák-làng-káik-nè̤ng (\"Westfranken\") sū gōng gì gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng gì tūng-chĭng.\n\n16 sié-gī, Mā-dĭng Lô-dáik gŏng-gé̤ṳ Dáik-guók dĕ̤ng-buô gâe̤ng dṳ̆ng-buô gì Gŏ̤-dê Dáik-ngṳ̄ (\"Hochdeutsch\") huăng-ĭk «Séng-gĭng». Cī buô «Séng-gĭng» cêu siàng có̤ ī-hâiu Dáik-ngṳ̄ cṳ̆-ngṳ̄ gì biĕu-cūng.\n\nÂ-dā̤ guók-gă diâng Dáik-ngṳ̄ có̤ mì-ék gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng:\n\nÂ-dā̤ guók-gă diâng Dáik-ngṳ̄ có̤ gūi bĭk guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng cĭ-ék:\n\nDáik-ngṳ̄ iâ gṳ̆ng-sùi Dáik-guók-nè̤ng gì iè-mìng diòng gáu sié-gái gì-tă sū-câi.\n\n\n",
"title": "Dáik-ngṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.00850546780072904,
"text": "\nHók-ăng-uâ\n\nHók-ăng-uâ (福安話) sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ báe̤k buô gì siŏh cṳ̄ng dâi-biēu huŏng-ngiòng, sṳ̆k Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Báe̤k-piéng. sāi gì nè̤ng ciō-iéu diŏh Hók-gióng-sēng Mìng-dĕ̤ng Nìng-dáik gì Hók-ăng-chê. Hók-ăng-uâ sê Báe̤k-piéng gì dâi-biēu huŏng-ngiòng, gâe̤ng gì-tă Báe̤k-piéng huŏng-ngiòng chă-mâ̤-kó̤-huông, ô gì nè̤ng iâ ciŏng gó̤-lòng ciáh Báe̤k-piéng huŏng-ngiòng dŭ dò̤ tūng-chĭng hô̤ lā̤ „Hók-ăng-uâ“.\n\nHók-ăng gô-dā̤ sê Nìng-dáik dê-kṳ̆ gì ùng-huá dṳ̆ng-sĭng. Chĭng-dièu muăk-nièng, chók-hiêng siŏh buōng ciŏng-muòng gái-siêu Hók-ăng-uâ ĭng-ông gì ông-cṳ̆, miàng-cê hô̤ lō̤ «Ăng-kiŏng Báik-ĭng» (安腔八音).\n\nSiŏng-dó̤i Hók-ciŭ-uâ lì gōng, Hók-ăng-uâ diē-sié bō̤-liù siŏng-dŏng sâ̤ gì gū-dâi Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì dĕk-sáik. Hók-ăng-uâ iâ sêu báe̤k buô Ngù-ngṳ̄ gì īng-hiōng, huák-sĕng siŏh-buô-hông gì biéng-huá.\n\n\n\n",
"title": "Hók-ăng-uâ"
},
{
"han_proportion": 0.022900763358778626,
"text": "\nĂng-kiŏng Báik-ĭng\n\n«Ăng-kiŏng Báik-ĭng» sê 1 buô huāng-éng Chĭng-dièu muăk-gĭ gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ăng-uâ gì ông-cṳ̆, cáuk-ciā sê Lṳ̆k Siông-lìng (陸尚淋) gâe̤ng ĭ hŏk-sĕng Dìng Dĕng-kŭng (陳登昆). Cī buô ông-cṳ̆ sê ngiēng-géu Hók-ăng-uâ dê̤ṳng-iéu gì cṳ̆-lâiu.\n\n\n",
"title": "Ăng-kiŏng Báik-ĭng"
},
{
"han_proportion": 0.007054673721340388,
"text": "\nMā-cū (Dō̤)\n\nMā-cū (馬祖) sê Lièng-gŏng dĕ̤ng-buô 19 bĭk dō̤-sê̤ṳ gì tūng-chĭng, gĭng-dáng sê sṳ̆k Dṳ̆ng-huà Mìng-guók Hók-gióng-sēng Lièng-gŏng-gâing guāng gì. Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók iâ gōng cê-gă dó̤i cŭ-uái ô ciō-guòng, ciŏng ĭ gŭi gáu Hók-gióng-sēng Hók-ciŭ-chê Lièng-gŏng-gâing â-dā̤ guāng, sĭk-cié táu-dā̤ mò̤ tūng-dê guó.\n\nMā-cū gì miàng-chĭng sê téng Hók-gióng buōng-iòng gì sìng-siĕng Mā-cū Bò̤-bò̤ lì gì.\n\nMā-cū dê-kṳ̆ gì iè-mìng ciō-iéu sê téng Diòng-lŏ̤h (長樂) lì gì. Gó-chṳ̄ gĭng-dáng gì Mā-cū ngṳ̄-ngiòng ùng-huá dŭ cêng chiông Diòng-lŏ̤h.\n\n\n\n",
"title": "Mā-cū (Dō̤)"
},
{
"han_proportion": 0.01943095072866065,
"text": "\nMìng-gĕ̤ng\n\nMìng-gĕ̤ng (閩江) sê Hók-gióng-sēng dék duâi gì ò̤, huák-nguòng diŏh Hók-gióng gâe̤ng Gŏng-să̤ biĕng-gái gì Ū-ì-săng-mĕk, hióng dĕ̤ng-nàng làu diē Dĕ̤ng-hāi. Gáng-làu dòng 577 gŭng-lī, làu-mĭk miêng-cék 60,992 bìng-huŏng gŭng-lī, mū-liŏh iéng Hók-gióng ciòng sēng miêng-cék gì 50% ī-siông. Nàng-bìng cĭ gèng sê siông-kă̤, Nàng-bìng gáu Kŭ-chèng Cūi-kāu sê dŏng-kă̤, Cūi-kāu â-dā̤ sê â-kă̤. Mìng-gĕ̤ng ô cêng sâ̤ ciĕ-làu, cūi-liông hŭng-hó, bìng-gĭng làu-liông sê 1,980 lĭk-huŏng-mī/miēu, làu-mĭk miêng-cék găk Dṳ̆ng-guók ciō-iéu gĕ̤ng-ò̤ dâi-dŏng bà̤ dâ̤ 12 ôi, nièng bìng-gĭng làu-liông bà̤ ciòng-guók dâ̤ 7 ôi. Uòng-ò̤ gì làu-mĭk miêng-cék bī Mìng-gĕ̤ng duâi 11 buôi, bók-guó cūi-liông nâ sê ĭ gì 92%.\n\nMìng-gĕ̤ng diŏh Siông-duô ô 3 dèu nguòng-tàu: báe̤k-nguòng Gióng-kă̤ (建溪); dṳ̆ng-nguòng Hó-dòng-kă̤ (富屯溪), iâ hô̤ lō̤ Giéng-kă̤ (劍溪); nàng-nguòng Să-kă̤ (沙溪). Cī 3 dèu kă̤ găk Ū-ì-săng-mĕk gâe̤ng Dái-ùng-săng-mĕk diē-sié uăng lì uăng kó̤, pă lì pă kó̤, gáu dṳ̆ng-muōi găk Nàng-bìng hó-gê̤ṳng làu gáu siŏh-dŏi. Mìng-gĕ̤ng dṳ̆ng-iù dê-kṳ̆ buŏng có̤ Iù-kă̤ (尤溪) gâe̤ng Kŭ-chèng-kă̤ (古田溪), hâ-iù làu diē Duâi-ciŏng-kă̤ (大樟溪) gâe̤ng Muòi-kă̤ (梅溪).\n\nMìng-gĕ̤ng găk Hók-ciŭ chê-kṳ̆ buŏng có̤ nàng báe̤k 2 dèu, téng Nàng-dòi (南臺) diŏh Mā-muōi (馬尾) hăk-biáng, găk Mìng-ăng-déng (閩安鎮) bô buŏng có̤ 2 dèu diē Dĕ̤ng-hāi. Mìng-gĕ̤ng găk Hók-ciŭ ô cêng sâ̤ gīng-guăng, chiông Gĭng-săng-sê, Gĕ̤ng-sĭng Gŭng-huòng, Lò̤-sĭng-ták dēng-dēng.\n\n\n",
"title": "Mìng-gĕ̤ng"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nBô-uăk-cáik\n\nBô-uăk-cáik sê Gĭ-dók-gáu dék dê̤ṳng-iéu gì cáik-nĭk, nĭk-gĭ sê giĕng-dṳ̆k nièng Chŭng-hŭng nguŏk-ièng cĭ hâiu gì tàu bĭk Lā̤-buái. Hông gáu gì nè̤ng găk cī sŏ̤h gĕ̤ng kéng-cé̤ṳk Ià-sŭ gì bô-uăk (dâi-kái huák-sĕng diŏh gŭng-nguòng 27 gáu 33 nièng, Ià-sŭ ké̤ṳk déng sī diŏh sĕk-cê-gá gà̤-dēng hâiu gì dâ̤ 3 nĭk).\n\nGăk cuō-iéu gì Gĭ-dók-gáu siâ-huôi gì Să̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng (dṳ̀ kī Ĭng-ngṳ̄, Dáik-ngṳ̄ gâe̤ng siŏh piĕ Sṳ̆-lá-hŭ ngṳ̄-ngiòng) diē-lié, ciā cáik-nĭk gì miàng-chĭng sê téng \"\"Pesach\"\" lì gì, sê Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ \"Uŏk guó\" (\"Pass over\") gì é-sé̤ṳ.\n\nĬng-ngṳ̄ gâe̤ng Dáik-ngṳ̄ gì miàng-chĭng \"\"Easter\"\" gâe̤ng \"\"Ostern\"\" sê téng siŏh ciáh Ăng-gáh-lò̤ Sák-sŏng nṳ̄-sìng gì miàng \"\"Eostre\"\" lì gì. Gŏng-gé̤ṳ 8 sié-gī Ĭng-guók gì Gĭ-dók siŭ-dô̤-sê̤ṳ gâe̤ng lĭk-sṳ̄ hŏk-gă Bī-dáik (\"Bede\") sāi Lá-dĭng-ngṳ̄ sū gé-cái gì:\n\n\"\"Eosturmonath, qui nunc paschalis mensis interpretatur, quondam a dea illorum quae Eostre vocabatur et cui in illo festa celebrabant nomen habuit.\"\"\n\nHuăng-ĭk: \"Eosturmonath, hiêng-câi ké̤ṳk ĭk có̤ bô-uăk nguŏk (\"paschal month\"), nguòng-lài sê gŏng-gé̤ṳ nṳ̄-sìng Eostre sū kī gì, hiêng-câi ī-gĭng sê ciā cáik-nĭk gì miàng-chĭng lāu.\"\n\nBô-uăk-cáik chiông-cĭng Ià-sŭ iù sī diē bô-uăk. Dâ̤ ék, ĭ kēng-diâng Ià-sŭ gì sĭng-hông sê bô-uăk gì Géu-cuō. Găk Dĕ̤ng-céng-gáu gì duòng-tūng diē-sié, cuòi sê ciâ gáu-dòng diē gì séng-chiông biēu-hiêng chók gì, ĭ biēu-hiêng chók sŏ̤h ciáh dáik-séng gì, bô-uăk gì Gĭ-dók. Dâ̤ nê, ĭ bô sŏ̤h huòi kēng-diâng Gĭ-dók-dù gì āi-uông, cêu sê Gĭ-dók-dù iâ ciŏng iù sī diē bô-uăk, gó-chṳ̄ ng-sāi gái giăng sī-uòng. Cī lâng huŏng-miêng gì cuō-dà̤ cuō-dô̤ lāu Bô-uăk-cáik gì séng-gŏ̤ gâe̤ng lā̤-ngì.\n\n18 sié-gī cā-gĭ gì séng-gŏ̤-cĭk «Dâi-bĭk gì Séng-īng» (Lá-dĭng-ùng: \"Lyra Davidica\") sê cĭng hō̤ gì ùng-hŏk huâng-liê. «Dâi-bĭk gì Séng-īng» có̤i-cā chók-bēng diŏh 1708 nièng, gì-dṳ̆ng ô siŭ-luŏh sŏ̤h dà̤ séng-gŏ̤, iā sèu éng-ê̤ṳng diŏh Bô-uăk-cáik. Ciā séng-gŏ̤ gê̤ṳng-cūng 4 ciék, muōi ciék 4 hòng, muōi hòng ī \"Ă-lī-lô-iā\" sák-muōi. Chiāng cé̤ṳ-é, cī dà̤ séng-gŏ̤ giòng-diêu lāu Ià-sŭ ṳ̄ng-sêu sĕk-cê-gá gà̤-dēng gì tiáng sê ôi-lāu cīng-géu sié-gái, ī-gĭk báik-duòng Ià-sŭ iù muó diē sĭng tiĕng hâiu sū gāng-gáuk gì tióng-lŏk.\nIà-sŭ Gĭ-dók gĭng-dáng sĭng tiĕng, Ă-lī-lô-iā!\nNguāi-nè̤ng kāi-suòng gì séng-nĭk, Ă-lī-lô-iā!\nĬ báik-cèng găk sĕk-cê-gá gà̤-dēng sī siŏh huòi, Ă-lī-lô-iā!\nÔi cīng-géu nguāi-nè̤ng sêu nâng. Ă-lī-lô-iā!\n\nNiông nguāi-nè̤ng chióng-gŏ̤ cáng-mī, Ă-lī-lô-iā!\nHióng Gĭ-dók nguāi-nè̤ng tiĕng-siông gì uòng, Ă-lī-lô-iā!\nĬ báik-cèng mâi sĕk-cê-gá gâe̤ng sī-uòng, Ă-lī-lô-iā!\nÔi hāu cô̤i-nè̤ng dáik géu-sṳ̆k. Ă-lī-lô-iā!\n\nĬng Ĭ sū sêu gì cṳ̆ iông tóng-kū, Ă-lī-lô-iā!\nNguāi-nè̤ng gì géu-ŏng ī dáik siàng-cêu. Ă-lī-lô-iā!\nDăng găk tiĕng-dīng Ĭ có̤ Uòng, Ă-lī-lô-iā!\nHē̤-nē̤ tiĕng-sé̤ṳ īng-uōng gŏ̤-chióng. Ă-lī-lô-iā!\n\nNguāi-nè̤ng hióng Siông-dá̤ gŏ̤-chióng, Ă-lī-lô-iā!\nChiông Ĭ gì ìng-ái īng-uōng cáng-mī. Ă-lī-lô-iā!\nCáng-mī Ĭ, nṳ̄-nè̤ng tiĕng-siông gì Cuō, Ă-lī-lô-iā!\nSéng-hô, Séng-cṳ̄, gâe̤ng Séng-sìng. Ă-lī-lô-iā!\nĬng-guók sĭ-ìng Gièu-dê Háik-báik (\"George Herbert\", 1593 - 1633) gì sĭ-guó iâ biēu-dăk chók séng-ngiōng-ciā dó̤i ĭ-gáuk-nè̤ng gâe̤ng Gĭ-dók cà̤-cà̤ bô-uăk gì āi-uông.\nKī-lì, sĭng-lìng, nṳ̄ gì Cuō ī-gĭng bô-uăk. Chióng cáng-mī gì g̤ŏ̤,\nNg-sāi ă̤-iòng,\nĬ â̤ sāi chiū iĕu nṳ̄, nṳ̄ â̤ gâe̤ng Ĭ siŏh-iông,\nCà̤-cà̤ bô-uăk.\nGăk Hĭ-lé-nà̤ Dĕ̤ng-céng-gáu gáu-huôi, â-dā̤ duòng-tūng gì Bô-uăk-cáik uâ-ngṳ̄ iâ cĭng sèu sāi-ê̤ṳng:\n\nBô-uăk-cáik găk Gĭ-dók-gáu sié-gái ô cêng sâ̤ mâ̤-siông gì kéng-cé̤ṳk huŏng-sék. Găk Tiĕng-cuō-gáu gâe̤ng Dĕ̤ng-céng-gáu dṳ̆ng-găng, séng-dù dĕk-biék guăng-cé̤ṳ guŏng-mìng gâe̤ng ŭ-áng gì chiông-cĭng gì dê̤ṳng-iéu-séng. Găk gū-cā gáu-huôi, céng-lā̤ ké̤ṳk ăng-bà̤ diŏh Bô-uăk-cáik cī sŏ̤h g̤ĕ̤ng, biēu-mìng séng-ngiōng-ciā ī-gĭng téng ŭ-áng giàng diē guŏng-mìng, téng sī-uòng giàng diē sĕng-mêng.\n\nGăk Să̤-huŏng, gâe̤ng Bô-uăk-cáik ô-guăng gì nó̤h ô Bô-uăk-cáik-tó gâe̤ng Bô-uăk-cáik-lâung. Gé̤ṳ-suók, Bô-uăk-cáik-tó sê sáe̤ng ké̤ṳk niāng-gŏ̤ Bô-uăk-cáik-lâung gì sé̤ṳ-ciā. Bô-uăk-cáik-lâung sê kéng-cé̤ṳk Bô-uăk-cáik sèng-âu sāi gì ciŏng-sék-séng gì lâung, chiông-cĭng sĭng gì sĕng-mêng. Duòng-tūng siông ék-buăng dŭ sê sāi-ê̤ṳng niēng-sáik guó gì Lâung, dáng hiêng-dâi iâ sĭk-guáng sāi-ê̤ṳng lâung-hìng gì kiēu-káik-lĭk. Duâi-nè̤ng sĕng gâe̤ng Bô-uăk-cáik-lâung káung kī lì, niông niāng-gŏ̤ kó̤ tō̤.\n\n\n",
"title": "Bô-uăk-cáik"
},
{
"han_proportion": 0.002180232558139535,
"text": "\nVictor Hugo\n\nVictor Marie Hugo (1802 n 2 ng 26 h - 1885 n 5 ng 22 h) sê Huák-guók sĭ-ìng, siēu-siók-gă, kiŏk-cáuk-gă, căl-ùng-gă, ìng-guòng ông-dông-gă, iâ sê Huák-guók gì Lò̤-mâng ciō-ngiê ông-dông gì dâi-biēu-nè̤ng cĭ ék. Hugo dék chók-miàng gì cáuk-pīng sê «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» (\"Notre-Dame de Paris\") gâe̤ng «Pĭ-chāng Sié-gái» (\"Les Misérables\").\n\nPuâng lā̤ ĭ huói-só gì gă-cĕng, Hugo iù nièng-kĭng sèng-hâu gì siŏh ciáh sṳ̆-siōng bō̤-siū gì nè̤ng biéng có̤ siŏh ciáh céng-dê cō̤-ĭk gì ciĕ-tì-ciā, ciĕ-tì gê̤ṳng-huò-cié. Ĭ gì cáuk-pīng diē-sié dŭ ô huāng-éng dŏng-sì gì céng-dê gâe̤ng siâ-huôi cìng-huóng.\n\nHugo gì tàu buô sìng-gŭng cáuk-pīng sê ĭ diŏh 1831 nièng chók-bēng gì «Bă-là̤ Séng-mū-iêng». Ĭ lêng-nguôi siŏh buô sìng-gŭng gì duâi cáuk-pīng sê «Pĭ-cāng Sié-gái», cī buô cṳ̆ ĭ sāi 17 nièng ciáh chiàng.\n\n1841 nièng, Hugo ké̤ṳk sōng-gṳ̄ có̤ Huák-làng-să̤ Hŏk-iêng gì iêng-sê̤ṳ. Téng hiā sèng-hâu kī, Hugo kăi-sṳ̄ găk céng-dê-gái uăk-dông, ciĕ-tì gê̤ṳng-huò-cié.\n\n1851 nièng, Napoléon 3-sié (Louis Napoléon) uòng-ciòng kóng-cié lāu guòng-lĭk, huāng-dó̤i ngiê-huôi cié-dô. Hugo gŭng-kăi piĕ-pàng ĭ sê Huák-guók gì buâng-dù. Hugo giăng ĭ â̤ sêu gáu Napoléon 3-sié gì páik-hâi, cêu cāu kó̤ guók-nguôi, ék-dĭk gáu 1870 nièng Napoléon 3-sié ké̤ṳk tiāng huăng cĭ-hâiu, ĭ ciáh diōng Bă-là̤.\n\nHugo 1885 nièng liê sié, ké̤ṳk cáung diŏh Siĕng-hièng-sṳ̀ (先賢祠, \"Panthéon\").\n\n\n",
"title": "Victor Hugo"
},
{
"han_proportion": 0.002043318348998774,
"text": "\nBă-là̤ Séng-mū-iêng (Siēu-siók)\n\n«Bă-là̤ Séng-mū-iêng» (巴黎聖母院, Huák-ngṳ̄: \"Notre-Dame de Paris\") sê Huák-guók cáuk-gă Victor Hugo găk 1831 nièng huák-biēu gì siēu-siók. Siēu-siók gì buói-gīng siék-dé diŏh 1485 nièng gì Bă-là̤ Séng-mū-iêng.\n\nCáuk-pīng ké̤ṳk buŏng có̤ 11 guóng, giĕng-dṳ̆k guóng bô buŏng có̤ 2 gáu 8 ciŏng.\nQuasimodo, Esmeralda, gâe̤ng Frollo sê gū-sê̤ṳ gì 3 ôi ciō-gáe̤k. Â-dā̤ sê ìng-ŭk cìng-ciék gì gāng-dăng kái-iéu.\n\nQuasimodo sê siŏh ciáh pó̤-sióng gì ūng-piăng, ĭng-hài sèng-hâu cêu ké̤ṳk nè̤ng mì-ké diŏh Bă-là̤ Séng-mū-iêng gì giĕ-cô̤ gà̤-dēng. Séng-mū-iêng gì mŭk-sṳ̆ Frollo găk Bô-uăk-cáik cĭ hâiu gì tàu bĭk lā̤-buái huák-hiêng bêng-chiā siŭ-iōng ĭ, ké̤ṳk ĭ kī-miàng Quasimodo (é-sé̤ṳ cêu sê Bô-uăk-cáik hâiu gì tàu bĭk lā̤-bái). Kā-sì-mò̤-dŏ̤ ké̤ṳk huáng duâi hâiu, có̤ lāu Séng-mū-iêng gì Páh-cṳ̆ng-nè̤ng. Esmeralda sê siŏh ciáh Gék-pū-sṳ̆ liù-lâung ū-nṳ̄, săng-sióng cĭng cáuk-gă. Quasimodo gâe̤ng Frollo dŭ ái siông lāu ĭ. Dáng-sê Esmeralda mì-dŭk dé̤ṳng-é ĭng-cóng gì Phoebus, Guók-uòng Gŭng-giéng-dôi gì dôi-diōng. Quasimodo dó̤i Esmeralda gì ái-cìng sê sùng-cĭng gì, ĭ lâng-ciáh gióng-lĭk lāu iā chĭng gì iū-cìng. Bók-guó, ngài-áuk gì Frollo báik-diòng cê-gă dáik mâ̤ diŏh Esmeralda, cêu sāi áng-màng-dŭk hâng-hâi ĭ, ciŏng ĭ puáng-hìng dáu sī. Quasimodo liēu-gāi cĭng-sióng hâiu, ciŏng Hù-lò̤-lŏ̤h téng Séng-mù-iêng gà̤-dēng-sié tiāng giâ go̤. Gū-sê̤ṳ gì sák-muōi, Quasimodo gâe̤ng Esmeralda sī găk siŏh-dŏi, sĭng-sĭ biéng có̤ ŭng-dìng.\n\nCī buô cáuk-pīng găk Ĭng-ngṳ̄ iâ ĭk siàng \"The Hunchback of Notre Dame\" (Séng-mū-iêng gì Ūng-piăng), niông mâ̤-ciēu nè̤ng nêng-ùi Quasimodo sê siēu-siók gì ciō-gáe̤k. Dáng-sê cuòi ng-sê cáuk-ciā gì buōng-é. Káuk-sĭk, áng-ciéu Huák-ngṳ̄ buōng-dā̤ gì dà̤-mĕ̤k, Bă-là̤ Séng-mū-iêng buōng-sĭng ciáh sê gū-sê̤ṳ gì ciō-dà̤. Cī buô cáuk-pīng mièu-huôi chók Gothic sì-dâi gì gióng-dé̤ṳk, cŭng-gáu, gâe̤ng gì-tă ìng-ùng sū dăk gáu gì dīng-hŭng. Hugo nêng-ùi, cī piĕ dŭ sê cĭng-sĭk kō̤-séng gì. Gâe̤ng ĭ gì-tă cáuk-pīng siŏh-iông, Hugo iâ cĭng guăng-sĭng siâ-huôi gì gŭng-bìng, diŏh «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» iâ ô tā̤-hiêng.\n\nCĭng sâ̤ nè̤ng dó̤i cī buô «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» gì gāi-tŭk dŭ ciŏng cáuk-pīng gì lĭk-sṳ̄ gâe̤ng cŭng-gáu buói-gīng gāng-dăng-huá lāu, nâ cĭk-dṳ̆ng diŏh dó̤i Quasimodo ngài-miâng gì dùng-cìng, ī-gĭk nè̤ng mò̤ găi-dŏng tŭng-guó săng-sióng lì puáng-duáng bĕk-nè̤ng, dēng-dēng. Gì-sĭk, cuòi nâ sê Hugo gó̤-lòng buô siēu-siók diē-lié cêng nâung gì siŏh-buô-hông.\n\n\n\n",
"title": "Bă-là̤ Séng-mū-iêng (Siēu-siók)"
},
{
"han_proportion": 0.005420054200542005,
"text": "\nWilliam Shakespeare\n\nWilliam Shakespeare () găk Dṳ̆ng-guók ĭng-ĭk Să-sê̤ṳ-bī-ā (莎士比亞), iâ hô̤ lā̤ Să-ŭng (莎翁), sê Ĭng-guók sĭ-ìng gâe̤ng hié-kiŏk-gă, ké̤ṳk nêng-ùi sê Ĭng-ngṳ̄ dék ūi-dâi gì cáuk-gă. Ĭ ô siā mū-liŏh 38 piĕng hié-kiŏk gâe̤ng 154 dà̤ sĕk-sé-hòng-sĭ ī-gĭk gì-tă cṳ̄ng-lôi gì sĭ-gŏ̤. Ĭ uăk lā̤ sèng-âu cêu iā chók-miàng, guó-sié hâiu gáing-gáing go̤.\n\nGăk hié-kiŏk huŏng-miêng, Shakespeare siā pĭ-kiŏk gâe̤ng hī-kiŏk dŭ cĭng să, káik-uâ gì ìng-ŭk ô hŭk-căk gì ìng-gáh, iâ ô diék-hŏk chĭng-dô.\n\nShakespeare gì cáuk-pīng ké̤ṳk huăng-ĭk có̤ gáuk-cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng, ĭ gì hié-kiŏk iâ ké̤ṳk buăng siông sié-gái gáuk-dê gì hié-dài, hié-bàng gà̤-dēng iēng-chók. Ĭ cáuk-pīng sāi-ê̤ṳng gì sṳ̀ guó ô cĭng sâ̤ dŭ ké̤ṳk ngék diē bàng-siòng-găng gì Ĭng-ngṳ̄.\n\nShakespeare duâi-buô-hông hié-kiŏk dŭ ī lĭk-sṳ̄ có̤ dà̤-cài, chiông «Hamlet» (\"Hamlet\"), «Lear Uòng» (\"King Lear\"). Ĭ gì hié-kiŏk â̤-sāi buŏng có̤ 3 cṳ̄ng hŭng-gáh:\n\nShakespeare gì sĕk-sé-hòng-sĭ sê 154 dà̤ sĭ-gŏ̤ gì siŭ-cĭk, dà̤-cài bău-guák ái-cìng, mī-lâ̤, gâe̤ng sī-uòng. Dṳ̀ lāu sĕk-sé-hòng-sĭ, Shakespeare iâ ô siā gì-tă tā̤-cài gì sĭ-gŏ̤.\n\n\n",
"title": "William Shakespeare"
},
{
"han_proportion": 0.0010611956137247967,
"text": "\nŬi-nà̤-sṳ̆ Sĕng-lī-nè̤ng\n\n«Ŭi-nà̤-sṳ̆ Sĕng-lī-nè̤ng» (威尼斯生理儂, Ĭng-ngṳ̄: \"The Merchant of Venice\") sê Ŭi-lièng Să-sê̤ṳ-bī-ā gì hié-kiŏk, siā-cáuk sì-găng dâi-kái sê 1596 nièng gáu 1598 nièng. Chŭi-iòng cuòi sê siŏh buô hī-kiŏk, dáng-sê sāi nè̤ng gé lā̤ ĭ gì kō̤-nèng sê dó̤i cī buô cáuk-pīng gì huāng-Iù ông-dà̤ gì cĕng-ngiê.\n\nÁng dà̤-mĕ̤k, Ŭi-nà̤-sṳ̆ Sĕng-lī-nè̤ng sê bī Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ (\"Antonio\"), bók-guó huāng-méng gáe̤k-sáik -- Iù-tái-nè̤ng Săi-lŏk-káik (\"Shylock\") gáing-gáing chók-miàng. Ĭ ng-dăng-dăng sê siŏh ciáh sêu-hâi-nè̤ng, iâ sê siŏh ciáh gă-hâi-nè̤ng, gó-chṳ̄, dó̤-dā̤ Săi-lŏk-káik găi-dŏng ké̤ṳk nè̤ng dùng-cìng gó sê hièng-hâung, dŭ câi tŭk-ciā.\n\nBă-să-nà̤-ó̤ (\"Bassanio\") sê siŏh ciáh nièng-kĭng gì Ŭi-nà̤-sṳ̆-nè̤ng. Ĭ dé̤ṳng-é siŏh ciáh bô ô-cièng bô cáuk-gă gì cṳ̆-niòng-nè̤ng Pŏ̤-să̤-ā (\"Portia\"), buóh siōng hióng ĭ giù-huŏng. Dáng-sê Pŏ̤-să̤-ā dêu iā huông gì sū-câi, nè̤ng diŏh ô cĭng sâ̤ cièng ciáh ô nièng-ngài kó̤ huāi-nē̤. Bă-să-nà̤-ó̤ cêu hióng ĭ bèng-iū Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ (\"Antonio\", siŏh ciáh sĕng-lī-nè̤ng) cióh săng-chiĕng dăk-káik (\"ducat\", dŏng-sì Ĕu-ciŭ sāi-ê̤ṳng gì siŏh cṳ̄ng huó-bé), săng gá nguŏk-nĭk hèng ĭ. Ĭng-ôi Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ sū-iū sùng gâe̤ng huó-cài dŭ diŏh hāi siông, Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ nâ ô hióng Iù-tái huóng-cái-nè̤ng Săi-lŏk-káik (\"Shylock\") cióh.\n\nĬng Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ câi-cā báik-cèng ū-ṳ̆k guó Săi-lŏk-káik, Săi-lŏk-káik cêu gé-hâung diŏh sĭng lā̤. Săi-lŏk-káik cêu gâe̤ng Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ lĭk cióh-dăng, nâ Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ mò̤ nièng-ngài hèng cièng, Săi-lŏk-káik cêu â̤-sāi téng ĭ sĭng-tā̤ lā̤ câi-ĭ sié-nó̤h dê-huŏng gáh giâ 1 bông nṳ̆k. Cióh gáu cièng, Bă-să-nà̤-ó̤ cêu gâe̤ng ĭ lêng-nguôi siŏh ciáh bèng-iū Gáh-lá-să̤-ā-nò̤ (\"Gratiano\") kī-sĭng kó̤ Pŏ̤-să̤-ā dêu gì dê-huŏng.\n\nPŏ̤-să̤-ā gì nòng-mâ guó-sió sèng-âu ô làu giâ siŏh hŭng mì-cé̤ṳk, hióng ĭ giù-huŏng gì nè̤ng diŏh téng săng bĭk ăk-ăk (hŭng-biék sê gĭng, ngṳ̀ng, iòng có̤ siàng gì) dài-dŏng gēng chók siŏh bĭk ciáng-káuk gì ăk-ăk (diē-sié ĕng lā̤ Pŏ̤-să̤-ā gì uâ-chiông), ĭ ciá â̤-sāi gâe̤ng Pŏ̤-să̤-ā giék-huŏng. Bók-guó, sèng-dāu lì giù-huŏng gì nè̤ng iā sŏi, dŭ gēng dâng go̤. Gā ăk-ăk diē-lié káung lā̤ chié-kă̤ nè̤ng gì sĭ, bău-guák hùng-nè̤ng dŭ â̤ báik gì hī siŏh guó: \"\"All that glitters is not gold.\"\" (Ng-sê â̤ niák gì nó̤h dŭ sê gĭng.) Nâ Bă-să-nà̤-ó̤ gēng diŏh ciáng-káuk gì ăk-ăk (iòng gì siŏh bĭk).\n\nDáng-sê hī òng, Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì huó-sùng dŭ găk hāi lā̤ sék-sê̤ṳ lāu, huòi cêu sê gōng, ĭ mò̤ bâing-huák hèng Săi-lŏk-káik gì cièng lāu. Săi-lŏk-káik gì cṳ̆-niòng-giāng, Ciék-să̤-kā (\"Jessica\") iâ gāi hóng Gĭ-dók-gáu, tău lāu chió lā̤ iā sâ̤ cièng tié nè̤ng cāu go̤. Dāng Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ bô sêu-ké bô kū-cháik, còng-é hâng-hâi Ăng-dŭng-nà̤-ó̤, ciŏng ĭ niăh diŏh dái diē huák-dìng.\n\nGăk Pŏ̤-să̤-ā hē̤-nē̤, Pŏ̤-să̤-ā gâe̤ng Bă-să-nà̤-ó̤ ī-gĭng giék-huŏng lāu; Bă-să-nà̤-ó̤ gì bèng-iū Gáh-lá-să̤-ā-nò̤ gâe̤ng Pŏ̤-să̤-ā gì sṳ̀-nṳ̄ Nà̤-lé-să (\"Nerissa\") iâ giék-huŏng lāu. Tiăng-giéng diŏh Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì siĕu-sék, Bă-să-nà̤-ó̤ gâe̤ng Gáh-lá-să̤-ā-nò̤ chṳ̄-káik dái lā̤ cièng diōng kó̤ Ŭi-nà̤-sṳ̆. Pŏ̤-să̤-ā gâe̤ng Nà̤-lé-să iâ mò̤-có̤-siăng cŏng-dā siàng nàng-gái lì gáu Ŭi-nà̤-sṳ̆, hūng-nè̤ng dŭ mâ̤ báik ĭ lâng ciáh gì cĭng-sĭk sĭng-hông.\n\nHuák-dìng lā̤ gì diòng-gīng sê gū-sê̤ṳ gì dṳ̆ng-sĭng. Săi-lŏk-káik gê̤ṳ-ciŏk ciék-sêu lâng buôi gì cièng, ĭ ngâing dĭh Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì nṳ̆k. Huák-guăng dò̤ ĭ siŏh lăk bâing-huák dŭ mò̤, cêu chiāng lì siŏh ciáh nièng-kĭng gì \"huák-lŭk báuk-sê̤ṳ\" (Pŏ̤-să̤-ā cŏng gì) gâe̤ng ĭ gì bé-cṳ̆ (Nà̤-lé-să cŏng gì). Pŏ̤-să̤-ā chiāng-giù Săi-lŏk-káik hō̤-sĭng, dáng-sê ĭ bô gê̤ṳ-ciŏk lāu. Dāng huák-dìng cêu â̤ kīng Săi-lŏk-káik gáh giâ Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì siŏh bông nṳ̆k.\n\nDū-dū-hō̤ Săi-lŏk-káik cūng-bê gáh Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì sèng-âu, Pŏ̤-să̤-ā gōng, cióh-dăng gà̤-dēng nâ siā Săi-lŏk-káik â̤-sāi gáh giâ nṳ̆k, mò̤ bău-guák háik. Áng Ŭi-nà̤-sṳ̆ gì huák-lŭk, Săi-lŏk-káik nâ sāi Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ làu chók siŏh dĕk háik, ĭ gì \"tū-dê gâe̤ng huó-cài\" cêu dŭ ké̤ṳk mŭk-siŭ go̤.\n\nIù-sê, Săi-lŏk-káik bóng-ké gáh Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì nṳ̆k, páh-sáung giéu ĭ hèng cièng, dáng-sê huák-dìng mò̤ ṳ̀ng-sê̤ṳ lāu. Pŏ̤-să̤-ā sŏng-buó Săi-lŏk-káik hùng-nó̤h-nó̤h dŭ dáik mâ̤ diŏh, bêng-chiā, ĭng-ôi ĭ còng-é tài nè̤ng, ĭ gì cài-sāng diŏh ké̤ṳk mŭk-siŭ, siŏh-buáng ké̤ṳk céng-hū, siŏh-buáng ké̤ṳk Ăng-dŭng-nà̤-ó̤. Ŭi-nà̤-sṳ̆ Gŭng-ciók (\"Duke\") miēng ĭ sī-cô̤i. Éng Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì iĕu-giù, Gŭng-ciók hèng ké̤ṳk céng-hū sū mŭk-siŭ gì hī buô-hông cài-sāng, dáng dèu-giông sê Săi-lŏk-káik diŏh gāi hóng Gĭ-dók-gáu, bêng-chiā ciŏng mì-sāng làu ké̤ṳk ĭ cṳ̆-niòng-giāng Ciék-să̤-kā lièng ĭ dŏng-buŏ.\n\nHuák-dìng sīng-puáng giék-sók lāu. Mò̤ nè̤ng nêng chók Pŏ̤-să̤-ā gâe̤ng Nà̤-lé-să. Ôi lāu gāng-siâ cī ciáh \"huák-lŭk báuk-sê̤ṳ\", Bă-să-nà̤-ó̤ giók-é sáe̤ng ĭ siŏh iông lā̤-ŭk có̤ gé-niêng. Pŏ̤-să̤-ā ngâing dĭh Bă-să-nà̤-ó̤ gì chiū-cī, Bă-să-nà̤-ó̤ sĭk-câi mò̤ bâing-huák, cêu dák-éng lāu. Ciā chiū-cī sê Bă-să-nà̤-ó̤ gâe̤ng Pŏ̤-să̤-ā gì diâng-cìng-ŭk, Bă-să-nà̤-ó̤ báik-cèng có-chói gōng, gáu sī dŭ mò̤ táung lâi ciā chiū-cī. Dīng Bă-să-nà̤-ó̤ gâe̤ng Gáh-lá-să̤-ā-nò̤ diōng gáu Pŏ̤-să̤-ā gì chió, ciáh báik-diòng cĭng-sióng. Cī buô cáuk-pīng ī huăng-lŏk gì ké-hŭng sák-muōi.\n\nGuăng-ṳ̀ cī buô cáuk-pīng gì ciō-dà̤ ék-dĭk ô cĕng-ngiê. Ô siŏh piĕ nè̤ng nêng-ùi huāng-éng gì sê Să-sê̤ṳ-bī-ā gì huāng-Iù cìng-giék, ĭng-ôi Săi-lŏk-káik sê cṳ̆ diē-sié gì huāng-méng gáe̤k-sáik; iâ ô siŏh piĕ nè̤ng nêng-ùi, Să-sê̤ṳ-bī-ā sê dùng-cìng Iù-tái-nè̤ng gì, téng Săi-lŏk-káik gì \"\"Hath not a Jew eyes\"\" (Iù-tái-nè̤ng mò̤ mĕ̤k-ciŭ ng-sê) hī siŏh dâung dài-sṳ̀ â̤ káng chók-lì. Dáng-sê, mò̤-guāng Să-sê̤ṳ-bī-ā cê-gă ciōng siōng, «Ŭi-nà̤-sṳ̆ Sĕng-lī-nè̤ng» găk lĭk-sṳ̄ siông ék-dĭk ké̤ṳk dò̤ lì sŏng-diòng huāng-Iù sṳ̆-siōng.\n\n\n",
"title": "Ŭi-nà̤-sṳ̆ Sĕng-lī-nè̤ng"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nHamlet\n\n«Hamlet» sê William Shakespeare gì pĭ-kiŏk, sê ĭ có̤i chók-miàng gì cáuk-pīng cĭ ék. «Hamlet» sèu-sèu ké̤ṳk nè̤ng chĭng có̤ \"Shakespeare dék ūi-dâi gì hié-kiŏk\". Hamlet iâ sê Shakespeare siā guó gì dék dòng gì hié-kiŏk, ô 4,042 hòng, 29,551 bĭk dăng-sṳ̀.\n\n«Hamlet» gì ciō-gáe̤k sê Dăng-măh uòng-cṳ̄ Hamlet tài sī ĭ báh-báh, tá̤ ĭ lòng-bâ bó̤-siù gì gū-sê̤ṳ, sê téng gū-cā gì lĭk-sṳ̄ diòng-gì gāi-piĕng lì gì.\n\nHamlet Uòng-cṳ̄ gì lòng-bâ sê Dăng-măh guók-uòng, ĭ sèng lâng bŏng mē̤-mē̤ sī ·gó̤. Hamlet gì báh-báh, Claudius, cêu gié-sìng uòng-ôi, tō̤ ĭ hiăng gì lâu-mā Gertrude (Hamlet lòng-nā̤) có̤ chă̤-cṳ̄. Hamlet cêng-·gó̤ kū-cháik.\n\nGăk siŏh bĭk ŭ-áng gì màng-buŏ, siŏh ciáh gūi chók-hiêng diŏh Hamlet gâe̤ng ĭ bèng-iū Horatio méng-sèng, gâe̤ng Hamlet gōng, ĭ cêu sê ké̤ṳk tài sī gì guók-uòng, gáe̤ ĭ giāng tá̤ ĭ bó̤-siù. Ôi lāu káuk-diâng Claudius gì cô̤i, Hamlet giók-é gā diĕng-pă.\n\nĬng-ôi Claudius gâe̤ng Gertrude gāng-gáe̤k Hamlet gì diĕng-hìng-diĕng-câung iā huăng-chăng, cêu puái Hamlet gì că̤-iū Rosencrantz gâe̤ng Guildernstern kó̤ gáng-sê ĭ. Polonius, guók-uòng gì gó-ông, kō̤-ngì Hamlet buók-diĕng sê ĭng-ôi ĭ liông siông lāu cê-gă gì cṳ̆-niòng-giāng, Ophelia. Bók-guó, ô siŏh huòi Polonius tău-ciŏng Hamlet gâe̤ng Ophelia găk siŏh dŏi, huák-hiêng Hamlet mò̤ ái ĭ.\n\nHamlet siōng chók siŏh bĭk gié-hĕk, páh-sáung có̤ hié muò-huōng ĭ báh-báh mèu-sák ĭ lòng-bâ gì guó-tiàng ké̤ṳk gáuk-nè̤ng káng, cūng-kuāng lì giék kŭi ĭ báh-báh Claudius gì cô̤i. Dáng-sê, hié ciáh có̤ buáng-dòng sèng-hâiu cêu ké̤ṳk ĭ lòng-nā̤ páh siĕk go̤. Téng Claudius gì huāng-éng, Horatio gâe̤ng Hamlet káuk-diâng hṳ̆ng-chiū tiék-ngâing sê ĭ. Dŏng Hamlet cūng-bê kī-chiū tài gì sèng-âu, ĭ huák-hiêng Claudius găk lā̤ gì-dō̤. Ĭ siōng, siék-sṳ̄ hiêng-câi tài sī ĭ, ĭ cêu â̤ siông tiĕng-dòng, siōng-siōng bô ng tài lāu.\n\nIù-sê Hamlet cêu kó̤ ĭ lòng-nā̤ méng-sèng, muóng-sáung ĭ. Hiā sèng-âu, ĭ tiăng-giéng diŏh muòng-lièng âu-sāu ô siăng-ĭng, háng-dĭh sê Claudius, cêu bĕk chók giéng gâe̤ng ĭ chiéng sī go̤, mò̤ siōng gáu â̤ sê Polonius. Claudius giăng Hamlet â̤ tō̤ ĭ bó̤-siù, cêu mêng Rosencrantz gâe̤ng Guildernstern dái ĭ kó̤ Ĭng-guók, bêng-chiā bé-mĭk siā hō̤ siŏh diŏng piĕ, chiāng-giù ciŏng ĭ tài sī.\n\nOphelia duâi kū-cháik, diĕng-pă go̤, buăk lŏ̤h ò̤ diē-lié gé̤ṳk sī go̤ (iâ kō̤-nèng sê ĭ cê̤ṳ-sák). Ĭ hiăng Laertes ciáng-hō̤ téng Huák-guók diōng lì, Claudius cêu gâe̤ng ĭ gōng Hamlet sê tài sī Polonius gì hṳ̆ng-chiū. Ĭng-ôi Hamlet gì sùng găk hāi siông dáe̤k diŏh hāi-chĕk, iâ huōng-diōng-tàu diōng lì lāu. Ôi lāu tài lâi Hamlet, Claudius cêu tiĕu-sŏ̤ Hamlet gâe̤ng Laertes, ăng-bà̤ ĭ lâng ciáh bī-suói gék-giéng. Diòng-tūng siông, gék-giéng dŭ sê sāi mâ̤ lê gì giéng, dáng-sê Claudius gâe̤ng Laertes ô có̤-mā, sāi lê gì giéng, giéng lā̤ máe̤k lā̤ ô dŭk gì cáik-cáik. Bêng-chiā, Claudius gó cūng-bê lāu ô dŭk gì ciū ké̤ṳk Hamlet siăh.\n\nBī-suói sèng-hâiu, Gertrude mâ̤ hiēu dó̤h lā̤ gì ciū ô dŭk, siăh uòng cêu táu sī ·gó̤. Laertes gâe̤ng Hamlet lâng ciáh dŭ ké̤ṳk dŭk-giéng táe̤k diŏh ·gó̤. Sī cĭ sèng, Hamlet iâ tài sī lāu Claudius. Hié-kiŏk diē-sié sū-iū ciō-iéu ìng-ŭk găk sák-muōi dŭ sī ·gó̤.\n\n\n",
"title": "Hamlet"
},
{
"han_proportion": 0.016483516483516484,
"text": "\nCiēng\n\nCiēng (䗃) sê siŏh cṳ̄ng siēu-hìng hĕ̤k-ciā dṳ̆ng-hìng gì dô-dâing (ék-buăng 4cm - 40cm), sĕng-uăk diŏh sié-gái ké-hâiu ŭng-nōng gì dê-huŏng. Duâi-buô-hông ciēng dŭ sê găk tiĕng buóh áng gâe̤ng màng-buŏ sèng-âu uăk-dông, siăh tè̤ng-ngiê. Ciēng iâ sĕng-uăk diŏh ìng-lôi bùng-găng gì chiòng gâe̤ng tiĕng-huă-bēng lā̤.\n\nCiēng, Hók-chiăng giéu chió-ciēng (厝䗃). Mìng-chiăng giéu sièng-chṳ̄ (檐鼠), Dĕ̤ng Mā-lài-să̤-ā gì Hók-ciŭ-nè̤ng iâ ciŏng-uâng giéu. Iù-kă̤ giéu piák-chṳ̄ (壁鼠). Iâ ô piék-hū (壁虎) gì gōng-huák, gâe̤ng Pū-tŭng-uâ siŏh-iông. \n\n\n",
"title": "Ciēng"
},
{
"han_proportion": 0.005050505050505051,
"text": "\nDô-dâing\n\nDô-dâing (杜墊) sê bà-hèng dông-ŭk gì siŏh ciĕ, cṳ̄ng-lôi cĭng sâ̤, ciòng sié-gái ī-gĭng báik-diòng gì cêu chiĕu-guó 4,000 cṳ̄ng, ciō-iéu hŭng-buó diŏh iĕk-dái. Dô-dâing tā̤-hìng chă-biék cĭng duâi, téng gūi lī-mī dòng gì ciēng, gáu ciék-gê̤ṳng 3 mī dòng gì kuŏ-mò̤-dŏ̤-lṳ̀ng dŭ ô.\n\nDuâi-buô-hông dô-dâing dŭ siăh nṳ̆k, chiông tè̤ng-ngiê, gàu-ūng, ngù-mō̤-ngù-giāng, sêng-cé lō̤-chṳ̄.\n\n\n",
"title": "Dô-dâing"
},
{
"han_proportion": 0.007936507936507936,
"text": "\nGàu-ūng\n\nGàu-ūng (猴蚓) sê 1 cṳ̄ng kuàng-ciék dông-ŭk. Gàu-ūng sĭng-tā̤ ô buŏng ciék gì hiêng-chiông, mò̤ gáuk, mō̤ gē̤ng dùng tā̤. Gàu-ūng sĕng-uăk diŏh diê-tău-â, bàng-siòng giăng nĭk-tàu puŏh, nâ ô dâung-ṳ̄ sák-muōi gì sèng-âu ciáh bà gáu diê-dău.\n\n\n",
"title": "Gàu-ūng"
},
{
"han_proportion": 0.002127659574468085,
"text": "\nĂ-cì\n\nĂ-cì, iâ siā có̤ ă-ì(阿蛦), sê siŏh cṳ̄ng tè̤ng-ngiê, sĭk-sĭk táu-mìng, lâng lăk mĕ̤k-ciŭ liê iā kŭi. Ciòng sié-gái gê̤ṳng-cūng ô dâi-mō̤ 2,500 cṳ̄ng ă-cì, ciō-iéu sĕng-uăk diŏh iĕk-dái dê-kṳ̆. Hâ-tiĕng sèng-âu, ă-cì dŭ pók chéu-puòi lā̤ ngék chéu-cáik. Gē̤ng ă-cì bók-dō̤ ô huák-ĭng-ké, â̤ huák chók cêng hiōng gì siăng-ĭng. Ă-cì mâ̤ gâ nè̤ng iâ mâ̤ déng nè̤ng, dó̤i nè̤ng mò̤ hâi.\n\nGău-puói hâiu, mō̤ ă-cì ciŏng lâung săng diŏh chéu-puòi diē-sié. Éu-tè̤ng bô chók hâiu, dâung lŏ̤h diê-dău, cêu sĕng-uăk diŏh diê-dău-â. Ék-buăng, ă-cì éu-tè̤ng găk diê-dău-â sĕng-uăk 2 gáu 5 nièng, iâ ô siŏh piĕ cṳ̄ng-lôi â̤ dòng gáu sĕk-gūi nièng. Gáu-sì, ă-cì éu-tè̤ng cêu gŭk siŏh dèu diô iù tù diē-sié bà chók lì, bà gáu chéu lā̤ táung káe̤k, biéng có̤ sìng-tè̤ng. Ciáh táung lâi káe̤k-káe̤k gì sèng-âu, ă-cì puòi-hŭ gâe̤ng sĭk-sĭk dŭ có̤ niōng-niōng-nuóh, diŏh dīng siŏh dâung sì-găng ciáh biéng dâing. Ă-cì káe̤k-káe̤k â̤-sāi có̤ dṳ̆ng-iŏh.\n\n\n\n",
"title": "Ă-cì"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nJava\n\nJava sê 1 cṳ̄ng méng-hióng dó̤i-chiông gì kuá-bìng-dài piĕng-tiàng ngṳ̄-ngiòng, iù Sun Mì-hiê-tūng gŭng-sĭ găk 1990 nièng-dâi cā-gĭ kŭi-huák gì. Java gì ngṳ̄-huák gâe̤ng C, C++ chă-bók-dŏ̤, dáng-sê dó̤i-chiông muò-hìng gá gāng-dăng, dó̤i diêng-nō̤ gì dā̤-cèng chŏ̤-cáuk iâ bī-gáu ciēu.\n\nÂ-dā̤ sê Java gì \"\"Hello World\"\" dô̤i-mā.\n\n\n",
"title": "Java"
},
{
"han_proportion": 0.027257240204429302,
"text": "\nNìng-dáik\n\nNìng-dáik (寧德) sê Hók-gióng-sēng dĕ̤ng-báe̤k buô iòng-hāi gì siŏh cô̤ dê-gék siàng-chê. Ĭ nàng-buô sê Hók-ciŭ, báe̤k-buô sê Ciék-gŏng Ŭng-ciŭ, să̤-buô sê Nàng-bìng.\n\nNìng-dáik-chê bău-guák 1 bĭk kṳ̆, 2 bĭk chê, gâe̤ng 6 bĭk gâing:\n\nGà̤-dēng gì Bìng-nàng gâe̤ng Kŭ-chèng gó-dā̤ sṳ̆k Hók-ciŭ guāng-hăk.\n\nNìng-dáik lĭk-sṳ̄ dék cā â̤ dŭi-sùi gáu Gô-siŏh-ké Sì-dâi gì Hāi-éng-ùng-dò̤ Ùng-huá Hiê-tūng (海印紋陶文化系統). 282 nièng, Céng-dièu céng-hū kăi-sṳ̄ tūng-dê ciā dê-kṳ̆. Nguòng-dièu sì-hâiu, gióng-lĭk Hók-nìng-ciŭ (福寧州). Chĭng-dièu Ṳ̆ng-céng nièng-găng, siék Hók-nìng-hū (福寧府).\n\n\n",
"title": "Nìng-dáik"
},
{
"han_proportion": 0.016786570743405275,
"text": "\nNàng-bìng\n\nNàng-bìng (南平) sê Hók-gióng-sēng báe̤k-buô gì dê-gék-chê, sê Hók-gióng miêng-cék dék duâi gì siàng-chê. Ĭ dĕ̤ng-buô sê Nìng-dáik, nàng-buô sê Săng-mìng, báe̤k-buô sê Ciék-gŏng-sēng, să̤-buô sê Gŏng-să̤-sēng.\n\nNàng-bìng-chê ô 1 bĭk kṳ̆, 4 bĭk gâing-gék-chê, gâe̤ng 5 bĭk gâing.\n\n\nHáng-dièu chĕ̤-gĭ, Nàng-bìng sṳ̆k Nàng-uŏk-guók. Háng Gióng-ăng (建安) Nguòng-nièng (196 nièng) siék Nàng-bìng-gâing, é-sé̤ṳ cêu sê \"bìng-dêng nàng-huŏng\". Să̤-céng tái-kŏng chĕ̤-nièng gāi miàng Iòng-bìng-gâing (延平縣). Dòng-dièu Ū-dáik (武德) Săng-nièng (620 nièng) siék Iòng-bìng-gŭng. Ngū-dô̤i chĭng Iòng-bìng-déng. Sóng-dièu chĭng Giéng-puō-gâing (劍浦縣). Nguòng-dièu Dâi-dáik (大德) Lĕ̤k-nièng (1302 nièng) bô chĭng Nàng-bìng-gâing. 1912 nièng chṳ̄-siĕu gâing siék Iòng-bìng-hū, 1913 nièng bô siék Nàng-bìng-gâing. 1956 nièng siék Nàng-bìng-chê.\n\n\n",
"title": "Nàng-bìng"
},
{
"han_proportion": 0.0006506180871828237,
"text": "\nÁi\n\nÁi (愛) sê gâe̤ng iū-cìng, chĭng-cìng, ái-cìng dēng-dēng siŏng-guăng gì siŏh piĕ giòng-liĕk gāng-cìng gì tūng-chĭng. Gŏng-gé̤ṳ mâ̤ dè̤ng gì siông-hâ-ùng, ái â̤-sāi ô cĭng kuák gì é-sé̤ṳ.\n\nÉk-buăng gōng, \"ái\" sê bī nè̤ng gâe̤ng nè̤ng cĭ-găng gì gāng-cìng, sêng-cé bău-guák dó̤i cê-gă (bī-ṳ̀-gōng: ĭ iā dé̤ṳng-é ciā cṳ̆-niòng-giāng; ĭ nòng-nā̤ cĭng tiáng ĭ); ô sèng-âu iâ â̤-sāi bī dó̤i siŏh iông nó̤h hĕ̤k-ciā siŏh iông dâi-gié gì gāng-cìng (bī-ṳ̀-gōng: ĭ iā siê siăh-hŏng). Cê-diēng sèu-sèu ciŏng \"ái\" dêng-ngiê có̤ cêng-go̤ chĭng gì liông-cìng gâe̤ng hī-ái. Găk kēu-ngṳ̄ diē-sié, \"ái\" iâ bău-guák lê-tă, ù-sṳ̆, iū-cìng, chĭng-cìng, dēng-dēng.\n\n\"Ái\" bà̤-lēng-bĕng gì gāng-cìng â̤-sāi sê \"hâung\" (恨), \"nô\" (怒), hĕ̤k-ciā sê \"hièng\" (嫌); \"ái\" ô-sì dĕk-biék bī mò̤ séng-ṳ̆k gì \"sùng\" gì ái-cìng, ciā sèng-âu \"ái\" gì huāng-méng é-sé̤ṳ cêu-sê sáik-ṳ̆k.\n\nSĕng-ŭk-hŏk-gă sŏng-séng, ái sê nè̤ng gì buōng-nèng cĭ-ék, chiông bók-lō̤ ĕu hĕ̤k-ciā sê chói kák. Ái gì guó-tiàng â̤ buŏng có̤ săng kuŏ: sáik-ṳ̆k (\"lust\", sê séng gì iū-hĕk, sê gău-puói có̤i chĕ̤ gì dông-lĭk), ngék-īng-lĭk (\"attraction\", gū-lâ̤ nè̤ng cĭk-dṳ̆ng nèng-liông diŏh gău-puói ciā dâi lā̤), gâe̤ng ái-luông (\"attachment\", niông nè̤ng ṳ̄ng-nâi dó̤i-huŏng gáu òng gì sì-găng lì huáng giāng).\n\nSĭng-lī-hŏk nêng-ùi, ái ô săng cṳ̄ng sìng-hông: chĭng-mĭk (\"intimacy\"), sìng-nŏk (\"commitment\") gâe̤ng iĕk-cìng (\"passion\"). \"Chĭng-mĭk\" sê bī lâng ciáh nè̤ng hŭng-hiōng nguòng-buōng sṳ̆k diŏh cê-gă gì bé-mĭk ī-gĭk sṳ̆-sĕng-uăk gì sá̤-ciék; \"Sìng-nŏk\" sê hĭ-uông ciā guăng-hiê â̤ īng-còng; \"Iĕk-cìng\" sê dék bàng-siòng gì, sâ sāng-sĕng ái gì gĭ-buōng chṳ̆ng-dông.\n\nTéng gū-cā gáu gĭng-dáng, nè̤ng dŭ siŏng-séng \"ék-giéng-cṳ̆ng-cìng\" sê ái-cìng mâ̤ káung-gê̤ṳ gì lĭk-liông. Có̤i cā tō̤-lâung cuòi gì hŏk-ciā sê sèng 4 sié-gī gì gū Hĭ-lé-nà̤ diék-hŏk-gă Ĕng-pé-dŏ̤-káik-lĕk (Ĭng-ngṳ̄: \"Empedocles\", Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: \"Ἐμπεδοκλῆς\"). Ĭ nêng-ùi còng-câi lâng cṳ̄ng lĭk: ái (\"philia\") gâe̤ng dáu-cĕng (\"neikos\"). Cī lâng cṳ̄ng lĭk-liông iâ â̤-sāi dò̤ lì gāi-sék ṳ̄-dêu diē-sié sū-iū gì ông-dông.\n\nCĭ hâiu gì Báik-lăk-dù gâe̤ng Ĕng-pé-dŏ̤-káik-lĕk gì cī lâng cṳ̄ng lĭk gāi-sék có̤ ngék-īng-lĭk (\"attraction\") gâe̤ng bà̤-chék-lĭk (\"repulsion\"). Báik-lăk-dù nêng-ùi séng-cék chă-bók-dŏ̤ gì ŭk-cék hô-siŏng ngék-īng, pī-ṳ̀-gòng, tù ngék-īng tù, cūi ngék-īng cūi, huōi ngék-īng huōi, dēng-dēng.\n\n«Séng-gĭng» tì gáu gì ái bī ék-buăng ái gì kái-niêng kuák cêng sâ̤. Ái ké̤ṳk nêng-ùi sê siŏh cṳ̄ng sṳ̆-iéu gū-lâ̤ gì hèng-dông. Gĭ-dók-gáu gū-lâ̤ nè̤ng kó̤ ái bĕk-nè̤ng, ng-nié cê-gă gì puói-ngēu, iâ bău-guák bèng-iū, sêng-cé sê siù-ìng. Găk «Gŏ̤-lìng-dŏ̤ Cièng-cṳ̆» dâ̤ 13 ciŏng diē-sié ô siŏh dâung guăng-ṳ̀ ái gì uâ:\n\" Ìng-ái ô kuăng-ṳ̀ng, cṳ̀-pĭ; ìng-ái mò̤ dó-gê; ìng-ái mò̤ cê̤ṳ-kuă, mò̤ giĕu-ngô̤, mò̤ hèng hĭ lā̤, mò̤ giù iáh cê-gă, mò̤ gék-ké, mò̤ gié-sáung nè̤ng gì ngài; ng huăng-hī bók-ngiê, nâ huăng-hī cĭng-lī; huàng sê̤ṳ bău-hàng, huàng sê̤ṳ sŏng-séng, huàng sê̤ṳ āi-uông, huàng sê̤ṳ ṳ̄ng-nâi. Ìng-ái táu-dā̤ mâ̤ hié-chiē: nâ gōng muôi lì gì dâi, ciā cài-nèng buóh hié kó̤; gōng gáuk-guók gì uâ, ciā cài-nèng buóh sák; dĭk-sék iâ buóh hié kó̤.\"\n\nLâung-mâng gì ái-cìng diŏh «Séng-gĭng» diē-sié iâ ô chók-hiêng, dĕk-biék găk «Ngā-gŏ̤ Cṳ̆» diē-sié. Diòng-tūng siông, «Ngā-gŏ̤ Cṳ̆» ké̤ṳk nêng-ùi sê biēu-dăk Siông-dá̤ dó̤i Ī-sáik-liĕk-nè̤ng ī-gĭk gáu-huôi gì ái. Chiông «Ngā-gŏ̤ Cṳ̆» dâ̤ 8 ciŏng:\n\" Nguông nṳ̄ ciŏng nguāi gé lŏ̤h nṳ̄ gì sĭng gâe̤ng éng siŏh-iông, bóng lŏ̤h nṳ̄ gì chiū-bié gâe̤ng éng siŏh-iông; ĭng ciā ái-cìng sê giòng, chiông sī-uòng; páik-chiék gì ái-cìng sê giĕng-gó, chiông ĭng-găng. Bô sê dīng iĕk, chiông táng siĕu gì huōi, chiông Ià-huò-huà chók gì huōi-iêng. Duâi cūi mò̤ dăng-dŏng miĕk ciā ái-cìng; gĕ̤ng-ò̤ iâ mâ̤ hók-mŭk ĭ. Nè̤ng chŭi-iòng găng-nguông ciŏng ék-chiék gă-cài uâng ciā ái-cìng, ciā cài iâ dék-dék ké̤ṳk nè̤ng duâi káng-kĭng.\"\n\n«Séng-gĭng» nêng-ùi ái sê Siông-dá̤ gì dĕk-séng. «Iók-hâng Ék-cṳ̆» 4:8 ô gōng gáu \"\"Siông-dá̤ sê ìng-ái\"\". Gŏng-buōng siông, Siông-dá̤ cêu sê ái gì huá-sĭng.\n\nHĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ ô cī piĕ sṳ̀ biēu-dăk ái: \"philia\", \"eros\", \"agape\", \"storge\" gâe̤ng \"xenia\". Chŭi-iòng cī piĕ sṳ̀ é-sé̤ṳ dŭ ô kṳ̆-biék, dáng-sê buóh uòng-ciòng hŭng-biék ĭ-că̤ mâ̤ ṳ̀ng-ê.\n\nAgape (\"ἀγάπη\") cêu sê hiêng-dâi Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ diē-sié gì \"ái\". Cī guó uâ \"\"s'agapo\"\" é-sé̤ṳ cêu sê \"\"nguāi ái nṳ̄\"\". Ciā sṳ̀ \"\"agapo\"\" sê dông-sṳ̀ \"\"nguāi ái\"\". Cuòi sê siŏh cṳ̄ng sùng-cĭng gì, lī-siōng gì ái, ng sê sĭng-tā̤ gì sáik-ṳ̆k. Gó-chṳ̄, \"\"agape\"\" â̤ káng có̤ sê \"dó̤i lìng-hùng gì ái\".\n\nEros (\"ἔρως\") sê siŏh cṳ̄ng iĕk-liĕk gì ái, ék-buăng gâe̤ng ṳ̆k-uông ô guăng-hiê, ék-buăng ké̤ṳk káng có̤ sê \"dó̤i sĭng-tā̤ gì ái\". Ciā sṳ̀ \"\"erota\"\" é-sé̤ṳ sê \"\"lā̤ dàng liông-ái\"\". Báik-lăk-dù cê-gă dêng-ngiê lāu \"\"eros\"\" gì é-sé̤ṳ. Chŭi-iòng \"eros\" có̤i chĕ̤ sê dó̤i siŏh ciáh nè̤ng nguôi-câi mī gì ái, dáng-sê puâng lā̤ tèng-sṳ̆, ĭ mâing-mâing â̤ biéng có̤ dó̤i ĭ nô̤i-câi mī gì ái, hĕ̤k-ciā sêng-cé sê dó̤i mī gì ái. \"Eros\" bŏng-câe̤ lìng-hùng siōng kī mī gì dĭ-sék, iâ bŏng-câe̤ ĭ lī-gāi cĭng-sìng cĭng-lī. Ái-ìng gâe̤ng diék-hŏk-gă dŭ găk \"eros\" gì gū-ū â-dā̤ sìng-tō̤ cĭng-lī.\n\nPhilia (\"φιλία\") găk hiêng-dâi Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ sê bī iū-cìng, sê siŏh cṳ̄ng lēng-cêng gì, liòng-siêng gì ái. Ciā kái-niêng có̤i cā sê Ā-lī-sê̤ṳ-dŏ̤-dáik tì chók gì. \"Philia\" bău-guák dó̤i bèng-iū, dó̤i gă-dìng, dó̤i chĭng-chék dēng-dēng gì ái, sṳ̆-iéu mī-dáik, bìng-dēng gâe̤ng sṳ̆k-sék. \"Philia\" sê lī-séng gì, sĕ̤ng-huŏng dŭ tŭng-guó cī cṳ̄ng guăng-hiê sêu-iáh.\n\nStorge (\"στοργή\") sê siŏh cṳ̄ng cê̤ṳ-iòng gì ái, cêu chiông bâ-nā̤ tiáng cê-gă gì giāng siŏh iông.\n\nXenia (\"ξενία\") sê gōng ciō-nè̤ng gâe̤ng nè̤ng-káh cĭ-găng gì iū-cìng. Cī cṳ̄ng cìng-ngiê diŏh gū Hĭ-lé-nà̤ ùng-huá diē-sié cĭng dê̤ṳng-iéu.\n\nLá-dĭng-ngṳ̄ diē-sié iâ ô siŏh piĕ biēu-dăk \"\"ái\"\" gì sṳ̀.\n\nAmare sê \"ái\" dék gĭ-buōng gì sṳ̀, găk gĭng-dáng-nĭk gì É-dâi-lé-ngṳ̄ diē-sié gó lā̤ sāi-ê̤ṳng. Lò̤-mā-nè̤ng kĕk ciā sṳ̀ lì biēu-dăk gáuk-cṳ̄ng lôi-hìng gì ái-cìng, câi ĭ sê cìng-gāng gì, lâung-mâng gì, gó sê séng-ṳ̆k gì.\n\nDiligere gâe̤ng observare sê géng-ài gì é-sé̤ṳ, táu-dā̤ mò̤ dò̤ lì biēu-dăk nàng nṳ̄ cĭ-găng gì lâung-mâng ái-cìng.\n\nCaritas sê bī ìng-cṳ̀ gì ái, ék-buăng sāi-ê̤ṳng diŏh cŭng-gáu sŏng-guăng gì siông-hâ-ùng.\n\n\n",
"title": "Ái"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nKê̤ṳng\n\nKê̤ṳng sê siŏh cṳ̄ng guŏng-hŏk gâe̤ng ké-chiông hiêng-chiông. Dŏng nĭk-tàu ciéu lŏ̤h kĕ̤ng-ké diē-sié gì cūi-ké lā̤, guŏng cêu â̤ huāng-siâ hìng-siàng dŏ̤-sáik guŏng-pū, chiông giò siŏh-iông, téng ngiê-sāu gáu diē-sié sê è̤ng, gék-uòng, uòng, liŏh, chĭng, làng gâe̤ng ciē. Kê̤ṳng ék-buăng chók-hiêng diŏh tiĕng-ké lâng-nóng hĕ̤k-ciā sê ṳ̄ hâiu gì tiĕng-dīng, găk nĭk-tàu dó̤i-méng.\n\nGăk Hĭ-lé-nà̤ sìng-uâ diē-sié, kê̤ṳng sê séng-sé̤ṳ Ăi-lâ̤-sṳ̆ (\"Iris\") cháung-cô̤ gì lièng-giék ìng-găng gâe̤ng tiĕng-dòng gì diô. Găk Dṳ̆ng-guók sìng-uâ diē-sié, kê̤ṳng sê tiĕng-kĕ̤ng gì siŏh dèu hiă-chói, nṳ̄-sìng Nṳ̄-uă sāi ngô cṳ̄ng ngàng-sáik gì siŏh-tàu-lâung gâe̤ng ciā hiă-chói buō hō̤, cuòi cêu sê kê̤ṳng gì iù-lài.\n\n«Séng-gĭng» diē-sié, kê̤ṳng sê Siông-dá̤ gâe̤ng nè̤ng sū lĭk gì iók gì bìng-gé̤ṳ. Siông-dá̤ hióng Nò̤-ā bō̤-céng ĭ īng-uōng dŭ mò̤ gái sāi hùng-cūi hók-mŭk duâi-dê. Găk «Cháung-sié Gé» dâ̤ 9 ciŏng ô gé-cái:\n\n\" Siông-dá̤ gōng, Nguāi gâe̤ng nṳ̄-gáuk-nè̤ng lièng cī sâ̤ uăk gì nó̤h, lĭk īng-sié gì iók, ô lā nó̤h có̤ bìng-gé̤ṳ. Nguāi bóng Nguāi gì kê̤ṳng lŏ̤h hùng hṳ̄-diē, có̤ Nguāi gâe̤ng sié-găng lĭk iók gì bìng-gé̤ṳ. Ī-hâiu Nguāi sāi hùng dáu lŏ̤h dê lā̤, hùng hṳ̄-diē buóh ô ciā kê̤ṳng hiêng chók, Nguāi cêu dék-dék gé-niêng Nguāi gâe̤ng nṳ̄ lièng cī sâ̤ ô háik-ké uăk gì nó̤h sū lĭk gì iók; ī-hâiu dék-dék mò̤ cái dōng hùng-cūi miĕk huàng ô háik-ké gì nó̤h. Kê̤ṳng buóh hiêng lŏ̤h hùng hṳ̄-diē; Nguāi káng-giéng ciā kê̤ṳng, cêu â̤ gé-dék Nguāi gâe̤ng dê-siông huàng ô háik-ké gì cé̤ṳng-sĕng, sū lĭk īng-uōng gì iók.\"\n\n\n",
"title": "Kê̤ṳng"
},
{
"han_proportion": 0.014492753623188406,
"text": "\nSăng-mìng\n\nSăng-mìng (三明) sê Hók-gióng-sēng dṳ̆ng-buô gâe̤ng să̤-buô gì siŏh cô̤ dê-gék-chê. Ĭ báe̤k-buô sê Nàng-bìng, dĕ̤ng-buô sê sēng-huôi Hók-ciŭ, dĕ̤ng-nàng-buô sê Ciòng-ciŭ, nàng-buô sê Lṳ̀ng-ngàng, să̤-buô sê Gŏng-să̤-sēng.\n\nSăng-mìng găk Dái-ṳ̀ng-săng gâe̤ng Ū-ì-săng cĭ-găng.\n\nSăng-mìng-chê ô 2 bĭk kṳ̆, 1 bĭk gâing-gék-chê, 9 bĭk gâing:\n\nGĭng-dáng-nĭk gì Săng-mìng dê-kṳ̆ găk Mìng-guók sèng-âu sê \"Săng-nguòng-gâing\" (三元縣). 1956 nièng, Săng-nguòng-gâing, Mìng-kă̤-gâing (明溪縣) hăk-biáng có̤ Săng-mìng-gâing, 1960 nièng gióng Săng-mìng-chê.\n\n\n",
"title": "Săng-mìng"
},
{
"han_proportion": 0.020022246941045607,
"text": "\nLṳ̀ng-ngàng\n\nLṳ̀ng-ngàng (龍岩, Káh-gă-ngṳ̄: \"Liùng-ngàm\", Mìng-nàng-ngṳ̄: \"Lêng-nâ\") sê Hók-gióng-sēng să̤-buô gì dê-gék-chê. Ĭ báe̤k-buô sê Săng-mìng, dĕ̤ng-buô sê Cuòng-ciŭ, dĕ̤ng-nàng-buô sê Ciŏng-ciŭ, să̤-buô sê Gŏng-să̤-sēng, nàng-buô sê Guōng-dĕ̤ng-sēng.\n\nLṳ̀ng-ngàng-chê ô 1 bĭk kṳ̆, 1 bĭk gâing-gék-chê gâe̤ng 5 bĭk gâing:\n\nGĭng-dáng-nĭk gì Lṳ̀ng-ngàng dê-kṳ̆ găk 736 nièng sèng-âu sê Tĭng-ciŭ (汀州), guāng-hăk Diòng-tĭng-gâing (長汀縣), Uòng-lièng-gâing (黃連縣) gâe̤ng Sĭng-lò̤-gâing (新羅縣). Ĭng-ôi diŏh Sĭng-lò̤-gâing ô siŏh ciáh dê-huŏng hô̤ lō̤ \"Lṳ̀ng-ngàng-dâe̤ng\" (龍岩洞), gó-chṳ̄ 742 nièng Tĭng-ciŭ cêu gāi miàng có̤ Lṳ̀ng-ngàng lāu.\n\nGū-cā Dṳ̆ng-guók báe̤k-huŏng ô ciéng-luâng, cêng sâ̤ báe̤k-huŏng gì Háng-cŭk-nè̤ng cāu-huāng gáu Lṳ̀ng-ngàng dê-kṳ̆, ĭ-gáuk-nè̤ng cêu sê Káh-gă-nè̤ng. Diòng-tĭng ké̤ṳk nêng-ùi sê Káh-nè̤ng gì chió, Tĭng-gĕ̤ng (汀江) ké̤ṳk chĭng có̤ Káh-nè̤ng gì mū-chĭng-ò̤.\n\n\n",
"title": "Lṳ̀ng-ngàng"
},
{
"han_proportion": 0.004748338081671415,
"text": "\nNgô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng\n\n«Ngô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng» (傲慢共偏見, Ĭng-ngṳ̄: \"Pride and Prejudice\"), có̤i chĕ̤ huák-biēu diŏh 1813 nièng 1 nguŏk 28 hô̤, sê Ĭng-guók nṳ̄ cáuk-gă Jane Austen gì siēu-siók. Cī buô cáuk-pīng sê ìng-lôi siēu-siók lĭk-sṳ̄ siông dék cā gì lâung-mâng hī-kiŏk cĭ-ék, \n\n«Ngô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng» mièu-huôi chók 17 sié-gī Ĭng-guók hiŏng-cŏng siông-liù siâ-huôi gì sĕng-uăk, iâ gōng-sŭk lāu Elizabeth Bennet Siēu-ciā gâe̤ng Fitzwilliam Darcy sĭng-săng cĭ-găng gì lâung-mâng ái-cìng. Dà̤-mĕ̤k \"\"Ngô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng\"\" cêu sê bī ĭ lâung ciáh nêng-sék dó̤i-huŏng sèng-âu gì nguô-huôi: Darcy Sĭng-săng biēu-hiêng chók gì ngô̤-mâng ī-gĭk Bennet Siēu-ciā dó̤i ĭ gì piĕng-giéng.\n\n«Ngô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng» tàu guóng tàu ciŏng gì tàu guó uâ sê Ĭng-guók ùng-hŏk gì gĭng-diēng: \"\"Huàng ô cièng gì dăng-sĭng-gŏ̤ dŭ buóh siōng tō̤ siŏh ciáh lâu-mā, cuòi sê ciòng sié-gái dŭ sìng-nêng gì cĭng-lī.\"\" (\"It is a truth universally acknowledged, that a single man in possession of a good fortune, must be in want of a wife.\")\n\n\n\n",
"title": "Ngô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nSăi\n\nSăi kō̤-ī sê:\n\n\n",
"title": "Săi"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nCṳ̆ng-chói\n\nCṳ̆ng-chói sê lâng ciáh nè̤ng chói-puòi pâung diŏh chói-puòi gì dâe̤ng-cáuk. Găk sié-gái duâi-buô-hông dê-kṳ̆ gì hiêng-dâi ùng-huá diē-sié, cṳ̆ng-chói sê biēu-dăk ái-cìng gì huŏng-sék. Bók-guó găk siŏh piĕ dê-huŏng, cṳ̆ng-chói iâ kō̤-nèng biēu-dăk iū-ngiê gâe̤ng géng-ái.\n\nÌng-lôi-hŏk-gă gáu hiêng-câi gó muôi ngiēng-géu chók cṳ̆ng-chói dó̤-dā̤ sê nè̤ng gì buōng-nèng gó sê hâiu-tiĕng ŏ̤h lì gì.\n\n\n",
"title": "Cṳ̆ng-chói"
},
{
"han_proportion": 0.0029585798816568047,
"text": "\nHŭng-muòng\n\nHŭng-muòng (風蚊) sê 1 cṳ̄ng â̤ buŏi gì tè̤ng-ngiê, sĭng-tā̤ niōng, kă dòng, chói-buô ké-guăng có̤ dòng-dòng-nuóh ciĕng-ciĕng-nuóh, gâe̤ng cĕng siŏh-iông. Hŭng-muòng ék-buăng dŭ găk iĕk-tiĕng màng-buŏ uăk-dâe̤ng. Ĭng-ôi hŭng-muòng â̤ guó-bâng, gó-chṳ̄ ké̤ṳk nêng-ùi sê hâi-tè̤ng.\n\nNg sê sū-iū hŭng-muòng dŭ â̤ gâ nè̤ng: Gē̤ng hŭng-muòng cêu ng siăh háik, nâ siăh sĭk-ŭk cáik-cáik; mō̤ hŭng-muòng â̤ sāi chói chiéng diē buô-ṳ̄ dông-ŭk (bău-guák nè̤ng) puòi-hŭ diē-sié só̤h háik. Hŭng-muòng gâ hâiu, puòi-hŭ ké̤ṳk déng gì dê-huŏng â̤ mŏ̤-lŏ̤ kī.\n\nHŭng-muòng éu-tè̤ng hô̤ lō̤ bā-lāng-gū-tôi, â̤ diŏh 20 °C gì cūi diē-sié sĕng-uăk 14 gĕ̤ng ciáh biéng có̤ hŭng-muòng.\n\n\n",
"title": "Hŭng-muòng"
},
{
"han_proportion": 0.0018726591760299626,
"text": "\nNgiè\n\nNgiè (鵝) sê siŏh cṳ̄ng cēu, ké̤ṳk ák gâe̤ng ngâng sê chĭng-chék. Ngiè ék-buăng bī ák duâi.\n\nNgiè sĕng-uăk diŏh ô cūi gì sū-câi, siăh só. Ā-ciŭ, Ĕu-ciŭ gâe̤ng Báe̤k Mī-ciŭ duâi-buô-hông ngiè dŭ sê iā-sĕng gì chiĕng-iè cēu-lôi, găk báe̤k-huŏng săng-iōng, chéng-tiĕng bô buŏi gáu cêng huông gì nàng-huŏng. Ìng-lôi iōng ngiè dék-ciēu ī-gĭng ô gūi gá sié-gī gì lĭk-sṳ̄.\n\nNgiè-mō̤ săng gì lâung bī ák ciēu. Dáng-sê ngiè-mō̤ ngiè-gáe̤k dŭ â̤ bō̤-hô ngiè-lâung gâe̤ng ngiè-giāng, gó-chṳ̄ ngiè-giāng gì còng-uăk-lŭk â̤ gèng ák-giāng.\n\n\n",
"title": "Ngiè"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nOracle\n\nOracle sê Gák-gáuk-ùng Gŭng-sĭ (\"Oracle Corporation\") kăi-huák gì duâi-hìng kuá-bìng-dài só-gé̤ṳ-kó guāng-lī hiê-tūng.\n\n\n",
"title": "Oracle"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nRabindranath Tagore\n\nRabindranath Tagore (1861 n. 5 ng. 7 h. - 1941 n. 8 ng. 7 h., Ĭng-ngṳ̄: \"Rabindranath Tagore\"; Mâing-gă-lá-ngṳ̄: \"রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর\") sê Mâing-gă-lá 19 sié-gī hâiu-gĭ gáu 20 sié-gī cā-gĭ ūi-dâi gì sĭ-ìng, diék-hŏk-gă, uâ-gă, kiŏk-cáuk-gă, ĭng-ngŏk-gă. Ĭ iâ sê Mâing-gă-lá gâe̤ng Éng-dô gì ùng-huá dô̤i-biēu ìng-ŭk. 1913 nièng, Tagore dáik diŏh Nobel Ùng-hŏk-ciōng, sê Ā-ciŭ tàu ciáh dáik diŏh ciā ciōng gì nè̤ng.\n\nTagore gì sāng-ùng nô̤i-ṳ̀ng ciō-iéu sê siâ-huôi, céng-dê gâe̤ng gáu-ṳ̆k, ĭ gì sĭ-gŏ̤ dṳ̀ lāu cŭng-gáu nô̤i-ṳ̀ng ī-nguôi, iâ biēu-dăk lāu dó̤i cê̤ṳ-iòng gâe̤ng sĕng-mêng gì iĕk-ái. Găk ĭ cáuk-pīng diē-lié, ái sê īng-hèng gì ciō-dà̤.\n\nTagore chók-miàng gì sĭ-gŏ̤ cáuk-pīng bău-guák «Gitanjali» (\"Gitanjali\"), «Tiáh Guōi Cĭk» (\"Fruit-Gathering\"), «Sĭng Nguŏk Cĭk» (\"The Crescent Moon\"), «Buŏi Cēu Cĭk» (\"Stray Birds\"), dēng-dēng.\n\n\n",
"title": "Rabindranath Tagore"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nGiék\n\nGiék sê siŏh cṳ̄ng ciék-ciĕ dông-ŭk, sĭng-tā̤ bô dòng bô éu, ô báik dèu kă, muōi-buô ô dŭk-cĕng. Giék â̤ sāi dŭk-cĕng chiéng diē niăh diŏh gì-tă tè̤ng-ngiê, cūng-kuāng cêu â̤ tài sī hĕ̤k-ciā chà-bé ĭ. Giék gì dŭk-cáik â̤ siŏng-hâi sìng-gĭng hiê-tūng, dó̤i nè̤ng iâ ô ngùi-hiēng.\n\nGăk Hĭ-lé-nà̤ sìng-uâ diē-sié, giék sê tài sī lăk-hô Ó̤-lī-ŏng (\"Orion\") gì hṳ̆ng-chiū. Gó-chṳ̄, tiĕng gà̤-dēng gì cī sâ̤ sĭng-cô̤ dài-dŏng, Lăk-hô-cô̤ (\"Orion\") gâe̤ng Tiĕng-hiók-cô̤ (♏, \"Scorpius\") īng-uōng dŭ mâ̤ giéng-méng.\n\n\n",
"title": "Giék"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nDáik-guók\n\nDáik-é-cié Lièng-băng Gê̤ṳng-huò-guók (Dáik-ngṳ̄: \"Bundesrepublik Deutschland\"), gāng-chĭng Dáik-guók (\"Deutschland\"), sê sié-gāi huák-dăk gì gĕ̤ng-ngiĕk-huá guók-gă. Ĭ ôi-dé găk Dṳ̆ng-ĕu, báe̤k-buô sê Báe̤k-hāi, Dăng-mĕk gâe̤ng Bă-ī-dék-hāi, dĕ̤ng-buô sê Pŏ̤-làng gâe̤ng Ciék-káik, nàng-buô sê Ó̤-dê-lé gâe̤ng Sôi-sê̤ṳ, să̤-buô sê Huák-guók, Luxembourg, Bī-lé-sì gâe̤ng Hò̤-làng.\n\nDáik-guók sê 1 bĭk mìng-ciō ngiê-huôi-cié gì lièng-băng gê̤ṳng-huò-guók, iù 16 bĭk ciŭ cū-siàng. Lĭk-sṳ̄ siông Dáik-guók báik-cèng iù siŏh piĕ dŭk-lĭk gì uòng-guók cū-siàng. 1871 nièng gì Huák-Prussia Ciéng-cĕng sèng-âu, Dáik-guók ciáh tūng-ék có̤ 1 bĭk hiêng-dâi gì mìng-cŭk guók-gă.\n\nDáik-é-cié Lièng-băng Gê̤ṳng-huò-guók sê Lièng-hăk-guók, Báe̤k-iók dēng guók-cié cū-cék sìng-uòng guók. Dáik-guók iâ sê Ĕu-mèng gì sìng-lĭk-guók cĭ-ék, găk Ĕu-mèng sìng-uòng-guók dài-dŏng sê dék giòng-duâi gì guók-gă.\n\nDáik-guók-nè̤ng gì cū-siĕng sê téng Scandinavia lì gì Germanic-nè̤ng. Dṳ̀ lāu Gū Lò̤-mā Dá̤-guók dó̤i ĭ gì gé-cái, gū-cā Dáik-guók gì lĭk-sṳ̄ gĭ-buōng-siông dŭ mâ̤ báik.\n\nGū Lò̤-mà huòng-dá̤ Augustus găk ??? nièng ĭk-chĭng Gé-ī-mâng buô-lŏ̤h, dáng-sê mò̤ siàng-huă. Gáu dṳ̆mg-muōi, Gé-ī-mâng-nè̤ng sāi ĭ-gáuk-nè̤ng téng Gū Lò̤-mā gŭng-dôi ŏ̤h lì gì ciéng-cĕng gé-sŭk miĕk-uòng lāu Gū Lò̤-mā Dá̤-guók.\n\nDṳ̆ng Sié-gī sèng-âu gì Dáik-guók ciáng-sék miàng-chĭng giéu lō̤ \"Sìng-séng Lò̤-mā Dá̤-guók\" (Lá-dĭng-ngṳ̄: \"Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicae\"), sê 843 nièng téng Carolingian Dá̤-guók buŏng chók lì gì guók-gă. Hâiu-sié gì lĭk-sṳ̄ guók-gă sèu-sèu chié-kă̤ ciā guók-miàng sê \"mâ̤ sìng-séng, gâe̤ng Lò̤-mā mò̤ gáng-guó, iâ ng sê dá̤-guók\".\n\n19 sié-gī, Dáik-guók gì gĕ̤ng-ngiĕk kuŏ-ké kăi-sṳ̄ gŏ̤-sók huák-diēng. 1871 nièng, Prussia tūng-ék Dáik-guók, sìng-lĭk Dáik-é-cié Dá̤-guók (\"Deutsches Kaiserreich\"). 1884 nièng, Dáik-guók kăi-sṳ̄ hióng hāi-nguôi gióng-lĭk sĭk-mìng-dê, bău-guák Dṳ̆ng-guók Săng-dĕ̤ng-sēng gì Chĭng-dō̤.\n\n1918 nièng, Dáik-guók găk Ék-ciéng dṳ̆ng sék-bâi. 1919 nièng, sìng-lĭk \"\"Weimarer Gê̤ṳng-huò-guók\"\" (\"Weimarer Republik\"). Ék-ciéng ciéng-bâi ké̤ṳk Dáik-guók-nè̤ng làu giâ gì tī-ṳ̄k sê 1930 nièng-dâi Nazi (\"Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei\") huák-dông Nê-ciéng muài giâ cṳ̄ng-cī.\n\n1933 nièng, Adolf Hitler liāng-dô̤ gì Nazi siông dài, gióng-lĭk Dâ̤-săng Dá̤-guók, dó̤i nô̤i sĭk-hèng dŭk-cài, dó̤i nguôi huák-dông ciéng-cĕng. 1945 nièng 5 nguŏk, Sŭ-lièng ciéng-liāng Báik-lìng, Nê-ciéng giék-sók.\n\n1945 nièng, Dáik-guók liāng-tū ké̤ṳk Mèng-gŭng tiáh có̤ sé léng: să̤-báe̤k léng ké̤ṳk Ĭng-guók ciéng-liāng, să̤-nàng léng ké̤ṳk Huák-guók ciéng-liāng, dĕ̤ng-nàng léng ké̤ṳk Mī-guók ciéng-liāng, cī săng léng iâ hô̤ lō̤ Să̤-dáik, ciòng miàng cêu sê gĭng-dáng-nĭk gì Dáik-é-cié Lièng-băng Gê̤ṳng-huò-guók (\"Bundesrepublik Deutschland\"); dĕ̤ng-báe̤k léng ké̤ṳk Sŭ-lièng ciéng-liāng, cêu sê Dĕ̤ng-dáik, ciòng miàng hô̤ lō̤ Dáik-é-cié Mìng-ciō Gê̤ṳng-huò-guók (\"Deutsche Demokratische Republik\"). Dáik-guók siū-dŭ Báik-lìng iâ ké̤ṳk buŏng có̤ lâng léng, dài-dŏng iù Báik-lìng-chiòng gáh lā̤.\n\n1989 nièng Dĕ̤ng-ĕu gì Gê̤ṳng-sāng-ciō-ngiê céng-guòng sák-dài. 1990 nièng 10 nguŏk 3 hô̤, Báik-lìng-chiòng ké̤ṳk tiāng dō̤, Dáik-guók tṳ̀ng-sĭng tŭng-ék.\n\nDáik-guók sèu-sèu ké̤ṳk nè̤ng cáng-mī có̤ \"\"das Land der Dichter und Denker\"\" (sĭ-ìng gâe̤ng sṳ̆-siōng-gă gì tū-dê).\n\nDáik-guók gì ùng-hŏk â̤ dŭi-sùi gáu Dṳ̆ng Sié-gī. Martin Luther huăng-ĭk gì «Séng-gĭng» sê hiêng-dâi Gŏ̤-dê Dáik-ngṳ̄ gì gĭ-chū. Hâiu-sié chók-miàng gì sĭ-ìng gâe̤ng cáuk-gă ô Johann Wolfgang von Goethe, Hoffmann, Friedrich Schiller dēng-dēng.\n\nDáik-guók gì diék-hŏk dó̤i sié-gái īng-hiōng cêng duâi. Ūi-dâi gì diék-hŏk-gă ô Gottfried Wilhelm Leibniz, Immanuel Kant, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Karl Marx, Friedrich Engels, Ludwig Feuerbach, Arthur Schopenhauer, Friedrich Nietzsche, Karl Jaspers, dēng-dēng.\n\nGăk ĭng-ngŏk liāng-mĭk, Dáik-guók dó̤i sié-gái gì īng-hiōng ciō-iéu sê tŭng-guó â-dā̤ ĭng-ngŏk-gă gì cáuk-pīng biēu-hiêng chók lì gì: Johann Sebastian Bach, Ludwig van Beethoven, Robert Schumann, Franz Schubert , Johann Strauss, dēng-dēng.\n\nĬng-ôi Dáik-guók gì gĕ̤ng-ngiĕk gâ̤eng gĭng-cá̤ huák-dăk, Dáik-ngṳ̄ iâ sê sié-gái hăk-hâu diē-sié gá gì dâ̤ săng duâi nguôi-ngṳ̄, iâ sê Ĕng-tō̤-nă̤h gà̤-dēng sāi-ê̤ṳng dâ̤ nê sâ̤ gì ngṳ̄-ngiòng.\n\nTéng 1970 nièng-dâi gáu hiêng-câi, Dáik-guók găk sié-gái gì ùng-huá siông huák-hŭi muōng lài muōng duâi gì cáuk-ê̤ṳng.\n\n\n",
"title": "Dáik-guók"
},
{
"han_proportion": 0.0014124293785310734,
"text": "\nCūi\n\nCūi (水, Huá-hŏk-sék: HO) sê cū-siàng sĕng-mêng dék gĭ-buōng gì ŭk-cék, sê cêng sâ̤ ŭk-lī gâe̤ng huá-hŏk huāng-éng gì ṳ̀ng-cá̤ (\"solvent\"). Dê-giù gà̤-dēng ô cĭng hŭng-hó gì cūi, duâi buô-hông dŭ còng-câi diŏh hāi-iòng gâe̤ng gĭk-dê gì bĭng-chuŏng lā̤, iâ ô siŏh buô-hông ī hùng, ṳ̄, ò̤, kă̤ dēng-dēng hìng-sék còng-câi. Dê-giù gì cūi-sùng-kuàng lā̤ có̤ mò̤-dìng-mò̤-hiók gì ông-dông: cĭng-huák, gáung-ṳ̄, làu gáu hāi lā̤.\n\nDê-giù gà̤-dēng â̤ siăh gì cūi ī-gĭng muōng lài muōng ciēu lāu.\n\nCūi ô săng cṳ̄ng hìng-tái: cūi-ké, cūi, gâe̤ng bĭng. Cūi găk 100 °C sèng-âu biéng có̤ cūi ké, 0 °C ī-hâ ngĭk có̤ bĭng. Cūi găk 4 °C sì-hâu mĭk-dô dék duâi. Sùng cūi câung-tái sê mò̤ ê, mò̤ hiŏng, iâ mò̤ sáik gì.\n\n\n",
"title": "Cūi"
},
{
"han_proportion": 0.001776988005330964,
"text": "\nHuá-hŏk\n\nHuá-hŏk (化學) sê siŏh cṳ̄ng ngiēng-géu iū-gĭ hĕ̤k-ciā ù-gĭ ŭk-cék biéng-huá gì kuŏ-hŏk. Ĭng-ôi huá-hŏk huāng-éng gì buōng-cék sê nguòng-cṳ̄ gì tṳ̀ng-sĭng cū-hăk, gó-chṳ̄ huá-hŏk iâ â̤-sāi gōng sê ngiēng-géu nguòng-cṳ̄ ciōng-iông tṳ̀ng-sĭng cū-hăk siàng sĭng hŭng-cṳ̄, ī-gĭk diêng-cṳ̄ ciōng-iông ông-dông gì kuŏ-hŏk.\n\nHuá-hŏk hiêng-chiông sê bī ŭk-cék chăng-gă huá-hŏk huāng-éng hâiu huák-sĕng gì séng-cék biéng-huá, ké̤ṳk ŭk-cék gâe̤ng nèng-liông dŭ ô guăng-hiê. Huōi cêu sê dék bàng-siòng gì huá-hŏk hiêng-chiông cĭ-ék: sê ŭk-cék gâe̤ng kĕ̤ng-ké diē-lié gì iōng huák-sĕng giòng-liĕk huāng-éng sāng-sĕng sĭng ŭk-cék gì guó-tiàng, tiék săng cĭng iâ sê tiék gâe̤ng iōng-ké mâing-mâing huāng-éng gì liê, cī lâng cṳ̄ng biéng-huá dŭ â̤ hô̤ lō̤ iōng-huá (\"oxidation\"); lêng-nguôi siŏh cṳ̄ng sĕng-uăk dṳ̆ng sèu-sèu pâung diŏh gì huá-hŏk hiêng-chiông sê sŏng gâe̤ng giēng gì dṳ̆ng-huò (\"neutralization\"). Huá-hŏk huāng-éng iâ sèu-sèu puâng lā̤ nèng-liông gì sék-huóng gâe̤ng ngék-siŭ.\n\nCiō-iéu gì huá-hŏk ciĕ-puái ô â-dā̤ gūi cṳ̄ng: Hŭng-sék huá-hŏk, iū-gĭ huá-hŏk, lī-lâung huá-hŏk, sĕng-ŭk huá-hŏk, ù-gĭ huá-hŏk gâe̤ng ŭk-lī huá-hŏk.\n\nNguòng-cṳ̄ (\"atom\") iù nguòng-cṳ̄-hŏk (bău-guák cék-cṳ̄ gâe̤ng dṳ̆ng-cṳ̄) gâe̤ng diêng-cṳ̄ cū-siàng. Diêng-cṳ̄ (dái hô-diêng) gì só-liông gâe̤ng nguòng-cṳ̄-hŏk sū dái gì diêng-liông (céng-diêng) siŏng dṳ̆ng-huò.\n\nNguòng-só (\"element\") sê siŏh cṳ̄ng nguòng-só cêu sê dái ô dè̤ng-iông sâ̤ gì cék-cṳ̄ gì siŏh lôi nguòng-cṳ̄ gì tūng-chĭng. Pī-ṳ̀-gòng, ô 6 bĭk cék-cṳ̄ gì nguòng-só cêu sê táng, ô 92 bĭk cék-cṳ̄ gì nguòng-só cêu sê iù.\n\nHuá-hăk-ŭk (\"compound\") sê iù mâ̤ dè̤ng-iông gì nguòng-só áng ék-dêng bī-liê cū-siàng gì ô dĕk-dêng huá-hŏk séng-cék gì ŭk-cék. Pī-ṳ̀-gōng, cūi cêu sê kĭng gâe̤ng iōng áng 1 bī 2 bī-liê cū-hăk siàng gì ŭk-cék.\n\nHŭng-cṳ̄ (\"molecule\") sê bō̤-tì ŭk-cék huá-hŏk séng-sék gì dék ciēu gì ŭk-cék, iù nâng bĭk hĕ̤k ī-siông gì nguòng-cṳ̄ cū-siàng.\n\nLiê-cṳ̄ (\"ion\") sê dái diêng gì nguòng-cṳ̄ hĕ̤k-ciā hŭng-cṳ̄. Pī-ṳ̀-gōng, sièng (huá-hŏk-sék: NaCl) sê iù dái céng-diêng gì Na gâe̤ng dái hô-diêng gì Cl cū-siàng gì.\n\nHáng-ngṳ̄ \"化學\" cê-méng é-sé̤ṳ cêu sê \"ŭk-cék biéng-huá gì kuŏ-hŏk\"; Ĭng-ngṳ̄ \"\"chemistry\"\" sê téng Ă-lá-báik-ngṳ̄ gì \"\"al-kimia\"\" lì gì, é-sé̤ṳ sê \"biéng-huá gì ngiê-sŭk\".\n\n\n",
"title": "Huá-hŏk"
},
{
"han_proportion": 0.0784313725490196,
"text": "\nBā-lāng-gū-tôi\n\nBā-lāng-gū-tôi (把啷鼓墜) kō̤-ī sê:\n\n\n",
"title": "Bā-lāng-gū-tôi"
},
{
"han_proportion": 0.002257336343115124,
"text": "\n\n\nMā (馬) sê siŏh cṳ̄ng ô dà̤ siăh só gì buô-ṳ̄ dông-ŭk. Ìng-lôi iōng mā có̤ tàu-săng gì lĭk-sṳ̄ dék-ciēu â̤ dŭi-sùi gáu sèng 2000 nièng. Nè̤ng â̤-sāi sô̤i lŏ̤h mā piăng gà̤-dēng kiè mā, mā lĭk-ké iâ cêng duâi, â̤ tuă mā-chiă. Gó-chṳ̄, gūi chiĕng nièng gáu hiêng-câi, mā dŭ sê có̤i dê̤ṳng-iéu gì gău-tŭng gâe̤ng ciéng-cĕng gĕ̤ng-gé̤ṳ. Mā gì cṳ̄ng-lôi cêng sâ̤, duâi nâung dŭ mâ̤ siŏh iông. Găk sié-gái siŏh piĕ dê-huŏng, mā iâ â̤ siăh gì.\n\n\n",
"title": ""
},
{
"han_proportion": 0.009681881051175657,
"text": "\nGàu\n\nGàu (猴) sê siŏh lôi bău-guák 200 cṳ̄ng cṳ̄ng-lôi gì siēu-hìng lìng-diōng dông-ŭk. Gàu siăh cūi-guō, chéu-niŏh, cṳ̄ng-cī, huă, tè̤ng-ngiê, tĭ-tṳ̆, lâung gâe̤ng nâung gì dông-ŭk.\n\nGàu â̤ buŏng có̤ 2 cṳ̄ng ciō-iéu gì duâi lôi: Gô Sié-gái gàu (\"Old World monkey\") gâe̤ng Sĭng Sié-gái gàu (\"New World monkey\"). Sĭng Sié-gái gàu gì muōi â̤ dièng diŏh chéu-ciĕ lā̤, Gô Sié-gái gàu mò̤ nièng-ngài. Sĭng Sié-gái gàu gâe̤ng Gô Sié-gái gàu gì pé, méng, gū-chiŏng iâ săng mâ̤ siŏh-iông.\n\nGăk Dṳ̆ng-guók ùng-huá diē-sié, gàu sê siŏh cṳ̄ng lìng-dâe̤ng gì dông-ŭk. Gàu-dṳ̆ng-uòng (猴中王) sê Dṳ̆ng-guók sìng-uâ dṳ̆ng cĭng dê̤ṳng-iéu gì ìng-ŭk, ĭ gì gū-sê̤ṳ dŭ gé diŏh mìng-găng duòng-suók gâe̤ng siēu-siók «Să̤-iù-gé» (西遊記) diē-sié.\n\n\n",
"title": "Gàu"
},
{
"han_proportion": 0.0008043758043758043,
"text": "\nGĭ-dók-gáu\n\nGĭ-dók-gáu (基督教) sê siŏh cṳ̄ng ék-sìng-gáu, ī Nā-sák-lĕk-nè̤ng Ià-sŭ gì sĕng-uăk gâe̤ng gōng-gáu ùi dṳ̆ng-sĭng. Hóng Gĭ-dók-gáu gì nè̤ng siŏng-séng Ià-sŭ sê Siông-dá̤ gì Giāng (Séng-cṳ̄), iâ sê «Gô-iók» diē-sié gì Géu-cuō, ĭ-că̤ iâ nêng-ùi «Sĭng-iók» gé-cái gì gū-sê̤ṳ sê Ià-sŭ ê̤ṳ-giéng gì Hók-ĭng. Gĭ-dók-gáu sê sié-gái dék duâi gì cŭng-gáu, iâ sê Ĕu-ciŭ, Mī-ciŭ, Nàng-hĭ, Hĭ-lĭ-pĭng gâe̤ng Dâi-iòng-ciŭ dék cuō-iéu gì cŭng-gáu.\n\nGĭ-dók-gáu buōng-dā̤ sê Iù-tái-gáu gì ciĕ-puái, Gĭ-dók-gáu gì Gô-iók cêu sê Hĭ-báik-lài Séng-gĭng.\n\nĬng-ngṳ̄ gì sṳ̀ \"Christian\" sê téng Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì \"Χριστιανός\" lì gì, é-sé̤ṳ sê \"sṳ̆k diŏh Gĭ-dók\".\n\nChŭi-iòng Gĭ-dók-gáu ô cĭng sâ̤ ciĕ-puái, dáng-sê sū-iū Gĭ-dók-dù dŭ cà̤-cà̤ siŏng-séng siŏh piĕ gáu-dèu, có̤-ùi ĭ-gáuk-nè̤ng séng-ngiōng gì dṳ̆ng-sĭng, bău-guák:\n\n\"Cuō dèu-mĕ̤k: Ià-sŭ\"\n\nTéng \"Gĭ-dók-gáu\" ciā miàng-chĭng cêu â̤ káng chók, Gĭ-dók sìng-hŏk cêu sê siŏng-séng Ià-sŭ sê \"Géu-cuō\" hĕ̤k-ciā \"Gĭ-dók\". \"Géu-cuō\" (Ĭng-ngṳ̄: \"Messiah\") sê téng Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ gì \"מָשִׁיחַ\" (\"māšiáħ\") lì gì, é-sé̤ṳ sê \"\"ciék-sêu máe̤k-iù-lā̤ gì nè̤ng\"\" hĕ̤k-ciā sê \"\"Guók-uòng\"\". Ciā sṳ̀ gì Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ huăng-ĭk sê \"\"Χριστός\"\" (\"Christos\"), cêu sê Ĭng-ngṳ̄ \"\"Christ\"\" gì nguòng-tàu, céng siŏh buô huăng-ĭk siàng Háng-ngṳ̄ gì \"基督\" (Gĭ-dók).\n\nGĭ-dók-dù siŏng-séng Ià-sŭ sê sié-găng gì Géu-cuō. Dó̤i Ià-sŭ gì séng-ngiōng sê Gĭ-dók-gáu gâe̤ng Iù-tái-gáu dék duâi gì kṳ̆-biék cĭ-ék. Gĭ-dók sṳ̆-siōng gì hŏk-sĭng sê, tŭng-guó Ià-sŭ gì sī-uòng gâe̤ng bô-uăk, Siông-dá̤ siâ-miēng sié-găng-nè̤ng gì cô̤i, ìng-lôi ciáh dáik diŏh cīng-géu ī-gĭk īng-sĕng.\n\n\"Cuō dèu-mĕ̤k: Cô̤i\"\"Cuō dèu-mĕ̤k: Cīng-géu\"\n\nGĭ-dók-dù siŏng-séng, gīng-géu sê Siông-dá̤ sé̤ṳ ké̤ṳk ìng-găng gì ŏng-diēng. Gé̤ṳ-siók, Ià-sŭ sê Siông-dá̤ chă̤-kiēng lì ìng-găng gì Géu-cuō. Gĭ-dók-dù siŏng-séng, tŭng-guó dó̤i Ià-sŭ gì séng-ngiōng, nè̤ng gì cô̤i cêu â̤ ké̤ṳk siâ-miēng, nè̤ng gì lìng-hùng iâ īng-uōng dŭ mâ̤ sī.\n\n\"Cuō dèu-mĕ̤k: Săng-ôi-ék-tā̤\"\n\nSăng-ôi-ék-tā̤ sê bī Gĭ-dók-gáu gì Siông-dá̤, cêu sê gōng, Séng-hô, Séng-cṳ̄ gâe̤ng Séng-sìng gì buōng-cék sê dùng-ék gì. Ciā sié-gái nâ ô siŏh ciáh Siông-dá̤: Séng-hô sê Siông-dá̤, Séng-cṳ̄ sê Siông-dá̤, Séng-lìng iâ sê Siông-dá̤.\n\nCuō dèu-mĕ̤k: \"Séng-gĭng\"\n\nGĭ-dók-gáu nêng-ùi Séng-gĭng (bău-guák Gô-iók gâe̤ng Sĭng-iók) sê guòng-ŭi gì, sê găk Séng-lìng gì īng-dô̤ â-dā̤ siā siàng gì, ciŏk-dó̤i mò̤ dâng-nguô. Sĭng-gáu gáu-dù siŏng-séng, Séng-gĭng gì gĭng-ùng bău-hàng sū-iū dó̤i sĭk-hiêng cīng-géu sū bék-iéu gì mĕk-sê.\n\nGĭ-dók-dù siŏng-séng giĕng-dṳ̆k nè̤ng dŭ găi-dŏng cŏng-hèng Gĭ-dók gì gáu-ngiê lì sĕng-uăk. Dó̤i cêng sâ̤ nè̤ng lì gōng, cêu sê siū Sĕk Gái. Ià-sŭ gáu-ṳ̆k séng-dù gōng, dâ̤ ék duâi gâe̤ng dâ̤ nê duâi gì gái sê \"diŏh cêng sĭng, cêng séng, cêng é, tiáng Cuō nṳ̄ gì Siông-dá̤\", ī-gĭk \"diŏh tiáng bĕk-nè̤ng chiông tiáng buōng-sĭng siŏh-iông\" («Mā-tái Hók-ĭng» 22:37-40). Gì-tă hèng-ùi iâ bău-guák gì-dō̤ gâe̤ng tĕ̤k «Séng-gĭng».\n\nGĭ-dók-gáu gì ái hô̤ lō̤ \"agapē\" (sê Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì \"αγάπη\"). Ciā sṳ̀ buōng-dā̤ sê Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì \"ái\", ké̤ṳk có̤i-chĕ̤ gì Gĭ-dók-dù dò̤ lì huăng-ĭk Gĭ-dók-gáu gì ái: cêu sê Siông-dá̤ dó̤i ìng-lôi gì ái, siŏh cṳ̄ng sìng-séng gì, mò̤ dèu-giông gì, hĭ-sĕng cê̤ṳ-ngō̤ gì, cuō-dông gì, hâ é-sék gì, ô sṳ̆-siōng gì ái. Ī-hâiu gì Gì-dŏk-gáu cáuk-gă cĭng sèu īng-ê̤ṳng \"\"agapē\"\" lì bī ìng-ái (\"charity\"), sêng-cé sê Siông-dá̤ buōng-sĭng.\n\nGăk Săng-siông gì Gái-hóng («Mā-tái Hók-ĭng» dâ̤ 5 ciŏng), Ià-sŭ ô gōng:\n\" Nṳ̄ ô tiăng-giéng gōng, \"Nè̤ng gâe̤ng nṳ̄ có̤ bèng-iù, cêu tiáng (\"agapē\") ĭ, nè̤ng gâe̤ng nṳ̄ giék siù, cêu hièng ĭ.\" Nâ Nguāi gâe̤ng nṳ̄ gōng: Nè̤ng gâe̤ng nṳ̄ giék siù, diŏh tiáng ĭ, nè̤ng có nṳ̄, diŏh tá̤ ĭ giù hók, nè̤ng hâung nṳ̄, diŏh hō̤-hō̤ káng-dâi ĭ, nè̤ng hâi nṳ̄, dṳ̆k nṳ̄, diŏh tá̤ ĭ gì-dō̤. Ŏ̤h-ciŏng-uâng, cêu â̤ có̤ nṳ̄ Tiĕng-hô gì giāng, ĭng Tiĕng-hô chók ciā nĭk-tàu, ciéu hō̤ gì nè̤ng, iâ ciéu ng hō̤ gì nè̤ng, hâ ciā ṳ̄, ké̤ṳk ngiê gì nè̤ng. Nṳ̄ nâ tiáng ciā tiáng nṳ̄ gì, ô miéh-nó̤h siōng-sé̤ṳ nĭ? Suói-lê ng iâ ô ciŏng-uâng mŏ̤? Nṳ̄ dŭk-dŭk chiāng-ăng nṳ̄ hiăng-diê, ô miéh-nó̤h chók cé̤ṳng nĭ? É-băng-ìng ng iâ ô ciŏng-uâng mŏ̤? Gó-chṳ̄ nṳ̄ diŏh sùng-ciòng, ŏ̤h nṳ̄ Tiĕng-hô sùng-ciòng siŏh-iông. \n\n\nGŭng-nguòng 1 sié-gī, Gĭ-dók-gáu găk Ià-lô-sák-lēng huák-nguòng, dŏng-sì ĭng-nguòng sê Iù-tái-gáu gì siŏh ciéh ciĕ-puái. Gĭ-dók-gáu séng-ngiōng gì dṳ̆ng-sĭng sê séng Gĭ-dók, gó-chṳ̄ gâe̤ng Iù-tái Lŭk-huák dŭ hié lâi. Tuák-liê Iù-tái-gáu hâiu, Gĭ-dók-gáu găk iā dōi gì sì-găng diē-sié hióng gó̤-lòng ciéh Lò̤-mā Dá̤-guók iòng-duòng.\n\nCó̤i chĕ̤, Gĭ-dók-gáu ké̤ṳk Lò̤-mā guăng-huŏng gì géng cī, páe̤k-hâi Gĭ-dók-dù gì ông-dông tié-láu gáu gŭng-nguòng 4 sié-gī chĕ̤ ciáh láe̤k. Lò̤-mā Huòng-dá̤ Kŏng-sê̤ṳ-tāng-tĭng Ék-sié (\"Constantine I\") gŭi-séng Gĭ-dók, biĕu-cé Gĭ-dók-gáu siàng có̤ Lò̤-mā Dâ̤-guók gì Guók-gáu.\n\nDṳ̆ng-sié-gī sèng-hâiu, Gĭ-dók-gáu gì huák-diēng iā mâ̤ găk. 5 sié-gī, Lò̤-mā Dá̤-guók ké̤ṳk Ĕu-ciŭ báe̤k-sié gì màng-cŭk ciéng-liāng, Gĭ-dók-gáu ké̤ṳk páe̤k gĭng-lĭk dṳ̀ng-giông. 7 sié-gī, puâng lā̤ Ĭ-sṳ̆-làng-gáu gì hĭng kī gâe̤ng Ā-lá-báik-nè̤ng gì ĭk-chĭng, Gĭ-dók-gáu páh-mò̤ ĭ găk Dṳ̆ng-dĕ̤ng (bău-guák Séng-siàng Ià-lô-sák-lēng) gâe̤ng Báe̤k-hĭ gì dê-buàng. 1054 nièng, Gáu-huôi liék có̤ Dĕ̤ng Să̤ lâng puái hŭng-ciĕ: Dĕ̤ng biĕng gì hô̤ lō̤ Dĕ̤ng-céng-gáu, gōng Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄, ī Kŏng-sê̤ṳ-tāng-tĭng-bō̤ có̤ dṳ̆ng-sĭng, Să̤ biĕng gì hô̤ lō̤ Tiĕng-cuō-gáu, gōng Lá-dĭng-ngṳ̄, ī Lò̤-mā có̤ dṳ̆ng-sĭng. 1095 - 1204 nièng, ôi lāu dŏk duōng Séng-dê, Gĭ-dók-gáu dó̤i Ā-lá-báik sié-gái huák-dông Sĕk-cê-gŭng Dĕ̤ng-cĭng. 1453 nièng, Ó̤-sṳ̆-mâng Dá̤-guók gŭng puái Bái-câng-tìng Dá̤-guók, Gĭ-dók-gáu sêu diŏh Ĭ-sṳ̆-làng-gáu cêng duâi gì ŭi-hiĕk.\n\nPuâng lā̤ Ĕu-ciŭ gì Ā-lá-báik sié-lĭk ké̤ṳk dṳ̆k kó̤, ī-gĭk Ùng-ngiê Hók-hĭng sṳ̆-siōng gì gāi-huóng, Gĭ-dók-gáu găk Să̤-ĕu kăi-sṳ̄ hók-hĭng. 16 sié-gī, Mā-tĭng Lô-dáik (\"Martin Luther\"), Iók-hâng Kā-ī-ùng (\"John Calvin\") dēng nè̤ng dái-liāng Ĕu-ciŭ kŭi-diēng siŏh diòng é-ngiê chĭng-uōng gì Cŭng-gáu Gāi-gáik, ng-nié sāng-sĕng Sĭng-gáu, sêng-cé lièng duòng-tūng gì Tiĕng-cuō-gáu dŭ dáik diŏh huăng-sĭng.\n\nGê̤ṳng-dâi Dê-lī Duâi-huák-hiêng gâe̤ng Ĕu-ciŭ Mī-guók gì sĭk-mìng-cuō-ngiê gáing-gáing gâe̤ng Gĭ-dók-gáu iòng-duòng gáu sié-gái gáuk dó̤i. Gĭng-dáng-nĭk gì Gĭ-dók-gáu ī-gĭng sê cuòng giù dék duâi gì cŭng-gáu.\n\n\n",
"title": "Gĭ-dók-gáu"
},
{
"han_proportion": 0.012345679012345678,
"text": "\nGuóh Guók-tĭng\n\nGuóh Guók-tĭng (郭國汀, 1958 n. 1 ng. 10 h. - ), Hók-gióng Lṳ̀ng-ngàng Diòng-tĭng-nè̤ng, hiêng-câi liù-uòng diŏh Gă-nā-dâi, sê Dṳ̆ng-guók chók-miàng gì lŭk-sṳ̆ gâe̤ng mìng-ciō ông-dông-ciā.\n\nGuóh Guók-tĭng 1984 nièng téng Gék-lìng Dâi-hŏk huák-hŏk-hiê bék-ngiĕk, gáu 2002 nièng, báik-cèng găk Hók-gióng Dó̤i-nguôi Gĭng-cá̤ Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū, Hók-gióng Gĭng-mô̤ Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū, Hiŏng-gē̤ng Cà̤-báik-lā̤ Lŭk-sṳ̆-hòng, Hók-gióng Cé-lī Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū, Siông-hāi-chê Huà-lé Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū, Siông-hāi-chê Siēu-ṳ̀ng Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū có̤ lŭk-sṳ̆. 2002 nièng cê-gă cháung-bâing Siông-hāi-chê Tiĕng-ê Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū có̤ ciō-êng lŭk-sṳ̆. Găk cī gūi nièng diē-sié, Guóh Guók-tĭng huák-biēu cêng sâ̤ huák-hŏk lâung-ùng, bâing-lī gì áng-giông iâ dáik diŏh siâ-huôi gì sìng-nêng.\n\n2005 nièng 1 nguŏk, Guóh Guók-tĭng kăi-sṳ̄ bâing-lī Gṳ̀ Iòng-lài (瞿延來) gì áng-giông, dáng-sê Siông-hāi Tì-làng-giò Găng-lò̤ (提籃橋監牢) gê̤ṳ-ciŏk mâ̤ kīng ĭ huôi-giéng dŏng-sê̤ṳ-ìng Gṳ̀ Iòng-lài. Iù-sê, Guóh Guók-tĭng cêu huák-biēu ùng-ciŏng «Báik-ù-ék-ê̤ṳng gì Dṳ̆ng-guók Lŭk-sṳ̆» (百無一用的中國律師). 2 nguŏk, Siông-hāi Sṳ̆-huák-guŏk mŭk-siŭ ĭ gì lŭk-sṳ̆-céng gâe̤ng bâing-gŭng diêng-nō̤, 3 nguŏk bô huăk ĭ gì sê̤ṳ-ô-sū dìng-ngiĕk siŏh nièng, gâe̤ng ĭ niōng-géng diŏh chió lā̤.\n\n2005 nièng 5 nguŏk, Guóh Guók-tĭng kó̤ Gă-nā-dâi chăng-gă hŏk-sŭk huôi-ngiê. Chók-guók cĭ-sèng, Dṳ̆ng-guók gŭng-ăng có̤-hák gōng, ĭ nâ găk hāi-nguôi có̤ sié-nó̤h mò̤-puō gì dâi-gié, dó̤i ĭ guók-nô̤i gì gă-ìng mâ̤ hō̤. Bók-guó cuòi mò̤ giăng diŏh Guóh Guók-tĭng, ĭ téng dāng kī kăi-sṳ̄ guók-nguôi gì liù-uòng sĕng-uăk, gié-sṳ̆k kăi-diēng mì-guòng ông-dông.\n\n\n",
"title": "Guóh Guók-tĭng"
},
{
"han_proportion": 0.0027359781121751026,
"text": "\nSĕk Gái\n\nSĕk Gái (十誡, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: \"עשרת הדיברות\") sê Séng-gĭng diē-sié sū gé-cái gì cŭng-gáu gâe̤ng dô̤-dáik gì dèu-mĕ̤k, sê Siông-dá̤ găk Să̤-nâi-săng dīng dó̤i Mò̤-să̤ gì gái-mêng. Sĕk Gái tā̤-hiêng diŏh Iù-tái-gáu gâe̤ng Gĭ-dók-gáu diē-sié. Găk «Séng-gĭng» gà̤-dēng, Sĕk Gái hŭng-biék chók-hiêng diŏh «Chók Ăi-gĭk Gé» 20:2-17 gâe̤ng «Sĕng-mêng Gé» 5:6-21.\n\nHáng-ngṳ̄ Sĕk Gái sê téng \"\"Ten Commandments\"\" lì gì. Găk dék gū-cā gì Séng-gĭng diē-sié, \"Sĕk Gái\" ké̤ṳk huăng-ĭk có̤ \"sĕk guó uâ\" (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: \"δεκάλογος\"). Cuòi iâ sê \"Sĕk Gái\" gì lêng siŏh bĭk miàng \"\"Decalogue\"\" gì lài-lĭk.\n\nSĕk Gái\n\nIù-tái-gáu gâe̤ng Gĭ-dók-gáu gì ciĕ-puái dó̤i gái-mêng gì buŏng-táuk huŏng-sék mâ̤ siŏh-iông, chăng-kō̤ â-dā̤ gì biēu.\n\n\n",
"title": "Sĕk Gái"
},
{
"han_proportion": 0.0015313935681470138,
"text": "\n\n\nTá (蚱) sê siŏh cṳ̄ng sĕng-uăk diŏh hāi diē-sié gì kiŏng-diòng dông-ŭk, chă-bók-dŏ̤ ciòng sié-gái gì hāi diē-sié dŭ â̤ tō̤ diŏh. Sìng-nièng gì tá hìng-câung chiông cṳ̆ng, ô â̤ hŭng-bé gă-câung-ŭk (gó-chṳ̄ găk Ĭng-ngṳ̄ tá giéu lō̤ \"\"jellyfish\"\") gì puòi lì bō̤-hô̤ nô̤i-buô gì giék-gáiu. Tá sĭng-tā̤ â-dāu ô chiŭ-chiŭ, ô dŭk, sêng-cé â̤ táu sī bĕk gì dông-ŭk.\n\nDuâi-buô-hông tá dŭ mâ̤ siù-cūi, nâ â̤ mâing-mâing piĕu diŏh cūi lā̤, kĕk chiŭ-chiŭ niăh nó̤h siăh. Tá kuók-huăk hŭ-căk gì nō̤ gâe̤ng gāng-gáuk ké-guăng, gó-chṳ̄ iēng-huá chók sìng-gĭng hiê-tūng lì gāng-dĭ chié-kék. Sìng-nièng gì tá, sĭng-tā̤ ô 94–98% dŭ sê cūi.\n\nTá gì puòi â̤ siăh gì.\n\n\n",
"title": ""
},
{
"han_proportion": 0.002287021154945683,
"text": "\nNgṳ̄-ngiòng\n\nNgṳ̄-ngiòng (語言) sê ìng-lôi dò̤ lì gău-liù gì siŏh tó̤ hiê-tūng. Chŭi-iòng mūi ciáh ciáng-siòng gì duâi-nè̤ng dŭ â̤ gōng uâ, dáng-sê nè̤ng nâ ô tŭng-guó có̤-sá̤ sèng-âu gì hŏk-sĭk ciáh â̤ dáik diŏh ngṳ̄-ngiòng nèng-lĭk. Ngiēng-géu ngṳ̄-ngiòng gì kuŏ-hŏk giéu lō̤ ngṳ̄-ngiòng-hŏk.\n\nĬng-ôi ngiēng-géu huŏng-huák gâe̤ng gáe̤k-dô mâ̤ dè̤ng, \"ngṳ̄-ngiòng\" gì kái-niêng iâ ô cêng sâ̤ bēng-buōng. Ék-buăng gōng, ngṳ̄-ngiòng sê mì-dŭk ìng-lôi ciáh ô gì dĕk-sṳ̀ gì hù-hô̤ hiê-tūng: dŏng cáuk-ê̤ṳng diŏh nè̤ng gâe̤ng nè̤ng gì guăng-hiê sèng-âu, ĭ sê gău-liù sṳ̆-siōng gì mùi-tā̤; dŏng cáuk-ê̤ṳng diŏh nè̤ng gâ̤eng káh-guăng sié-gái gì sèng-âu, sê nêng-sék sié-gái gì gĕ̤ng-gê̤ṳ; dŏng cáuk-ê̤ṳng diŏh ùng-huá gì sèng-âu, sê ùng-huá gì cái-tā̤.\n\nNgṳ̄-ngiòng hù-hô̤ gâe̤ng sê̤ṳ-ŭk cĭ-găng gì guăng-hiê sê êng-é gì, sê cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng găk iēng-huá gì guó-tiàng dṳ̆ng-găng giĕ-diâng hō̤ gì. Chiông Mìng-ngṳ̄ gì \"Nĭk-tàu\" (日頭), găk Ĭng-ngṳ̄ sê \"\"Sun\"\", găk Să̤-băng-ngà-ngṳ̄ sê \"\"Sol\"\", mò̤ sié-nó̤h giĕ-lŭk.\n\nGăk dè̤ng siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng gì nô̤i-buô, ék-buăng dŭ ô gáuk cṳ̄ng biéng-tā̤ còng-câi, cuòi cêu hô̤ lō̤ huŏng-ngiòng.\n\nÔ-guăng ngṳ̄-ngiòng kī-nguòng gì ông-dà̤ gó ng-sê cĭng chĭng-chū. Ìng-lôi-hŏk-gă gū-liông, ngṳ̄-ngiòng kī-nguòng gì nièng-dô̤i dâi-kái sê tèng 2 báh-uâng nièng cĭ-sèng gáu 4 uâng nièng cō̤-êu. Gé-iòng sié-gái siông gì sū-iū cŭk-gùng dŭ ô ngṳ̄-ngiòng, cuòi cêu sê gōng, ìng-lôi liê-kŭi Hĭ-ciŭ buăng gáu sié-gái gáuk ôi-ché̤ṳ cĭ-sèng, ngṳ̄-ngiòng cêu ī-gĭng sāng-sĕng go̤ lāu.\n\nGŏng-gé̤ṳ Ethnologue gì tūng-gié, gáu 2007 nièng sèng buáng nièng, ciòng sié-gái dŭ-liāng ô 6,912 cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. Áng ngṳ̄-ngiòng-hŏk-gă gâe̤ng ìng-lôi-hŏk-gă gì é-giéng, sié-gái gì ngṳ̄-ngiòng ciō-iéu â̤ buŏng có̤ â-dā̤ gūi lôi.\n\n\n\n\n",
"title": "Ngṳ̄-ngiòng"
},
{
"han_proportion": 0.005559416261292564,
"text": "\nHók-gióng\n\nHók-gióng (福建; Mìng-nàng-ngṳ̄: \"Hok-kiàn\"; Ĭng-ngṳ̄: \"Fujian\", \"Fuchien\" hĕ̤k \"Fukien\"), gāng-chĭng Mìng (閩), sê Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-nàng iòng-hāi gì sēng. Hók-gióng báe̤k-buô sê Ciék-gŏng, să̤-buô sê Gŏng-să̤, nàng-buô sê Guōng-dĕ̤ng. Dài-uăng găk dĕ̤ng-buô gì Dài-uăng Hāi-hiĕk dó̤i-méng. \"Hók-gióng\" ciā miàng-chĭng sê téng Hók-gióng gì lâng bĭk siàng-chê Hók-ciŭ (福州) gâe̤ng Gióng-ĕu (建甌) lì gì.\n\nHók-gióng duâi-buô-hông dê-kṳ̆ sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók guāng-hăk. Bók-guó, iâ ô siŏh piĕ dō̤-sê̤ṳ, Gĭng-muòng (金門) gâe̤ng Mā-cū (馬祖) sê Dṳ̆ng-huà Mìng-guók (Dài-uăng) gì liāng-tū. Gó-chṳ̄, sĭk-cié ô lâng bĭk dè̤ng miàng gì sēng hô̤ lō̤ \"Hók-gióng\". Lâng ciáh céng-hū sāi-ê̤ṳng mâ̤ siŏh-iông gì Guók-ngṳ̄ Lò̤-mā-cê lì siā \"Hók-gióng\", Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k siā \"\"Fujian\"\", Dài-uăng siā \"\"Fuchien\"\".\n\nCòng-câi lâng bĭk Hók-gióng-sēng gì nguòng-ĭng sê Guók-gê̤ṳng Nô̤i-ciéng. 1949 nièng, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók céng-hū páh dâung Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k (bău-guák duâi-buô-hông Hók-gióng), cāu gáu Dài-uăng, dáng-sê ĭng-nguòng iéng lā̤ Hók-gióng hāi-gièng gì siŏh piĕ dō̤-sê̤ṳ. Téng hiā sèng-âu kī, Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gâe̤ng Dṳ̆ng-huà Mìng-guók cêu kăi-sṳ̄ hŭng-biék lī-dê Hók-gióng.\n\nHók-ciŭ sê Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k gì Hók-gióng gì sēng-huôi. Dài-uăng tūng-dê gì Hók-gióng céng-hū dê-cī găk Gĭng-muòng gì Gĭng-siàng-déng (金城鎮).\n\n\"Ciō dèu-mĕ̤k: Hók-gióng lĭk-sṳ̄\"\n\nHók-gióng duâi-buô-hông dê-kṳ̆ sê săng. Hók-gióng să̤-báe̤k-buô gâe̤ng Gŏng-să̤ siŏng kiâng gì dê-huŏng cêu sê Ū-ì-săng (武夷山), sê ciòng sēng hāi-băk dék gèng gì sū-câi.\n\nHók-gióng dĕ̤ng-buô sê Dĕ̤ng-hāi, nàng-buô sê Nàng-hāi. Hāi-ngiâng-siáng mâ̤ bàng-dĭk, ô iā sâ̤ hāi-uăng gâe̤ng dō̤-sê̤ṳ.\n\nMìng-gĕ̤ng (閩江) gâe̤ng ĭ ciĕ-làu ô làu guó Hók-gióng báe̤k-buô gâe̤ng dṳ̆ng-buô duâi-buô-hông dê-kṳ̆. Gì-tă ciō-iéu gì ò̤ gó ô Céng-gŏng (晉江) gâe̤ng Gāu-lṳ̀ng-gŏng (九龍江).\n\nHók-gióng gâe̤ng Dài-uăng dài-dŏng gì Dài-uăng Hāi-hiĕk ô 180 km kuák. Dài-uăng Hāi-hiĕk gà̤-dēng gì siŏh piĕ dō̤-sê̤ṳ iâ sê Hók-gióng-sēng gì siŏh buô-hông, dṳ̀ lā̤ Gĭng-muòng gâe̤ng Mā-cū sê iù Dài-uăng lī-dê.\n\nHók-gióng sṳ̆k ā-iĕk-dái ké-hâiu, dĕ̤ng-tiĕng tiĕng iâ hēng nōng. Ék-nguŏk sèng-âu hāi-gièng ŭng-dô bìng-gĭng 7-10 °C, săng-kṳ̆ ŭng-dô 6-8 °C. Hâ-tiĕng tiĕng-ké iā iĕk, gó sêu diŏh téng Tái-bìng-iòng chuŏi lì gì hŭng-tăi gì ŭi-hiĕk. Nièng bìng-gĭng gáung-ṳ̄-liông ô 1400-2000 mm.\n\nDṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók tūng-dê gì Hók-gióng buŏng có̤ 9 bĭk dê-gék-chê, gé diŏh â-dā̤:\n\n\nDṳ̀ lā̤ Lṳ̀ng-ngàng, Nàng-bìng gâe̤ng Săng-mìng, sū-iū siàng-chê dŭ găk ièng-hāi.\n\nGĭng-muòng buōng-dā̤ sê sṳ̆k Ciòng-ciŭ guāng-hăk, Mā-cū buōng-dā̤ sê sṳ̆k Hók-ciŭ guāng-hăk, dáng cī lâng bĭk gâing sĭk-cié iù Dài-uăng tūng-dê.\n\nHók-gióng ciō-iéu ìng-kēu sṳ̆k Háng-cŭk (bău-guák să̤-nàng-buô gì Káh-gă-nè̤ng). Siă-cŭk sê Hók-gióng dék nê duâi gì mìng-cŭk, hŭng-buó diŏh dĕ̤ng-buô gâe̤ng báe̤k-buô gì săng-gău-lău. Gŏng-gé̤ṳ gĭ-ĭng ngiēng-géu, Hók-gióng Háng-cŭk gì háik-tūng ciō-iéu sê téng gū-cā gì Mìng-uŏk-cŭk lì gì.\n\nSié-gái Huà-ìng, dĕk-biék sê Dĕ̤ng-nàng-ā (Mā-lài-să̤-ā, Hĭ-lĭk-pĭng, Sĭng-gă-pŏ̤ gâe̤ng Éng-dô̤-nà̤-să̤-ā) gì Huà-ìng, ô cêng sâ̤ dŭ sê téng Hók-gióng lì gì. Dài-uăng gì Háng-ìng, iâ ciō-iéu sê lài-cê̤ṳ Hók-gióng Mìng-nàng dê-kṳ̆. Ĕu-Mī guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆ iâ ô cêng sâ̤ Hók-gióng-nè̤ng (dĕk-biék sê Hók-ciŭ-nè̤ng).\n\nĬng-ôi lĭk-sṳ̄ gâe̤ng dê-lī gì nguòng-ĭng, Hók-gióng gì ngṳ̄-ngiòng sê Dṳ̆ng-guók gáuk ôi-ché̤ṳ dék hók-căk gì. Ék-buăng gōng, Hók-gióng huŏng-ngiòng dŭ sṳ̆k diŏh Mìng-ngṳ̄ (bău-guák Mìng-báe̤k-ngṳ̄, Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄, Mìng-dṳ̆ng-ngṳ̄, Mìng-nàng-ngṳ̄ gâe̤ng Può-siĕng-ngṳ̄ cī ngô cṳ̄ng). Găk Lṳ̀ng-ngàng duâi buô-hông nè̤ng gōng Káh-uâ, lêng-nguôi siŏh cṳ̄ng Háng-ngṳ̄ huŏng-ngiòng. Bók-guó, chiông Dṳ̆ng-guók gì-tă dê-kṳ̆ siŏh-iông, Hók-gióng gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng nâ ô Pū-tŭng-uâ.\n\nHók-gióng iâ ô cê-gă gì dê-huŏng hié-kiŏk, chiông Hók-ciŭ gì Mìng-kiŏk, Ciòng-ciŭ gì Gŏ̤-gák-hié gâe̤ng Nàng-ĭng, Ciŏng-ciŭ gì Siŏng-kiŏk, Può-dièng gì Hĭng-huá-hié, dēng-dēng.\n\nMìng-chái sê Dṳ̆ng-guók báik duâi chái-hié cĭ-ék. Mìng-chái ê mâ̤ lăk, iā ciāng, ī hāi-chiĕng dék chók-miàng.\n\nHók-gióng iâ sĕng-sāng dà, chiông ŭ-lṳ̀ng-dà, mĕ̤k-lê-huă-dà, tiék-guăng-ĭng-dà dēng-dēng. Găk Mìng-nàng dê-kṳ̆, gŭng-hŭ-dà sê cĭng dê̤ṳng-iéu gì siŏh cṳ̄ng lā̤-ciék ùng-huá. Ĭng-ngṳ̄ diē-sié gì \"\"tea\"\" cêu sê téng Mìng-nàng-ngṳ̄ gì \"\"tê\"\" lì gì.\n\n\n",
"title": "Hók-gióng"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nAnna Karenina\n\n«Anna Karenina» (Ngò̤-lò̤-sṳ̆-ngṳ̄: \"Анна Каренина\") sê Ngò̤-guók cáuk-gă Leo Tolstoy diŏh 1873 nièng gáu 1877 nièng dṳ̆ng-găng cháung-cáuk gì siēu-siók. «Anna Karenina» ké̤ṳk duâi-buô-hông nè̤ng nêng-ùi sê hiêng-sĭk ciō-ngiê siēu-siók, cáuk-ciā buōng-nè̤ng iâ nêng-ùi cuòi sê ĭ tàu-tàu buô siēu-siók.\n\n«Anna Karenina» buŏng có̤ 8 ciŏng, ciòng cṳ̆ kī-tàu gì siŏh guó uâ sê hâiu-sié nè̤ng sèu-sèu īng-ê̤ṳng gì guăng-ṳ̀ huŏng-ĭng gì gĭng-diēng pàng-lâung: \"Háing-hók gì gă-dìng dŭ sê sŏ̤h-iông; bók-háing gì gă-dìng gáuk-gă ô gáuk-gă gì bók-háing.\" (\"Happy families are all alike; every unhappy family is unhappy in its own way.\")\n\nGū-sê̤ṳ cìng-ciék ièng lâng dèu diô huák-diēng, siŏh dèu sê Anna, siŏh dèu sê Levin. Tolstoy sāi cī lâng ciéh ìng-ŭk có̤ dṳ̆ng-sĭng, mièu-huôi chók 19 sié-gī Ngò̤-guók siông-cèng siâ-huôi gì huŏng-ĭng gâe̤ng gă-dìng sĕng-uăk, gáing céng siŏh buô siā chók Ngò̤-guók gì céng-dê, cŭng-gáu gâe̤ng nùng-ngiĕk gīng-chiông.\n\nGăk cṳ̆ diē-sié, Tolstoy ī Levin có̤ cê-gă gì huá-sĭng, dâi-biēu 19 sié-gī 60, 70 nièng-dâi Ngò̤-guók siâ-huôi duōng-hìng gì chŏi-sĕng-ciā. Levin dó̤i siàng-chê gì gói-cŭk sĕng-uăk mò̤ héng-ché̤ṳ; ĭ iĕk-ái nùng-sê̤ṳ, dêu diŏh hiŏng-chŏng liāng-dô̤ nùng-mìng gĕ̤ng-cáuk. Levin dé̤ṳng-é sŏ̤h ciéh cṳ̆-niòng-giāng Kitty, hióng ĭ giù ái, kăi-sṳ̄ ké̤ṳk Kitty gê̤ṳ-cuŏk, dáng gĭng-guó gūi huòi hŭng-pŏ̤, gáu màng-muōi dáik diŏh Kitty gì ái, hŭ-chă̤ lâng ciéh cà̤-cà̤ dêu diŏh hiŏng-â.\n\nNṳ̄-ciō-gáe̤k Anna, nièng-kĭng sèng-âu gá ké̤ṳk dòng-buŏ Karenin. Ĭ lâng ciáh săng-iōng siŏh ciáh giāng, huŏng-ĭng háing-hók. Nìng-cêng gì sĕng-uăk ék-dĭk gáu Anna găk chiă-câng dáe̤k diŏh nièng-kĭng gŭng-guăng Vronsky cêu giék-sók go̤. Lâng ciáh kăi-sṳ̄ sèu-sèu iók-huôi, Anna sêng-cé huài siông Vronsky gì giāng. Ăng-ná hióng dòng-buŏ Karenin tāng-bĕk sṳ̆-cìng, buóh-āi gâe̤ng ĭ liê-huŏng. Karenin giéng-gáe̤k cūng-kuāng iā nàng-kăng, gê̤ṳ-ciŏk liê-huŏng bêng-chiā iĕu-giù chă̤-cṳ̄ sák-chiū gâe̤ng Vronsky gì guăng-hiê. Anna săng-giāng sèng-âu chă-nék-giāng sāng-nàng, gó-chṳ̄ Karenin cêu liông-gāi ĭ. Anna bâng chă ī-hâiu, cêu liê-kŭi Karenin gâe̤ng ĭ giāng, tié Vronsky gáu É-dâi-lé lṳ̄-hèng, kăi-sṳ̄ sĭng gì siŏh dâung háing-hók gì sĕng-uăk. Diōng gáu Ngò̤-guók hâiu, ĭng-ôi iā sṳ̆-suōng ĭ giāng, Anna cêu téng ĭ giāng săng-nĭk hī sŏ̤h gĕ̤ng mò̤-có̤-siăng kó̤ ché̤ṳ ĭ giāng, dáng-sê ké̤ṳk dòng-buŏ Karenin huák-hiêng, dṳ̆k chók go̤. Ĭng Anna tié-nè̤ng-cāu gì dâi-gié hùng-nè̤ng dŭ â̤ báik, Anna huák-hiêng suông-cèng gì siâ-huôi ī-gĭng mò̤ huák ciék-sêu ĭ go̤ lāu. Iù-sê, Anna gâe̤ng Hù-lòng-sṳ̆-gĭ buăng gáu hiŏng-â kó̤ dêu. Sì-găng ng-giéng-gáe̤k lĭh guó, lâng ciéh nè̤ng kăi-sṳ̄ mâ̤ séng-êng dó̤i-huŏng. Anna gāng-gáe̤k sĕng-uăk gì hĭ-uông ī-gĭng páh-mò̤ go̤, cêu kó̤ huōi-chiă-câng tiéu gáu tiék-gūi gà̤-dēng cê̤ṳ-sák go̤. Anna gì sī niông Vronsky iā tó̤i-huói, ĭ gáing-gáing séng-ngiōng Siông-dá̤, bêng-chiā chăng-gă lāu Bă-ī-găng dó̤i Tū-ī-gì gì kī-sê̤ṳ.\n\nChuông «Hamlet» sŏ̤h-iông, Anna gì pĭ-kiŏk sèu-sèu ké̤ṳk hâiu-sié gì tĕ̤k-ciā nêng-ùi sê ĭ nô̤i-sĭng dáu-cĕng gì giék-guō: ĭ mò̤-nièng-ngài uòng-cuòng sìng-sĭk, iâ mò̤-nièng-ngài uòng-cuòng hṳ̆-gā.\n\nGăk gó̤-lòng buô cṳ̆ diē-sié, Tolstoy tié-láu lā̤ dó̤i-piâng Anna, Vronsky cĭ-găng gì ái-cìng gâe̤ng Levin, Kitty cĭ-găng gì ái-cìng. Tolstoy kō̤-nèng buóh āi tĕ̤k-ciā nêng-sĭk gáu, Anna mò̤-nièng-ngài dó̤i cê-gă gì háing-hók gâe̤ng cê̤ṳ-ngō̤ séng-êng hô-cáik, ciáh sê tài sī ĭ gì sĭng-sĭk nguòng-ĭng.\n\n\n\n",
"title": "Anna Karenina"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nKó-lū-hŭ\n\nKó-lū-hŭ (Pŏ̤-làng-ngṳ̄: Kurów) sê Pŏ̤-làng dĕ̤ng-nàng-sié gì siŏh bĭh gâing-ék, ôi-dé kiăk Pū-lá-mì (\"Puławy\") gâe̤ng Lù-buó-lìng (\"Lublin\") dài-dŏng. Kó-lū-hŭ sê Lù-buó-lìng hèng-chéng-kṳ̆ gì dê-sū, mū-lióh ô 2804 nè̤ng dêu cī. Cŭ-uái ô puòi-mò̤ gâe̤ng puòi-gáh cié-pīng gĕ̤ng-chiōng.\n\nGăk 16 sié-gī, Kó-lū-hŭ sê siŏh bĭh Diòng-lō̤ gáu-huôi dṳ̆ng-sing, cĭng sâ̤ Pŏ̤-làng Hiăng-diê-huôi gáu-iū diŏh cī dêu. 1660 nièng, dŏ̤-só gṳ̆-mìng tuák gáu, guōi hông Ă-lī-ŭ gáu-puái. 1795 nièng, Pŏ̤-làng hŭng-liĕk uòng, Kó-lū-hŭ gâe̤ng Ó̤-dê-lé Dâ̤-guók tūng-biáng. Dâ̤ nê ché̤ṳ sié-gái ciéng-cĕng kŭi páh sèng-hâiu, Kó-lū-hŭ sêu gáu Dáik-guók Kŭng-dṳ̆ng buô-dôi gì hŭng-cá, siŏh cô̤ bìng-mìng ĭ-iêng gâe̤ng cá go̤. Sié lā̤ Dáik-guók nè̤ng diŏh cŭ-uái siék-lĭk lâng bĭh cék-dṳ̆ng-iàng, siŏh bĭh Iù-tái-nè̤ng cuŏng-kṳ̆.\n\n\n",
"title": "Kó-lū-hŭ"
},
{
"han_proportion": 0.020802377414561663,
"text": "\nBáik-nguŏk-cáik\n\nBáik-nguŏk-cáik (八月節), iâ hô̤ lō̤ Dṳ̆ng-chiŭ-cáik (中秋節), Báik-nguŏk sĕk-ngô (八月十五), sê Ā-ciŭ ìng-mìng cà̤ ô gì cáik-nĭk. Báik-nguŏk-cáik gì lĭk-sṳ̄ â̤ dŭi-sùi gáu Ciŭ-dièu cĭ sèng. Dòng-dièu ī-hâiu, bô biéng có̤ Dṳ̆ng-guók dék dê̤ṳng-iéu gì diòng-tūng cáik-nĭk.\n\nBáik-nguŏk-cáik gì nĭk-gĭ sê gô-lĭk Báik-nguŏk sĕk-ngô (sĭng-lĭk ék-buăng sê Gāu-nguŏk-dṳ̆ng hĕ̤k-ciā nguŏk-dā̤). Hī sŏ̤h gĕ̤ng, tiĕng gà̤-dēng gì nguŏk dék ièng dék guŏng, chiông-chĭng hâ-tiĕng gì hŭng-hó gì siŭ-hĕk. Báh-sáng găk Báik-nguŏk-cáik siăh nguŏk-biāng.\n\nGŏng-gé̤ṳ Dṳ̆ng-guók sìng-uâ, Báik-nguŏk-cáik gì lài-lĭk ké̤ṳk Siòng-ngò̤ (嫦娥) gâe̤ng Hâiu-ngiê (后羿) gì gū-sê̤ṳ ô găng-guó.\n\n\n",
"title": "Báik-nguŏk-cáik"
},
{
"han_proportion": 0.0014814814814814814,
"text": "\nMăh Lé-huò\n\nMăh Lé-huò (麥利和; Ĭng-ngṳ̄: \"Robert Samuel Maclay\"; 1824 n. 2 ng. 2 h. - 1907 n. 8 ng. 18 h.), Mī-guók Bĭng-să̤-huák-nà̤-ā-ciŭ nè̤ng. Ĭ chók-sié diŏh siŏh gá Sùng-dô̤-cŭng gă-dìng diē-sié. 1841 nièng chiŭ-tiĕng, Măh Lé-huò diē Dĭk-gĭng-sŏng Hŏk-iêng (\"\") ŏ̤h sìng-hŏk. 1845 nièng ĭ dáik diŏh ùng-hŏk-sê̤ṳ hŏk-ôi, 1848 nièng dáik-diŏh sĭk-sê̤ṳ hŏk-ôi, cĭ-hâiu bô dáik diŏh sìng-hŏk gì báuk-sê̤ṳ hŏk-ôi. Bék-ngiĕk 1 nièng hâiu, Măh Lé-huò ké̤ṳk êng-mêng kó̤ Bă-ī-dék-mò̤ gì Mī-ī-mī-huôi gĕ̤ng-cáuk. 1847 nièng, Măh Lé-huò ké̤ṳk puái gáu Dṳ̆ng-guók diòng gáu, kăi-sṳ̄ siŏh dâung cĭng òng gì hāi-nguôi diòng gáu cék-ngiĕk sĕng-uăk.\n\n1848 nièng 4 nguŏk 12 hô̤, Măh Lé-huò gáu Hók-ciŭ. Ĭ sāi 23 nièng gì sì-găng hŏk-sĭk ngiēng-géu Hók-ciŭ-uâ, cháung-bâing hăk-hâu gâe̤ng gáu-dòng, sŏng-gōng Hók-ĭng. Găk Dṳ̆ng-guók, ĭ ô huák-biēu lâng buōng cṳ̆: «Sĕng-uăk diŏh Dṳ̆ng-guók-nè̤ng Dṳ̆ng-găng» (\"Life Among the Chinese with Characteristic Sketches and Incidents of Missionary Operations and Prospects in China\", 1861 n.), ī-gĭk gâe̤ng Mò̤ Gă-lĭk Mŭk-sṳ̆ (Rev. C. C. Baldwin) gák-chiū siā gì «Hók-ciŭ-uâ Pĭng-ĭng Cê-diēng» (\"An Alphabetic Dictionary of the Chinese Language in the Foochow Dialect\", 1870 n.).\n\n1871 nièng, ĭng-ôi sĭng-tā̤ gì nguòng-ĭng, Măh Lé-huò diōng kó̤ Mī-guók hiŭ-iōng. 1873 nièng 6 nguŏk 12 hô̤, ĭ bô ké̤ṳk puái gáu Nĭk-buōng Huàng-bĭng hô-cáik siŏh bĭk sĭng siék-lĭk gì diòng-gáu-kṳ̆. Téng hiā sèng-âu kī, ĭ siàng có̤ Nĭk-buōng Sùng-dô̤-cŭng gì siŏh-buô-hông. Găk Nĭk-buōng sèng-âu, iâ ô nè̤ng chiāng ĭ kó̤ Dièu-siēng diòng gáu. 1884 nièng 6 nguŏk, Măh Lé-huò buái-huōng lāu Siū-ī, Dièu-siēng guók-uòng iâ hṳ̄-kō̤ ĭ diŏh Dièu-siēng siék-lĭk ĭ-iêng, hăk-hâu, kŭi-diēng diòng gáu uăk-dông. Bók-guó Măh Lé-huò sṳ̀ lâi liāng-dô̤ Mī-guók Sùng-dô̤-cŭng găk Dièu-siēng gì diòng gáu gĕ̤ng-cáuk, diōng kó̤ Huàng-bĭng.\n\n1887 nièng, Măh Lé-huò tó̤i-lō̤, diōng gáu Mī-guók Gă-lé-hók-nà̤-ā-ciŭ sĕng-uăk, có̤ sĭng-săng gá sìng-hŏk. 1907 nièng 8 nguŏk 18 hô̤, ĭ găk Gă-ciŭ Lŏk-săng-gĭ guó-sié, hiōng-sêu 83 huói.\n\n\n",
"title": "Măh Lé-huò"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nHarry Potter\n\n«Harry Potter» sê Ĭng-guók cáuk-gă J. K. Rowling siā gì chék buōng hiê-liĕk siēu-siók, guăng-ṳ̀ siŏh ciáh dòng-buŏ-giāng ŭ-sṳ̆ Harry Potter gâe̤ng ĭ bèng-iū Ron Weasley gâe̤ng Hermione Granger. Gū-sê̤ṳ siék-diâng diŏh mò̤-huák hŏk-hâu Hogwarts Hŏk-iêng diē-sié, cuō-iéu cìng-ciék dŭ sê Harry Potter gâe̤ng buóh-āi tūng-dê mò̤-huák sié-gái gì ngài-áuk ŭ-sṳ̆ Voldemort cĭ-găng gì cĕng-dáu.\n\nTéng 1997 nièng tàu buōng «Harry Potter» hiê-liĕk «Harry Potter gâe̤ng Mò̤-huák-siŏh» (\"Harry Potter and the Philosopher's Stone\") chók-bēng kăi-sṳ̄, «Harry Potter» cêu sìng-ùi sié-gái dék chók-miàng gì cṳ̆, dáik diŏh hēng duâi gì sŏng-ngiĕk sìng-gŭng. 2007 nièng 4 nguŏk, sèng lĕ̤k buōng hiê-liĕk gê̤ṳng-cūng mâ̤ chók 3.25 é tó̤, bêng-chiā ké̤ṳk huăng-ĭk có̤ chiĕu-guó 64 cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. 2007 nièng 7 nguŏk 21 hô̤, dê chék buōng «Harry Potter gâe̤ng Sī-séng» (\"Harry Potter and the Deathly Hallows\") huák-hèng. Dăng-dăng găk Mī-guók cêu có̤-sŏ̤h-â mâ̤ chók 1200 uâng buōng, páh puái sié-gái gé-liŏh.\n\n\n\n",
"title": "Harry Potter"
},
{
"han_proportion": 0.008695652173913044,
"text": "\nDiŏng Hiēu-kĭng\n\nDiŏng Hiēu-kĭng (張曉卿, 1935 n. - ), Mā-lài-să̤-ā gì ké-ngiĕk-gă, Hók-ciŭ Mìng-chiăng hâiu-iô, sê cháung-gióng diŏh 1975 nièng gì mŭk-cài gŭng-sĭ \"Siòng-chĭng Cĭk-tuàng\" ciō-sĭk. Diŏng Hiēu-kĭng dêu diŏh Să-lá-uŏk gì Sĭ-ŭ. Gŏng-gé̤ṳ bó̤-dô̤, ĭ cṳ̆-sāng dâi-mō̤ 11 é mī-nguòng, ké̤ṳk Forbes bà̤ có̤ sié-gái dâ̤ 840 bó gì nè̤ng.\n\n\n",
"title": "Diŏng Hiēu-kĭng"
},
{
"han_proportion": 0.0024291497975708503,
"text": "\nSofie gì Sié-gái\n\n«Sofie gì Sié-gái» (Sofie其世界, Nò̤-ŭi-ngṳ̄: \"Sofies verden\") sê Nò̤-ŭi cáuk-gă Jostein Gaarder găk 1991 nièng siā gì siēu-siók. Cuòng cṳ̆ cuō-iéu tŭng-guó Sophie gâe̤ng sìng-bé ìng-ŭk Alberto gì dó̤i-uâ ī-gĭk puâng lā̤ huák-diēng gì siŏh-hiê-liĕk gì-ê gì cìng-ciék lì gái-siêu gĭ-buōng gì diék-hŏk dĭ-sék. «Sofie gì Sié-gái» 1995 nièng ké̤ṳk huăng-ĭk có̤ Ĭng-ngṳ̄, cĭ-hâiu bô ĭk siàng gì-tă gáuk guók ngṳ̄-ngiòng, siàng có̤ sié-gái chók-miàng gì siēu-suók.\n\nSophie Amundsen sê siŏh ciáh sĕk-sé huói gì cṳ̆-niòng-giāng. Ĭ gâe̤ng ĭ lòng-nā̤ dêu diŏh Nò̤-ŭi, ĭ lòng-bâ sê gŭng-guăng, găk Dṳ̆ng-dĕ̤ng gĕ̤ng-cáuk, duâi-buô-hông sì-găng dŭ mò̤ găk chió. Ô siŏh gĕ̤ng, Sophie siŭ diŏh lâng tiŏng gié ké̤ṳk ĭ gì mò̤-miàng piĕ-séng, diē-sié muóng ĭ: \"Nṳ̄ sê dê̤ṳng? Sié-gái sê iù diē-nē̤ lì gì?\". Ĭ bìng-cêng gì sĕng-uăk téng dāng kī giék-sók go̤.\n\nCĭ ciéh siā piĕ gì sìng-bé nàng-gái sê ngô-sĕk huói gì diék-hŏk-gă Alberto Knox. Ĭ kăi-sṳ̄ gá Sofie diék-hŏk gì lĭk-sṳ̄, téng Hĭ-lé-nà̤ ùng-mìng gì nguòng-tàu gáu Gĭ-dók-gáu, gái gáu Dṳ̆ng Sié-gī, Ùng-ngiê hók-hĭng, Baroque Sì-dâi, Kī-mùng Sì-dâi, Lâung-mâng Ciō-ngiê Sì-dâi, ék-dĭk gáu gĭng-dáng. Alberto gâe̤ng Sophie gōng, nâ ô ŏ̤h diék-hŏk ciáh â̤ liēu-gāi ĭ gì sié-gái.\n\n\n",
"title": "Sofie gì Sié-gái"
},
{
"han_proportion": 0.028056112224448898,
"text": "\nSĕ̤ng-pău-giò\n\nSĕ̤ng-pău-giò (雙抛橋), găk Hók-ciŭ Iòng-giò-lô (楊橋路), Dăk-mìng-lô (達明路) gâe̤ng Nàng-âu-gă̤ gău-chă-kāu. Siŏng-gê̤ṳ Bĭng-sĭng, Lìng Gáuk-mìng gì gó-gṳ̆ giêng-giêng sĕk-gūi mī huông.\n\nGuăng-ṳ̀ \"Sĕ̤ng-pău-giò\" miàng-chĭng gì lài-lĭk ô cêng sâ̤ suók-huák, liù-duòng dék kuák gì sê gōng, gū-cā sèng-hâiu ô siŏh hăk nàng nṳ̄ iù giò lā̤ dàu-cūi cê̤ṳ-sák, cĭ-hâiu lâng ngiâng săng chók lâng dău sṳ̀ng-chéu, bī-chṳ̄ siŏng bô̤. Cī lâng dău sṳ̀ng-chéu hô̤ lō̤ „Sĕ̤ng-pău-hăk-bô̤-ṳ̀ng“ (雙抛合抱榕).\n\n\n",
"title": "Sĕ̤ng-pău-giò"
},
{
"han_proportion": 0.0027434842249657062,
"text": "\nHerodotus\n\nHerodotus (; ĭng-ĭk: Hĭ-lò̤-dŏ̤-dáik \"希羅多德\"; sèng 484 n. - sèng 425 n.) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ gì lĭk-sṳ̄ hŏk-gă, ké̤ṳk hâiu-sié nè̤ng cŏng-chĭng có̤ \"\"Lĭk-sṳ̄ cĭ Hô\"\" (). Ĭ dék chók-miàng gì cáuk-pīng sê ĭ gì «Lĭk-sṳ̄». Cī buô cáuk-pīng gé-liŏh lāu huák-sĕng diŏh sèng 490 nièng gâe̤ng sèng 480 gáu sèng 479 nièng gì Hĭ-Pŏ̤ Ciéng-cĕng.\nHerodotus gì lĭk-sṳ̄ cáuk-pīng diē-sié huāng-éng cêng sâ̤ dŏng-sì sié-gái gáuk dó̤i gì hŭng-sṳ̆k ìng-cìng. Pī-ṳ̀-gōng, ĭ ô siā gáu, Nà̤-lò̤-ò̤ nièng-nièng-màng có̤ duâi-cūi sê ĭng-ôi Hĭ-ciŭ nàng-sié gì suók iòng go̤. Ô nè̤ng gōng, Herodotus siā gì sṳ̄ cṳ̆ cĭng chiông ìng-lôi ùng-huá gì báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆.\n\nHerodotus gì «Lĭk-sṳ̄» siā diŏh sèng 431 nièng gáu sèng 425 nièng. Ciòng cṳ̆ ké̤ṳk hâiu-sié nè̤ng buŏng có̤ gāu buōng. Tàu lĕ̤k buōng gōng gì sê Pŏ̤-sṳ̆ Dá̤-guók buók-duâi gì guó-tiàng. Dâ̤ nê buōng gōng-sŭk Ăi-gĭk ké̤ṳk hăk-biáng diē Pŏ̤-sṳ̆ gì lĭk-sṳ̄. Â-sāu sé buōng sié lŏ̤h gōng Darius tūng-dê â-dā̤ gì Pŏ̤-sṳ̆ kuóng-diŏng, Ĭ-ó̤-nà̤-ā Có̤-huāng dēng-dēng gū-sê̤ṳ. Dâ̤ lĕ̤k buōng mièu-sŭk Pŏ̤-sṳ̆ dó̤i Hĭ-lé-nà̤ gì tàu huòi chĭng-liŏh, màng-muōi, Hĭ-lé-nà̤ găk Mā-lá-sŏng Ciéng-ĭk páh iàng Pŏ̤-sṳ̆. Muōi săng buōng gōng-sŭk Pŏ̤-sṳ̆ guók-uòng Xerxes ôi lāu bó̤ Mā-lá-sŏng Ciéng-cĕng gì siù miĕk-uòng Hĭ-lé-nà̤ sū huák-dông gì ciéng-sê̤ṳ, ék-dĭk gáu Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi páh suŏ.\n\nBók-guó, Herodotus iâ ĭng-ôi ĭ siā gì lĭk-sṳ̄ mò̤ gŏng-gé̤ṳ sê̤ṳ-sĭk, mò̤ hŭng-biék cĭng gā, sêu diŏh hâiu-sié nè̤ng piĕ-pàng.\n\n\n",
"title": "Herodotus"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nHĭ-lé-nà̤-ngṳ̄\n\nGū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ (\"Ἡ Ἑλληνικὴ ἀρχαία γλῶττα\") sê gū-cā sì-dô̤i Hĭ-lé-nà̤-nè̤ng gōng gì ngṳ̄-ngiòng. Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ sê ô sâ̤ ūi-dâi cáuk-pīng gì ngṳ̄-ngiòng, chiông Hò̤-mā gì «Ĭ-lé-ā-dáik» (\"Iliad\") gâe̤ng «Ó̤-dáik-suói» (\"Odyssey\" ) ī-gĭk gì-tă găk Gū Hĭ-lé-nà̤ hĕng-sêng sì-dô̤i gì ùng-hŏk. Cī piĕ cáuk-pīng sê Să̤-huŏng kuŏ-hŏk ùng-huá gì gĭ-chū.\n\n\n",
"title": "Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.034600389863547756,
"text": "\nGăng Guók-bō̤\n\nGăng Guók-bō̤ (甘國寶, ), cê Gié-diêu (繼趙), báik-cèng có̤ Hók-gióng Lṳ̆k-lô Tì-dók (福建陸路提督), Mìng Iók-chŏ̤ Dâi-sìng (閩閱操大臣), sê Dṳ̆ng-guók Chĭng-dièu ū-guăng guăng-uòng.\n\nGăng Guók-bō̤ Kŏng-hĭ Sé-sĕk-báik-nièng (1709) chók-sié diŏh gĭng-dáng Bìng-nàng-gâing Siēu-lì-iòng-chŏng (小梨洋村). Kŏng-hĭ Ngô-sĕk-sé-nièng (1715) buăng chuó gáu Kŭ-chèng-gâing Dòng-liāng-chŏng (長嶺村). Ṳ̆ng-céng Sé-nièng (1726) bô chiĕng gáu Hók-ciŭ Ùng-ṳ̀-huŏng (文儒坊). \n\nGăng Guók-bō̤ cê̤ṳ-sá̤ ngâu ū-sŭk, Ṳ̆ng-céng Chék-nièng (1729) dé̤ṳng ū-gṳ̄ (武舉). Ṳ̆ng-céng Sĕk-ék-nièng (1733), dâing-sé̤ṳ (殿試) dé̤ṳng nê-gák dâ̤ báik miàng céng-sê̤ṳ, sé̤ṳ Ngê̤ṳ-cièng Sê-ôi (御前侍衛). Gièng-lṳ̀ng Niék-nièng (1755) gáu Niék-sé-nièng (1759), siŏng-gié chók-êng Gói-ciŭ Ŭi-nìng (貴州威寧), Gŏng-nàng Sŭ-sĕ̤ng (江南蘇松), Ciék-gŏng Ŭng-ciŭ (浙江溫州), Mìng-uŏk Nàng-uŏk (閩粵南粵) dēng dê-huŏng gì cūng-bĭng.\n\nGièng-lṳ̀ng Niék-sé-nièng (1759) sĕk nguŏk, Găng Guók-bō̤ ké̤ṳk puái gáu Dài-uàng guá-éng cūng-bĭng. Cī dâung êng-gĭ dâi-dŏng, Găng Guók-bō̤ bō̤-siū giŏng-gái, huák-diēng nùng-ngiĕk, ūng-dêng Dài-uàng guŏh-sié. Gièng-lṳ̀ng Niék-lĕ̤k-nièng (1761), Găng Guók-bō̤ sĕng-chiĕng có̤ Hók-gióng Cūi-sṳ̆ Tì-dók (福建水師提督), Hók-gióng hāi-giŏng ăng-dêng. Huòng-dá̤ sé̤ṳ ĭ Ìng-lṳ̆k Dâi-hŭ (榮祿大夫) gì chĭng-hô̤.\n\nGièng-lṳ̀ng Niék-gāu-nièng (1764), Găng Guók-bō̤ guòng-chṳ̆ng Hùng-nàng Kăi-huá (雲南開化) cūng-bĭng, bìng-sék Miēng-diêng puáng-luâng. Gièng-lṳ̀ng Săng-sĕk-nièng (1765), chók-êng Guōng-dĕ̤ng Lòi-kìng (廣東雷瓊) cūng-bĭng, bìng-dêng Lè̤-cŭk có̤-huāng cĭ hâiu, duōng kó̤ Dài-uàng có̤ cūng-bĭng, gé̤ṳ-suók dŏng-sì Dài-uàng báh-sáng iā huăng-ngìng.\n\nGièng-lṳ̀ng Săng-sĕk-nê-nièng (1767) Găng Guók-bō̤ bô diêu êng Guōng-dĕ̤ng Tì-dók. Gièng-lṳ̀ng Săng-sĕk-sé-nièng (1769), có̤ Hók-gióng Lṳ̆k-lô Tì-dók. Gièng-lṳ̀ng Siék-ék-nièng (1776), chók-sùng Hók-gióng Báik-hū, duô gĭng Cuòng-ciŭ sèng-âu hàng-mò̤-sì puái-bâng, ĭ-dê mò̤-hâu, guó-sié. Găng Guók-bō̤ gì muó găk Hók-ciŭ-siàng ngiê-dāu gì Mà-tàu-săng (貓頭山).\n\nChŭi-iòng Găng Guók-bō̤ sê ū-cióng, dáng-sê ùng-mĕ̤k huôi-uâ dŭ cĭng să, dĕk-biék sê uâ lâu-hū.\n\n\n",
"title": "Găng Guók-bō̤"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nHĭ-Pŏ̤ Ciéng-cĕng\n\nHĭ-Pŏ̤ Ciéng-cĕng sê téng sèng 499 nièng gáu sèng 448 nièng huák-sĕng diŏh ô sâ̤ Gū Hĭ-lé-nà̤ siàng-băng gâe̤ng Pŏ̤-sṳ̆ Dá̤-guók cĭ-găng gì siŏh hiê-liĕk ciéng-cĕng. Lièng-mèng gì Hĭ-lé-nà̤-nè̤ng sìng-gŭng páh iàng lāu Pŏ̤-sṳ̆-nè̤ng gì ĭk-chĭng. Ng-sê sū-iū Hĭ-lé-nà̤-nè̤ng dŭ gâe̤ng Pŏ̤-sṳ̆ kŭi ciéng: ô siŏh piĕ dŭ sê bō̤-tì dṳ̆ng-lĭk, dĕk-biék sê dŏng Pŏ̤-sṳ̆ dâi-gŭng lì gáu Hĭ-lé-nà̤ sèng-âu, gó ô siŏh piĕ Hĭ-lé-nà̤-nè̤ng gâe̤ng Pŏ̤-sṳ̆ lièng-mèng. Gū Hĭ-lé-nà̤ lĭk-sṳ̄-hŏk-gă Hĭ-lò̤-dŏ̤-dáik ô gŏng-gé̤ṳ ciā dà̤-cài piĕng-siā siŏh buô ūi-dâi gì lĭk-sṳ̄ cáuk-pīng «\"Lĭk-sṳ̄\"».\n\nDŏng-sì, Hĭ-lé-nà̤ sĭk-hèng siàng-băng tā̤-cié. Ô sâ̤ siàng-băng dài-dŏng, Ngā-diēng gì mìng-cuō cié-dô gâe̤ng Sṳ̆-bă-dăk gì cĭk-tā̤-huá, gŭng-sê̤ṳ-huá cié-dô có̤i ô dô̤i-biēu-séng.\n\nGâe̤ng Hĭ-lé-nà̤ mâ̤ siŏh-iông, Pŏ̤-sṳ̆ sê siŏh ciáh duâi dá̤-guók, mò̤-dìng-mò̤-hiók găk lā̤ kuóng-diŏng. Pŏ̤-sṳ̆ găk Gṳ̆-lū-sê̤ṳ Dâi-dá̤ (\"Cyrus the Great\") sì-dô̤i kăi-sṳ̄ cĭng-hŭk gì-tă Ā-ciŭ, Hĭ-ciŭ gì mìng-cŭk, siĕng-hâiu cĭng-hŭk Lṳ̄-dā̤-ā (\"Lydia\"), Bă-bī-lùng gâe̤ng Ăi-gĭk. Găk Dâi-liù-sê̤ṳ (\"Darius\") sì-dô̤i, Pŏ̤-sṳ̆ siàng có̤ dŏng-sì sié-gái dék giòng-duâi gì guók-gă.\n\nSèng 550 nièng, Pŏ̤-sṳ̆ sié-lĭk kuóng-diŏng gáu Siēu Ā-sá̤-ā ièng-ngiâng, iâ cô sê Ĭ-ó̤-nà̤-ā (\"Ionia\") dê-kṳ̆. Ĭ-ó̤-nà̤-ā gì Mī-lé-dŭ (\"Miletus\") giăng cê-gă gì dê-ôi sêu ŭi-hiĕk, cêu kuóng-suók gì-tă Ĭ-ó̤-nà̤-ā siàng-băng dŭ kiê kī-lì có̤-huāng. Mī-lé-dŭ hióng Sṳ̆-bă-dăk giù bŏng-cô, dáng-sê Sṳ̆-bă-dăk mâ̤ kīng, nâ ô Ngā-diēng niék dèu ciéng-sùng ciĕ-tì. Chŭi-iòng bĭng mâ̤ sâ̤, ciéng-cĕng kī-tàu Ĭ-ó̤-nà̤-ā gó sê iā sìng-gŭng. Sèng 498 nièng, Ĭ-ó̤-nà̤-ā cuòng-buô kī-lì có̤-huāng, bók-guó mò̤ dŏng nuâi òng cêu ké̤ṳk ák-cié giâ, tiék-dā̤ sék-bâi go̤.\n\nChŭi-iòng Ĭ-ó̤-nà̤-ā Có̤-huāng ké̤ṳk áik giâ go̤ lāu, bók-guó Ngā-diēng-nè̤ng ciĕ-tì Ĭ-ó̤-nà̤-ā ciā dâi-gié niông Dâi-liù-sê̤ṳ duâi sāi-sáng, buóh-ái bó̤-siù. Sèng 490 nièng, Dâi-liù-sê̤ṳ giók-é hióng Ngā-diēng huák-dông ciéng-cĕng. Ĭ puái lâng-uâng ciáh sê̤ṳ-bĭng găk Mā-lá-sŏng (\"Marathon\") bàng-nguòng dĕng-lṳ̆k, có-chói buóh miĕk-uòng Ngā-diēng, bêng-chiā céng siŏh buô sāi Sṳ̆-bă-dăk hŭk ĭ tūng-dê. Hiā sèng-âu Ngā-diēng giêng-giêng ô siŏh-uâng siông sê̤ṳ-bĭng. Ôi lāu giù géu-bĭng, Ngā-diēng puái bié dék ká̤ gì séng-sé̤ṳ Hié-dĭ-pì-dā̤-sṳ̆ (\"Pheidippides\") săng-sĕk-lĕ̤k dēng-cṳ̆ng diē bié gáu Sṳ̆-bă-dăk. Dáng-sê Sṳ̆-bă-dăk ĭng cŭng-gáu nguòng-ĭng, muôi gáu muāng nguŏk cêu mâ̤-sāi chók bĭng.\n\nDāng sié-huóng iā ngùi-gék. Hĭ-lé-nà̤ giók-dêng puái Mī-ī-tì-ā-dā̤-sṳ̆ (\"Miltiades\") dăng-êng cī-hŭi-guăng. Ĭng-ôi Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi cuō-iéu sê iù gṳ̆ng-ciéng-chiū, gó-chṳ̄, dŏng Hĭ-lé-nà̤ gŭng-dôi céng diē Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi siâ-tiàng huàng-ùi diē-sié sèng-âu, cêu ék-diâng ái gă ká̤ iè-dông sók-dô ciáh mâ̤ gáu ké̤ṳk gŭng-ciéng siŏng diŏh. Dáng-sê, sāi hūng-kuāng gì sók-dô bié, cuōng bō̤-tì dôi-ngū dêng-hìng sê dék duâi gì káung-nàng. Giék-guó, Hĭ-lé-nà̤-gŭng ká̤-sók iè-dông gì ciéng-sŭk iā sìng-gŭng. Hĭ-lé-nà̤ gŭng-dôi bié gì sèng-âu, ciŏng Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi bău găk dài-dŏng, Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi ké̤ṳk káik siŏh dŏi, dôi-hìng duâi luâng, sī siŏng lĕ̤k-chiĕng siông, Hĭ-lé-nà̤ nâ sī báh-gūi ciéh. Mā-lá-sŏng Ciéng-ĭk, Hĭ-lé-nà̤ páh iàng Pŏ̤-sṳ̆.\n\nSèng 486 nièng, Dâi-liù-sê̤ṳ guó-sié, ĭ giāng Siék-să̤-sṳ̆ (\"Xerxes\") gié-ôi. Siék-să̤-sṳ̆ có-chói tá̤ lòng-bâ bó̤-siù. Ĭ dò̤ ngô nièng sì-găng cūng-bê. Sèng 480 nièng, Pŏ̤-sṳ̆ dông-uòng sĕk-ngô-uâng sê̤ṳ-bĭng gâe̤ng chă-bók-dŏ̤ lâng-báh dèu ciéng-sùng cūng-bê páh Hĭ-lé-nà̤, cuòi găk lĭk-sṳ̄ diē cĭng ciēu giéng. Bók-guó, Siék-să̤-sṳ̆ găk gă-tiĕng bĭng-lĭk sèng-âu mâ̤ gé siŏh ciéh ông-dà̤: Ciéng-siáng kák dòng, kuók-huăk hō̤ gì gē̤ng-kāu â̤ biéng siàng ciŏng-lài páh-ciéng sèng-âu cêng-go̤ kō̤-pá gì káung-nàng; Lêng-nguôi, duâi-dŏ̤-só Pŏ̤-sṳ̆-nè̤ng sĕng-uăk dê-huŏng liê hāi iā huông, dŭ mâ̤ siù-cūi, páh hāi-ciéng sèng-âu iā kék-kŭi.\n\nGăk ciā ngùi-nâng gì guŏh-sié â-dā̤, Ngā-diēng gâe̤ng Sṳ̆-bă-dăk lièng-hăk kī lì dó̤i-káung Pŏ̤-sṳ̆. Lṳ̆k-dê siông, Sṳ̆-bă-dăk guók-uòng Lī-ó̤-nà̤-dăk Ék-sié (\"Leonidas I\") gēng-sōng chók dék cĭng-liòng gì 300 ciáh ciéng-sê̤ṳ, suái-liāng ĭ-gáuk-nè̤ng huòng-siū Ŭng-cuòng-guăng (\"Thermopylae\"). Ŭng-cuòng-guăng sê siŏh dèu hēng cáh hēng cáh gì duô, giê siū nàng páh. Pŏ̤-sṳ̆-nèng háng dĭh cuòi sê kó̤ Hĭ-lé-nà̤ mì-ék gì duô, cô ngâing ciĕng diē, sī siŏng iā sâ̤. Săng gĕ̤ng hâiu, siŏh ciáh buōng-dê-nè̤ng chók-mâ̤ Hĭ-lé-nà̤, dái Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi giàng uăng duô dĭk-ciék lì gáu Sṳ̆-bă-dăk gŭng-dôi piăng-âu. Lī-ó̤-nà̤-dăk gâe̤ng ĭ 300 ciáh ciéng-sê̤ṳ ĭng-ṳ̄ng dā̤-káung, dáng-sê, gó-sê cuòng-buô ké̤ṳk tài sī.\n\nChŭi-iòng Ŭng-cuòng-guăng Ciéng-ĭk ī Sṳ̆-bă-dăk sék-bâi sák-muōi, bók-guó cuòi ôi sié lŏ̤h lì Ngā-diēng páh iàng Să-lá-mī-sṳ̆ Ciéng-ĭk tì-gṳ̆ng gĭ-chṳ̄.\n\nSṳ̆-bă-dăk-nè̤ng găk Ŭng-cuòng-guăng gì sék-bâi niông Hĭ-lé-nà̤-nè̤ng duâi giăng kī lì, ô sâ̤ siàng-băng dŭ páh-sáung tó̤i liê Să-lá-mī-sṳ̆ (\"Salamis\") hāi-uăng. Bók-guó Ngā-diēng ciŏng-gŭng Tì-mī-sṳ̆-dŏ̤-káik-sṳ̆ (\"Themistocles\") giĕng-tì cuō-diŏng, găk Să-lá-mī-sṳ̆ Hāi-uăng gâe̤ng Pŏ̤-sṳ̆ giók-ciéng. Ĭ gì lī-iù ô lâng ciéh: 1, Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi diòng-dù lì gáu cuāi-nē̤, buō-chṳ̆ng káung-nàng, diŏh kó̤ hāi-gŭng ciáh ô nièng-ngài sié lì páh. Gó-chṳ̄, iŏk-sṳ̄ â̤-sāi pó̤-huâi Pŏ̤-sṳ̆ hāi-gŭng, Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi cêu â̤ cāu kó̤. 2, Să-lá-mī-sṳ̆ dê-sié cáh, Pŏ̤-sṳ̆ dâi-gŭng mò̤ bâing-huák diēng kŭi. Kŭi páh hâiu, Tì-mī-sṳ̆-dŏ̤-káik-sṳ̆ cô īng-iū Pŏ̤-sṳ̆ hāi-gŭng gáu Să-lá-mī-sṳ̆, sāi ĭ găk hāi-uăng diē-sié mâ̤ dêng-dâe̤ng, ké̤ṳk Hĭ-lé-nà̤ hāi-gŭng páh iàng. Téng dāng kī, Hĭ-Pŏ̤ Ciéng-cĕng gì giék-guŏh cô chă-bók-dŏ̤ káuk-diâng go̤.\n\nHĭ-Pŏ̤ Ciéng-cĕng ī-hâiu, Să̤-huŏng sié-gái gì ùng-mìng dṳ̆ng-sĭng téng Gê̤ṳng-dĕ̤ng dê-kṳ̆ iè gáu Dê-dṳ̆ng-hāi. Hĭ-lé-nà̤ ùng-mìng siàng có̤ hâiu-sié Să̤-huŏng ùng-mìng gì gĭ-chū. Pŏ̤-sṳ̆ ùng-mìng gì īng-hiōng muōng biéng muōng sŏi-lŏ̤h, có̤i-dṳ̆ng ké̤ṳk Mā-gì-dáung miĕk-uòng.\n\n\n",
"title": "Hĭ-Pŏ̤ Ciéng-cĕng"
},
{
"han_proportion": 0.025157232704402517,
"text": "\nGiĕ-lè̤ng\n\nGiĕ-lè̤ng (雞籠, dăng siā có̤ 基隆, Mìng-nàng-ngṳ̄: \"Ke-lâng\") sê Dài-uàng-dō̤ có̤i báe̤k-buô gì siàng-chê, iâ sê Dài-uàng dâ̤ nê duâi gì gē̤ng-kāu.\n\n\n",
"title": "Giĕ-lè̤ng"
},
{
"han_proportion": 0.001554001554001554,
"text": "\nDê-giù\n\nDê-giù (地球) sê tái-iòng-hiê gì dâ̤ săng lăk giàng-sĭng, sê nè̤ng gì gă-huòng, iâ sê gáu gĭng-dáng dêu sū káuk-nêng gì mì-ék siŏh lăk ô sĕng-miâng gì sĭng-giù. Kuŏ-hŏk ngiēng-géu hiēng-sê, dê-giù găk dâi-mō̤ 47 é nièng sèng hìng-siàng. Nguŏk sê dê-giù gì ôi-sĭng.\n\nDê-giù â̤ buŏng có̤ ô sâ̤ cèng: duâi-ké-cèng, cūi-cèng, dê-káe̤k, dê-mâng gâe̤ng dê-hŏk. Dê-giù biēu-méng â-dā̤ gì buô-hông cê̤ṳ ngiê gáu diē cūng-kuāng buŏng:\n\nDê-giù cê̤ṳ-duōng siŏh kuàng gì sì-găng sê 23 dēng-cṳ̆ng 56 hŭng-cṳ̆ng 4.091 miēu, cī dâung sì-găng hô̤ lō̤ \"diâng-sĭng-nĭk\" (\"sidereal day\"). Dê-giù kuàng Nĭk-tàu siŏh kuàng gì sì-găng sê 365.2564 diâng-sĭng-nĭk. Téng dê-giù báe̤k-gék ché̤ṳ dê-giù, dê-giù cê̤ṳ-duōng, dê-giù kuàng Nĭk-tàu, ī-gĭk nguŏk kuàng dê-giù gì huŏng-hióng dŭ sê huāng-sì-cĕng.\n\nDê-giù biēu-méng 70.8% sê cūi, 29.2% sê dê.\n\nDê-giù sê ṳ̄-dêu dṳ̆ng ī-gĭng báik-duòng gì mì-ék siŏh lăk ô sĕng-miâng gì sĭng-giù. Dê-giù gà̤-dēng gì sĕng-ŭk cū siàng \"sĕng-ŭk-cèng\" (\"biosphere\"), téng 35 é nièng sèng kăi-sṳ̄ céng-huá.\n\nDê-giù gáuk dó̤i ké-hâiu chă-biék cĭng duâi. Gék-dê céng, chiáh-dô iĕk, gáung-ṳ̄-liông ô gì dê-huŏng mūi nièng iā sâ̤ mī, ô gì dê-huŏng siŏh hò̤-mī dŭ mâ̤ gáu. Hāi-iòng diē-sié gì iòng-liù cĭng dê̤ṳng-iéu, ĭ â̤ ciŏng chiáh-dô dê-kṳ̆ gì iĕk-liông dái gáu gék-dê.\n\n\n",
"title": "Dê-giù"
},
{
"han_proportion": 0.012048192771084338,
"text": "\nDài-báe̤k\n\nDài-báe̤k (Háng-cê: 臺北, Mìng-nàng-ngṳ̄: \"Tâi-pak\") sê Dṳ̆ng-huà Mìng-guók gì siū-dŭ. Dài-báe̤k bău-guák Dài-báe̤k-chê gâe̤ng ciŭ-ùi gì Dài-báe̤k-gâing.\n\n\n",
"title": "Dài-báe̤k"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nSéng-dáng-cáik\n\nSéng-dáng-cáik sê Gĭ-dók-gáu kéng-cé̤ṳk Ià-sŭ săng-nĭk gì cáik-nĭk. Chŭi-iòng ké̤ṳk diâng găk muōi nièng 12 nguŏk 25 hô̤, bók-guó cuòi ng-sê gōng Ià-sŭ kēng-diâng găk cī sŏ̤h nĭk chók-sié.\n\nSéng-dáng-cáik gì Ĭng-ùng miàng \"Christmas\"\"\"Christ's mass\"\" gì dōi-siā, cuòi bô sê téng Gū Ĭng-ngṳ̄ gì \"\"Cristes mæsse\"\" duōng-biéng lì gì.\n\nÔ cĭng sâ̤ hŭng-sṳ̆k gâe̤ng Séng-dáng-cáik ô găng-guó, dài-dŏng dék chók-miàng gì ô Séng-dáng Lâu-nè̤ng, cêu sê Hò̤-làng hìng-sék gì Séng Nà̤-gū-lăk (\"St. Nicholas\"). Séng-dáng Lâu-nè̤ng â̤ găk cī sŏ̤h nĭk sáe̤ng niê-giāng lā̤-ŭk. Găk bùng-găng diē-sié ĕng Séng-dáng-chéu gì hŭng-sṳ̆k kī-nguòng găk Dáik-guók.\n\n\n",
"title": "Séng-dáng-cáik"
},
{
"han_proportion": 0.010101010101010102,
"text": "\n\n\nSì (𥻵) sê Hók-ciŭ-nè̤ng nièng-nièng-màng Dĕ̤ng-cáik siăh gì siŏh cṳ̄ng diĕng gì nó̤h, sāi sŭk-mī có̤ siàng, có̤ ièng-ièng-nuóh băh-băh-nuóh, ék-buăng dŭ mò̤ âng. Sì siăh sèng-hâiu diŏh ĕng huă-sĕng-hūng, iù-muài-hūng diē-sié bŏ̤-lŏng lâ puói lā̤ siăh. Ĭng-ôi sì gâe̤ng „sì-găng“ gì „sì“ (時) huák-ĭng siŏh-iông, Hók-ciŭ-nè̤ng dŭ siŏng-séng, siăh sì sì-lài-ông-diōng (時來運轉) — sì-dô̤ cêu â̤ biéng hō̤.\n\n«Chŏ̤ sì chĭ chŏ̤ chŏ̤» sê siŏh siū mìng-ièu, gâe̤ng sì ô guăng-hiê, bāng-buōng iā sâ̤.\n\n\n",
"title": ""
},
{
"han_proportion": 0.004629629629629629,
"text": "\nDĕ̤ng-cáik\n\nDĕ̤ng-cáik (冬節) sê Dĕ̤ng Ā gì siŏh ciáh diòng-tūng gì cáik-nĭk, guó gì sì-găng diŏh dĕ̤ng-cé hī siŏh nĭk. Dĕ̤ng-cé, sê Dṳ̆ng-guók gô-lĭk gì niék-sé cáik-ké cĭ-ék. Cī siŏh nĭk, báe̤k-buáng-giù màng-buŏ dék dòng, nĭk-dŏng dék dōi.\n\nDṳ̆ng-guók gáuk-dê có̤ Dĕ̤ng-cáik gì huŏng-sék gáuk-iông. Báe̤k-huŏng-nè̤ng ék-buăng diŏh siăh giēu, nàng-huŏng-nè̤ng ék-buăng siăh diĕng-nó̤h. Hók-ciŭ-nè̤ng găk Dĕ̤ng-cáik diŏh siăh sì.\n\n\n",
"title": "Dĕ̤ng-cáik"
},
{
"han_proportion": 0.007042253521126761,
"text": "\nDĕ̤ng-cé\n\nDĕ̤ng-cé (冬至), sê Dṳ̆ng-guók gô-lĭk gì niék-sé cáik-ké cĭ-ék. Cī siŏh nĭk, báe̤k-buáng-giù màng-buŏ dék dòng, nĭk-dŏng dék dōi. \n\nDĕ̤ng-cé gì sèng-âu iā sê Dĕ̤ng Ā gì siŏh ciáh dĕk-biék dâe̤ng-iéu gì cáik-nĭk, hô̤ lā̤ Dĕ̤ng-cáik. Diŏh cī nĭk, Hók-ciŭ-nè̤ng diŏh siăh sì.\n\n\n",
"title": "Dĕ̤ng-cé"
},
{
"han_proportion": 0.002199736031676199,
"text": "\nLĭk-sṳ̄\n\nLĭk-sṳ̄ (歷史) sê ngiēng-géu téng gó-dā̤ gáu hiêng-câi siŏh cṳ̄ng sê̤ṳ-ŭk gì huák-diēng guó-tiàng gì ìng-ùng kuŏ-hŏk, ngiēng-géu huâng-ùi cĭng kuák, duâi-buô-hông cĭk-dṳ̆ng diŏh nè̤ng gì siâ-huôi uăk-dông, iâ bău-guák cê̤ṳ-iòng-gái gì nó̤h. Gó-dā̤ sū-iū ké̤ṳk nè̤ng gé dék bêng-chiā bō̤-còng gì sê̤ṳ-giông dŭ ô sāi mēu cṳ̄ng hìng-sék gé-luŏh; găk ìng-lôi huák-mìng ùng-cê gé-cái sê̤ṳ-giông cĭ sèng huák-sĕng gì lĭk-sṳ̄ cô hô̤ lō̤ \"sṳ̄-cièng\".\n\nSă̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng diē-sié gì \"\"history\"\" sê téng Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì \"\"ιστορία\"\" (\"historía\"), é-sé̤ṳ cô sê \"tŭng-guó diêu-că, gé-luŏh, gōng-sŭk lì hŏk-sĭk hĕ̤k-ciā báik-duòng.\"\n\nLĭk-sṳ̄-hŏk gì ngiēng-géu huŏng-huák sê lĭk-sṳ̄-hŏk-gă sāi-ê̤ṳng nguòng-sṳ̄ cài-lâiu lì ngiēng-géu lĭk-sṳ̄ bêng-chiā gâe̤ng ĭ siā giâ lì ciā guó-tiàng dài-dŏng sū chāi-ê̤ṳng gì gé-sŭk.\n\nGū Hĭ-lé-nà̤ gì Hĭ-lò̤-dŏ̤-dáik (\"Herodotus\") ké̤ṳk hâiu-sié nè̤ng chĭng có̤ \"lĭk-sṳ̄-hŏk cĭ hô\". Bók-guó, tàu ciéh chāi-ê̤ṳng kuŏ-hŏk huŏng-huák ngiēng-géu lĭk-sṳ̄ gì nè̤ng sê ĭ dè̤ng sì-dâi gì Siŭ-sṳ̆-dā̤-dáik (\"Thucydides\"). Siŭ-sṳ̆-dā̤-dáik gâe̤ng Hĭ-lò̤-dŏ̤-dáik mâ̤-liông, ĭ nêng-ùi lĭk-sṳ̄ sê ìng-lôi sōng-dĕk gâe̤ng hèng-dông gì sāng-ŭk, gó-chṳ̄ ĭ cĭk-dṳ̆ng ngiēng-géu lĭk-sṳ̄ sê̤ṳ-giông gì kī-ĭng gâe̤ng hâiu-guō. Găk ĭ gì lĭk-sṳ̄-hŏk huŏng-huák diē-sié, Siŭ-sṳ̆-dā̤-dáik giòng-diêu piĕng-nièng-hŏk (cêu sê áng sì-găng ché̤ṳ-sê̤ṳ bà̤-liĕk sê̤ṳ-giông), dṳ̆ng-lĭk gì guăng-diēng, bêng-chiā nêng-ùi ìng-lôi sié-gái sê ìng-lôi uăk-dông gì sāng-ŭk.\n\nĔu-ciŭ ngiê-sāu, Dṳ̆ng-guók Háng-dièu gì Sṳ̆-mā Chiĕng (司馬遷) iâ ké̤ṳk nêng-ùi sê Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄-hŏk cĭ hô. Hâiu-sié gì Dṳ̆ng-guók-nè̤ng dŭ piâng ĭ «Sṳ̄ Gé» gì iông-sék siā sṳ̄-cṳ̆.\n\nTéng Dṳ̆ng-sié-gī gáu Ùng-ngiê hók-hĭng sì-gĭ, Ĕu-ciŭ gì lĭk-sṳ̄-hŏk-gă dŏ̤-só chāi-ê̤ṳng cŭng-gáu guăng-diēng ngiēng-géu lĭk-sṳ̄. Dâi-mō̤ 19 sié-gī cĭ hâiu, Dáik-guók diék-hŏk-gă Háik-gáh-ī (\"Hegel\") ciáh ciŏng diék-hŏk gâe̤ng sié-sṳ̆k huŏng-huák dái diē lĭk-sṳ̄-hŏk gì ngiēng-géu.\n\nGĭng-dáng-nĭk gì lĭk-sṳ̄-hŏk-gă kăi-diēng ngiēng-géu gĕ̤ng-cáuk sèng-hâiu, ék-buăng â̤ muóng â-dā̤ gūi ciéh ông-dà̤:\n\nCī lĕ̤k ciéh ông-dà̤: sèng sé ciéh ông-dà̤ hô̤ lō̤ \"gŏ̤-gék kō̤-céng\"; dâ̤ ngô ciéh hô̤ lō̤ \"dā̤-gék kō̤-céng\"; sèng ngô ciéh biáng lā̤ miàng có̤ \"nguôi-buô kō̤-céng\", muōi ciéh hô̤ lō̤ \"nô̤i-buô kō̤-céng.\"\n\n\n",
"title": "Lĭk-sṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nSó-gé̤ṳ-kó guāng-lī hiê-tūng\n\nSó-gé̤ṳ-kó guāng-lī hiê-tūng (Ĭng-ùng: Database management system\"; dōi-siā: DBMS\") sê siŏh cṳ̄ng guāng-lī só-gé̤ṳ-kó gì diêng-nō̤ nuōng-giông. Cuō-iéu gì só-gé̤ṳ-kó guāng-lī hiê-tūng (â-dā̤ gāng-dăng siā \"DBMS\") nuōng-giông ô: Oracle, DB2, Microsoft Access, Microsoft SQL Server, MySQL dēng-dēng.\n\nDBMS tì-gṳ̆ng só-gé̤ṳ dêng-ngiê ngṳ̄-ngiòng (\"data definition language\"; DDL), ê̤ṳng-hô â̤ suók-mìng só-gé̤ṳ-kó gì giék-gáiu, bău-guák nguôi-muò-sék, muò-sék gâe̤ng nô̤i-muò-sék gì dêng-ngiê, só-gé̤ṳ-kó uòng-cīng-séng dêng-ngiê, ăng-cuòng bō̤-mĭk dêng-ngiê, dēng-dēng. Cī piĕ dêng-ngiê còng-káung diŏh só-gé̤ṳ cê-diēng diē-sié, sê DBMS ông-hèng gì gĭ-chū.\n\nDBMS tì-gṳ̆ng só-gé̤ṳ chŏ̤-cé̤ṳng ngṳ̄-ngiòng (\"data manipulation language\"; DML), sĭk-hiêng só-gé̤ṳ-kó gì ék-buăng chŏ̤-cáuk, pī-ṳ̀-gōng, că-sùng, chák-ĭk, siŭ-gāi gâe̤ng chēng-dṳ̀. DML buŏng có̤ 2 cṳ̄ng, 1 cṳ̄ng táh diŏh gì-tă cuō ngṳ̄-ngiòng (chiông C) diē-sié sāi-ê̤ṳng, 1 cṳ̄ng â̤ dăng-dŭk sāi-ê̤ṳng.\n\nSó-gé̤̤ṳ-kó găk gióng-lĭk, sāi-ê̤ṳng gâe̤ng mì-hô sèng-hâiu iù DBMS tūng-ék guāng-lī, tūng-ék káung-cié, ī-dé bō̤-céng só-gé̤ṳ ăng-cuòng-séng, uòng-cīng-séng, dŏ̤-ê̤ṳng-hô dó̤i só-gé̤ṳ gì bêng-huák sāi-ê̤ṳng ī-gĭk huák-sĕng gó-cióng hâiu gì hiê-tūng huŏi-hŭk.\n\nbău-guák só-gé̤ṳ-kó có̤i kăi-sṳ̄ gì só-gé̤ṳ sṳ̆-ĭk, duōng-uâng gŭng-nèng, só-gé̤ṳ-kó gì duōng-káung, huŏi-hŭk gŭng-nèng, só-gé̤ṳ-kó gì tṳ̀ng-sĭng cū-cék gŭng-nèng gâe̤ng séng-nèng gáng-sê, hŭng-sék gŭng-nèng dēng-dēng.\n\n\n",
"title": "Só-gé̤ṳ-kó guāng-lī hiê-tūng"
},
{
"han_proportion": 0.00808080808080808,
"text": "\nMìng-cŭk\n\nMìng-cŭk (民族) sê ùng-huá hĕ̤k-chiā siâ-huôi gê̤ṳng-dùng-tā̤. Siŏh ciáh mìng-cŭk diē-sié gì sìng-uòng ô dè̤ng-iông gì nêng-dùng, bêng-chiā ék-buăng dŭ ô dè̤ng-iông gì cū-siĕng, gĭng-lĭk dè̤ng-iông gì lĭk-sṳ̄. Mìng-cŭk sê chiĕu-uŏk sié-dâi gì kái-niêng, iâ bău-guák ī sī gì nè̤ng, sêng-cé iâ bău-guák gó muôi chók-sié gì hâiu-iô.\n\n\"Mìng-cŭk\" ô sèng-âu iâ â̤ chĭng có̤ \"Guók-cŭk\" (國族), cuòi sê bī siŏh ciáh guók-gă gì ìng-mìng, mò̤-lâung ciā guók-gă gì ùng-huá sê-ng-sê dŏ̤-nguòng gì.\n\n\n",
"title": "Mìng-cŭk"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nGuók-nô̤i sĕng-sāng cūng-dĭk\n\nGuók-nô̤i sĕng-sāng cūng-dĭk (Ĭng-ngṳ̄: \"Gross domestic product\", dōi-siā có̤ \"GDP\"), sê siŏh dó̤i liāng-tū miêng-cék diē-sié gì gĭng-cá̤ cìng-huóng gì dô-liòng.\n\nĬ ké̤ṳk dêng-ngiê có̤ siŏh bĭk guók-gă găk siŏh dâung sì-găng (ék-buăng diâng có̤ siŏh nièng) diē-sié sĕng-sāng gì sū-iū siŏng-pīng gâe̤ng hŭk-ô gì cūng-dĭk. Ĭ gâe̤ng guók-mìng sĕng-sāng cūng-dĭk (\"GNP\") mâ̤ siông gì dê-huŏng sê, Guók-nô̤i Sĕng-sāng Cūng-dĭk mò̤ bău-guák gáuk guók cĭ-găng gì siŭ-ĭk duōng-iè. Cuòi cô sê gōng, guók-nô̤i sĕng-sāng cūng-dĭk gié-sáung gì sê siŏh dó̤i dê-kṳ̆ sĕng-sāng gì sāng-pīng cūng-dĭk, nâ guók-mìng sĕng-sāng cūng-dĭk gié-sáung gì sê siŏh dó̤i dê-kṳ̆ sĭk-cié dáik diŏh gì sĕng-sāng-séng siŭ-ĭk.\n\nGuók-nô̤i sĕng-sāng cūng-dĭk gì gié-sáung gŭng-sék sê:\n\n\n",
"title": "Guók-nô̤i sĕng-sāng cūng-dĭk"
},
{
"han_proportion": 0.0010105092966855296,
"text": "\nDṳ̆ng-hâ Iâ cĭ Máe̤ng\n\n«Dṳ̆ng-hâ Iâ cĭ Máe̤ng» (中夏夜之夢, Ĭng-ùng: \"A Midsummer Night's Dream\") sê Ŭi-lièng Să-sê̤ṳ-bī-ā găk 1590 nièng-dô̤i siā gì lâung-mâng hī-kiŏk. Ĭ gōng-sŭk sé ciáh Ngā-diēng hâiu-săng-giāng lièng siŏh piĕ ngiĕk-ṳ̀ iēng-uòng gì mô̤-hiēng, ī-gĭk ĭ-gáuk-nè̤ng gâe̤ng Ngā-diēng Gŭng-ciók Tì-siŭ-sṳ̆ (\"Theseus\") gâe̤ng Ā-mā-sŏng Nṳ̄-uòng Hĭ-pŏ̤-lṳ̄-tá (\"Hippolyta\") lièng nguŏk-guŏng â-dā̤ chéu-lìng diē-sié gì siĕng-nṳ̄ cĭ-găng gì gū-sê̤ṳ. Cī buô hié-kiŏk sê Să-sê̤ṳ-bī-ā có̤i sêu huăng-ngìng gì cáuk-pīng cĭ ék.\n\nHié-kiŏk kī-tàu, Ngā-diēng gŭ-niòng Háik-mī-ā (\"Hermia\") mâ̤ kīng téng-cṳ̀ng ĭ lòng-bâ É-géu-sṳ̆ (\"Egeus\") gì é-sé̤ṳ, gá ké̤ṳk ĭ lòng-bâ gēng-sōng gì nè̤ng Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ (\"Demetrius\"). Dāng Ĭ lòng-bâ cêu găk Ngā-diēng Gŭng-ciók Tì-siŭ-sṳ̆ (\"Theseus\") méng-sèng siék-siê, īng-ê̤ṳng siŏh kuāng gū-lō̤ gì Ngā-diēng huák-lŭk: cṳ̆-niòng-giāng diŏh gâe̤ng ĭ lòng-bâ gēng-sōng gì nè̤ng giék-huŏng, nâ mò̤ cêu kó̤ sī. Dáng-sê Tì-siŭ-sṳ̆ mâ̤ nguông-é niông ciā cṳ̆-niòng-giāng sī, cêu dò̤ ké̤ṳk ĭ lêng-nguôi siŏh hâung sōng-sĕk: sī, hĕ̤k-chiā sê siŏh-sié-nè̤ng dŭ dăng-sĭng bêng-chiā bái Dái-ăng-ná (\"Diana\") có̤ siŭ-nṳ̄.\n\nHáik-mī-ā gâe̤ng ĭ nàng-bèng-iū Lài-săng-dăk (\"Lysander\") gó-chṳ̄ giók-é téng màng-buŏ sṳ̆-buŏng kó̤ chéu-lìng diē-sié. Háik-mī-ā gâe̤ng ciā gié-hĕk gó̤-só ĭ dék găng-dāng gì bèng-iū Hāi-lé-ná (\"Helena\"). Cĭ ciáh Hāi-léng-ná sê Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ gì dŭi-giù-ciā, ĭ ciáh-ciáh ké̤ṳk Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ gê̤ṳ-cuŏk, sĭng lā̤ iā mâ̤ găng-nguông, buóh ó̤i táu-ló ciā gié-hĕk ké̤ṳk Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆, ŏ̤h-ciŏng-uâng lì dŏk duōng ĭ gì ái. Gó-chṳ̄ Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ táu-màng dṳ̆k gáu chéu-lìng diē kó̤ tō̤ Háik-mī-ā, Hāi-lé-ná iâ gīng-gīng gṳ̆ng lā̤. Háik-mī-ā gâe̤ng Lài-săng-dăk bié gáu chéu-lìng diē-sié, cêu kó̤ káung lāu.\n\nDŏng-sì, siĕng-nṳ̄ guók-uòng Ó̤-bé-lòng (\"Oberon\") gâe̤ng ĭ nṳ̄-uòng Tái-tá-nà̤-ā (\"Titania\") iâ lì gáu Ngā-diēng ngiê-dāu gì chéu-lìng. Ĭ lâng ciáh ciáng lā̤ uŏng-gă. Ó̤-bé-lòng còng-é sāi ĭ chă̤-cṳ̄ ái siông chéu-lìng diē dék giăng-nè̤ng gì nó̤h, ŏ̤h-ciŏng-uâng lì dīng-huăk ĭ. Gó-chṳ̄, ĭ chă̤-kiēng diĕu-pì gì Hō̤-nè̤ng Lò̤-bĭng (\"Robin Goodfellow\") kó̤ diáh siŏh cṳ̄ng iā gì-dĕk gì huă, nâ kĕk ciā huă gì cáik-cáik dĕk lŏ̤h ciáng lā̤ káung-mìng gì nè̤ng mĕ̤k-tiák lā̤, ciā nè̤ng cêu â̤ ái siông ĭ mĕ̤k-ciŭ siŏh báh kŭi sū káng giéng diŏh gì tàu iông nó̤h, câi ĭ sê nè̤ng gó sê iā-séu.\n\nDák-dák Ó̤-bé-lòng tā-sĕng iâ pâung diŏh lâng ciáh Ngā-diēng hâiu-săng-giāng (cô sê Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ gâe̤ng Hāi-lé-ná), giéng-gáe̤k hiā dòng-buŏ-nè̤ng dâi hiā cṳ̆-niòng-nè̤ng iā ngài. Ĭ cêu hŭng-hó Lò̤-bĭng, tié-chiū kó̤ tō̤ siŏh ciáh Ngā-diēng nàng-gái, iâ dù nék-giāng huă cáik-cáik gáu ĭ mĕk-ciŭ lā̤. Lò̤-bĭng liê-kŭi hâiu, dáe̤k diŏh ciáng lā̤ káung gì Lài-săng-dăk, gó háng ĭ cêu sê Ó̤-bé-lòng gōng gì hĭ siŏh ciáh Ngā-diēng nàng-gái, giék-guó dù dâng go̤. Guó nék-òng, Ó̤-bé-lòng bô káng-giéng Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ gâe̤ng Hāi-lé-ná, siŏh ciáh lā̤ bié siŏh ciáh lā̤ dṳ̆k, găng-huō cêu duâi cĕ̤ng. Dīng Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ káung-lŏ̤h-mìng hâiu, Lò̤-bĭng iâ dék nék-giāng cáik-cáik gáu ĭ mĕ̤k-ciŭ diē. Dāng lâng ciáh nàng-gái chĭng-chāng hâiu, dŭ ái siông Hāi-lé-ná lāu, chiông diĕng-pă siŏh-iông. Hāi-lé-ná háng dék cī lâng ciáh nàng-gái sê găk lā̤ chié-kă̤ ĭ, iâ sêu-ké; Háik-mī-ā háng dék cuòi dŭ sê Hāi-lé-ná chók gì gūi-gié. Sé ciáh nè̤ng kī-kă-dâe̤ng-chiū, duâi sŏng-páh. Lài-săng-dăk gâe̤ng Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ páh-sáung tō̤ siŏh ciáh dê-huŏng giók-dáu lì diâng suŏ iàng. Ó̤-bé-lòng giăng ô nè̤ng â̤ ké̤ṳk tài sī, cêu mêng Lò̤-bĭng kó̤ diáh gāi-iŏh lì gāi-dṳ̀ Lài-săng-dăk sĭng lā̤ gì mò̤-huák.\n\nHiā sèng-âu ciáng-ciáng-hō̤ ô siŏh dêng có̤-gĕ̤ng-gì lì gáu chéu-lìng diē-sié buóh bà̤-liêng hié-kiŏk, ó̤i diŏh Tì-siŭ-sṳ̆ gì huŏng-lā̤ iēng-chók. Lò̤-bĭng káng-giéng ĭ-gáuk-nè̤ng, cêu bié guó kó̤ gā̤-mông dài-dŏng siŏh ciáh miàng Nà̤-káik Bŏ̤-tóng (\"Nick Bottom\") gì nè̤ng, gâe̤ng ĭ tàu biéng có̤ lè̤ gì tàu. Dāng nṳ̄-uòng Tái-tá-nà̤-ā chĭng-chāng hâiu ché̤ṳ diŏh ĭ, cêu ái siông ĭ, giéu ĭ chiū-â chiông sê̤ṳ-hâiu gói-cŭk siŏh-iông dâi ĭ. Ó̤-bé-lòng gé-iòng dăk gáu mŭk-dék, cêu hŭng-hó Lò̤-bĭng gāi-dṳ̀ ĭ chă̤-cṳ̄ gì mò̤-huák, bêng-chiā gâe̤ng Bŏ̤-tóng gì tàu biéng duōng lì.\n\nDâ̤ nê nĭk cā-tàu, Tì-siŭ-sṳ̆ gâe̤ng Hĭ-pŏ̤-lṳ̄-tá (\"Hippolyta\") găk chéu-lìng diē káng giéng sé ciáh hâiu-săng-giāng dō̤ diê-dău káung, cêu gâe̤ng ĭ gáe̤ chĭng-chāng. Gé-iòng Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ mò̤ cái dé̤ṳng-é Háik-mī-ā, Tì-siŭ-sṳ̆ sṳ̀ lâi Háik-mī-ā lòng-bâ É-géu-sṳ̆ gì iĕu-giù, tá̤ cī lâng hăk luông-ìng ăng-bà̤ huŏng-lā̤. Sé ciáh hâiu-săng-giāng lièng biéng siàng lè̤ gì Bŏ̤-tóng dŭ giéng-gáe̤k siŏh-màng-buŏ huák-sĕng gì dâi kēng-diâng sê có̤ máe̤ng. Huŏng-lā̤ gà̤-dēng, có̤-gĕ̤ng-nè̤ng gì hié-kiŏk ciáng-sék iēng-chók, diē-sié huăk-kiĕ gì biēu-iēng niông sū-iū nè̤ng dŭ duâi chiéu, ké-hông iā tióng-lŏk. Sák-muōi, dŏng muōi siŏh ciáh nè̤ng dŭ káung cĭng diŏh gì sèng-âu, Ó̤-bé-lòng gâe̤ngTái-tá-nà̤-ā gáung-lìng, sé̤ṳ hók ké̤ṳk cī găng chuó gì sū-iū nè̤ng ī-gĭk sĭng-huŏng hŭ-chă̤ gì giāng-sŏng.\n\n\n",
"title": "Dṳ̆ng-hâ Iâ cĭ Máe̤ng"
},
{
"han_proportion": 0.001199040767386091,
"text": "\nLè̤\n\nLè̤ (驢) sê siŏh cṳ̄ng tàu-săng, sṳ̆k diŏh mā gì chĭng-chék. Lè̤ bī mā nâung, dáng-sê ngê bī mā dòng, muōi chiông ngù, ngàng-sáik ék-buăng có̤ huŏi-huŏi-nuóh. Ìng-lôi iōng lè̤ gì lĭk-sṳ̄ bī mā dōi, gáu gĭng-dáng dêu, duâi-buô-hông lè̤ ī-gĭng sê gă-iōng gì, iā-lè̤ nâ hŭng-buó diŏh Hĭ-ciŭ gâe̤ng Dṳ̆ng-guók să̤-báe̤k-buô.\n\nLè̤ găk ìng-lôi lĭk-sṳ̄, sìng-uâ duòng-suók gâe̤ng ùng-hŏk cáuk-pīng diē-lié sèu-sèu chók-hiêng. Hók-ĭng-cṳ̆ gé-cái, Ià-sŭ cêu sê kiè lā̤ siŏh tàu lè̤ giàng diē Ià-lô-sák-lēng gì. Dṳ̆ng-guók Ùi-ngū-ī-cŭk duòng-suók gì dé-hiê ìng-ŭk Ă-huàng-tì iâ sê kiè siŏh tàu lè̤. Să-sê̤ṳ-bī-ā gì hié-kiŏk «Dṳ̆ng-hâ Iâ cĭ Máe̤ng» (\"A Midsummer Night's Dream\") dṳ̆ng, ô siŏh ciáh nè̤ng gì tàu biéng có̤ lè̤ tàu. Găk «Dòng Gì-hŏ̤-dáik» (\"Don Quixote\") diē-sié, Săng-chó̤ Păng-sák (\"Sancho Panza\") iâ sê kiè siŏh tàu lè̤.\n\n\n",
"title": "Lè̤"
},
{
"han_proportion": 0.0035335689045936395,
"text": "\nGuōng-dĕ̤ng\n\nGuōng-dĕ̤ng (廣東), gāng chĭng Uŏk (粵), sê Dṳ̆ng-guók nàng-buô iòng-hāi gì sēng, sê Dṳ̆ng-guók ìng-kēu dék sâ̤ gì sēng-hông. Sēng-huôi Guōng-ciŭ gâe̤ng gĭng-cá̤ dĕk-kṳ̆ Chĭng-dáung sê Dṳ̆ng-guók dâi-lṳ̆k gĭng-cá̤ dék huák-dăk gì siàng-chê. Hiĕk-ngiê gì Guōng-dĕ̤ng mò̤ bău-guák lĭk-sṳ̄ siông ké̤ṳk gák có̤ sĭk-mìng-dê gì Hiŏng-gē̤ng gâe̤ng Ó̤-muòng.\n\nGuōng-dĕ̤ng ô dŏ̤-nguòng gì ùng-huá. Guōng-dĕ̤ng dṳ̆ng-buô cuō-iéu gṳ̆-cê̤ṳ gōng Uŏk-ngṳ̄ gì nè̤ng, ĭ-gáuk-nè̤ng siăh Uŏk-chái, káng Uŏk-kiŏk. Gōng Uŏk-ngṳ̄ gì nè̤ng gì Guōng-hū ùng-huá sê Guōng-dĕ̤ng ùng-huá gì dô̤i-biēu. Iâ ô cêng sâ̤ Káh-gă-nè̤ng hŭng-buó diŏh Guōng-dĕ̤ng gì Hiê-ciŭ, Mùi-ciŭ, Chĭng-dáung dēng dê-huŏng. Mùi-ciŭ gì Káh-gă ùng-huá sê Dṳ̆ng-guók Káh-gă ùng-huá gì dṳ̆ng-sĭng. Guōng-dĕ̤ng dĕ̤ng-buô Dièu-ciŭ gâe̤ng Sáng-tàu ùng-huá sê Mìng-nàng ùng-huá gì hŭng-ciĕ.\n\n\n\n",
"title": "Guōng-dĕ̤ng"
},
{
"han_proportion": 0.03212290502793296,
"text": "\nMìng (Hók-gióng)\n\nMìng (閩) sê Hók-gióng-sēng gì gāng-chĭng. Ĭ có̤i cā chók-hiêng diŏh Dṳ̆ng-guók gū cṳ̆ gì «Săng-hāi-gĭng» (山海經) diē-sié: \"Mìng câi hāi dṳ̆ng\" (閩在海中). «Suók Ùng Gāi Cê» diē-sié gōng: \"Mìng, dĕ̤ng-nàng Uŏk, siè cṳ̄ng.\" (閩, 東南越, 蛇種.) Mìng cê diē-sié gì \"tè̤ng\" (虫) sê siè, gū-cā Hók-gióng gì cê̤ṳ-mìng sê cṳ̀ng-bái siè gì.\n\nHók-gióng iâ biék-chĭng có̤ Chék-mìng (七閩) hĕ̤k-ciā Báik-mìng (八閩). Chék-mìng sê bī Ciŭ-dièu sì-dâi dêu diŏh Hók-gióng gâe̤ng Ciék-gŏng nàng-huŏng gì chék ciĕ ī bái siè gì Mìng-cŭk hâiu-iô buô-lŏ̤h. Báik-mìng sê bī Nguòng-dièu kăi-sṳ̄ sĭk-hèng gì dṳ̆ng-cṳ̆-sēng-cié (中書省制), dé Hók-ciŭ, Gióng-nìng, Cuòng-ciŭ, Hĭng-huá, Siêu-ū, Iòng-bìng, Tĭng-ciŭ, Ciŏng-ciŭ ciā Báik-dô̤-hū.\n\n\n",
"title": "Mìng (Hók-gióng)"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nMìng\n\nMìng kō̤-nèng sê:\n\n\n",
"title": "Mìng"
},
{
"han_proportion": 0.009411764705882352,
"text": "\nSăng-ôi-ék-tā̤\n\nSăng-ôi-ék-tā̤ (三位一體) sê Gĭ-dók-gáu gì gĭ-buōng gáu-ngiê, sŏng-chĭng Siông-dá̤ ô săng ciéh ôi-gáh: Séng-hô, Séng-cṳ̄ (dô̤-sìng-nṳ̆k-sĭng có̤ Ià-sŭ Gĭ-dók), gâe̤ng Séng-sìng. Gāng-dăng gōng, cêu sê nâ ô mì-ék siŏh ciéh Siông-dá̤; Séng-hô uòng-cuòng sê Siông-dá̤, Séng-cṳ̄ uòng-cuòng sê Siông-dá̤, Séng-sìng uòng-cuòng sê Siông-dá̤; Séng-hô ng-sê Séng-cṳ̄, Séng-cṳ̄ ng-sê Séng-sìng, Séng-sìng ng-sê Séng-hô.\n\n\n",
"title": "Săng-ôi-ék-tā̤"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nJohn Wesley\n\nJohn Wesley (Ĭng-ùng: \"John Wesley\", ĭng-ĭk: Iók-hâng Ôi-lī, 1703 n. 6 ng. 28 h. - 1791 n. 3 ng. 2 h.) sê Ăng-lĭk-găng-cŭng gì mŭk-sṳ̆ gâe̤ng Gĭ-dók-gáu sìng-hŏk-gă, Ôi-lī-cŭng (\"Methodism\", iâ ĭk siàng Sùng-dô̤-cŭng) gì cháung-gióng-ciā.\n\nIók-hâng Ôi-lī chók-sié diŏh Ĭng-guók báe̤k-huŏng Lìng-kēng-gông (\"Lincoln\"). Ĭ gì gă-cŭk ô cĭng chĭng gì cŭng-gáu séng-niêng. Ĭ gŭng sê Chĭng-gáu-dù, ĭ lòng-bâ sêu guó gŏ̤-dēng gáu-ṳ̆k, hâiu duōng kó̤ Ăng-lĭk-găng-cŭng, găk Ngiù-cĭng Dâi-hŏk (\"Oxford University\") tĕ̤k-cṳ̆.\n\n1714 nièng, Iók-hâng ciáh sĕk huói sèng-hâiu cêu guó-ôi kó̤ Lùng-dŭng gì Că-táik-hò̤-sṳ̆ Hăk-hâu (\"Charterhouse School\") sêu gáu-ṳ̆k. 1720 nièng, găk Ngiù-cĭng gì Gĭ-dók Gáu-huôi Hŏk-iêng tĕ̤k-cṳ̆, 1724 nièng dáik diŏh hŏk-sê̤ṳ hŏk-ôi, 1727 nièng dáik diŏh sĭk-sê̤ṳ hŏk-ôi. 1727 nièng hâ-tiĕng, Iók-hâng Ôi-lī liê-kŭi Ngiù-cĭng, kó̤ Lò̤-táik Gáu-dòng (\"Wroot Church\") dó̤i-chiū ĭ lòng-bâ, bêng-chiā diŏh 1728 nièng sêu áng có̤ diōng-lō̤.\n\n1729 nièng, Lìng-kēng Hŏk-iêng chiāng Iók-hâng duōng Ngiù-cĭng. Cī siŏh nièng, Iók-hâng diê Că-lī Ôi-lī (\"Charles Wesley\") gâe̤ng ĭ dùng-hŏk sìng-lĭk \"Séng-siâ\" (\"Holy Club\"), nè̤ng dŭ chié-kă̤ có̤ \"Sùng-dô̤-iū\" (\"Methodists\"), ĭng-ôi ĭ-gáuk-nè̤ng có̤ dâi-gié dŭ cŏng-sùng dô̤-lī, ô ché̤ṳ-sê̤ṳ, ô giĕ-lŭk, ô hiê-tūng.\n\n1735 nièng, Iók-hâng lòng-bâ guó-sié, lâng ciéh hiăng-diê-gŏ̤ cêu kó̤ Mī-guók Georgia-ciŭ diòng gáu. Sùng găk Dâi-să̤-iòng gà̤-dēng ngê̤ṳ diŏh hŭng-bó̤-ṳ̄, sùng lā̤ Mò̤-lá-mì-ā Hiăng-diê-huôi (\"Moravian Church\") gì séng-dù dŭ mò̤ giăng-huòng, nâ găk lā̤ chióng cáng-mī-sĭ. Mò̤-lá-mì-ā séng-dù gì gièng-sĭng dó̤i Iók-hâng Ôi-lī ô cêng duâi īng-hiōng. Bók-guó Iók-hâng găk Gièu-dê-ā gì sŏng gáu uăk-dông mò̤ sìng-gŭng. 1738 nièng, ĭ cêu duōng kó̤ Ĭng-guók.\n\n1738 nièng 5 nguŏk 24 hô̤, Iók-hâng Ôi-lī chăng-gă Lùng-dŭng Ā-dáik-muòng-gă̤ (\"Aldersgate Street\") gì Mò̤-lá-mì-ā cê̤ṳ-huôi, huók-iòng-găng tiăng-giéng diŏh Mā-dĭng Lô-dáik siā gì «Lò̤-mā-cṳ̆ Cuó-sék» sê̤ṳ-ngiòng, sĭng diē duâi gāng-dông. Iù-sê, Iók-hâng Ôi-lī gì iĕk-cìng kăi-sṳ̄ iòng-siĕu.\n\nGiòng-diêu nè̤ng â̤-sāi ciâ séng-sĭng dáik diŏh géu-ŏng, cuòi sê Ĭng-guók guók-gáu Ăng-lĭk-găng-cŭng (\"Anglicanism\") sū káng kīng gì. Ĭ-gáuk-nè̤ng nêng-ùi, nè̤ng nâ diŏh dáik géu, dăng-dăng kó̤ sá̤-giāng sêu sā̤ cêu ô gáu lāu. Ŏ̤h-cūng-kuāng, dŏng-sì duâi-buô-hông gáu-huôi hióng Ôi-lī duâi-muòng gīng guŏng, sêng-cé sê páe̤k-hâi ĭ, ĭ gâe̤ng ĭ bèng-iū nâ ô kó̤ gă̤-dŏng cê̤ṳ-huôi.\n\nSùng-dô̤ ông-dông huák-sĕng diŏh 1740 nièng-dô̤i chĕ̤, cà̤-cà̤ chăng-gă gì gó ô gó-dā̤ că̤-iū George Whitefield gâe̤ng ĭ diê Că-lī Ôi-lī. Găk Ĭng-guók, ĭ-gáuk-nè̤ng cuō-dông kó̤ guăng-sĭng siâ-huôi diē-sié ĭng gĕ̤ng-ngiĕk gáik-mêng sék-ngiĕk gì gĕ̤ng-ìng gâe̤ng lēng-dâng gì dĭ-sék-hông-cṳ̄.\n\nDŏng-sì, Ĭng-guók Séng-gŭng-huôi piĕng hióng siông-cèng siâ-huôi duòng Hók-ĭng, Diōng-lō̤-huôi (\"Presbyterianism\"), Céng-séng-huôi (\"Baptist\") piĕng hióng dṳ̆ng-sāng-gāi-ngék gâe̤ng sŏng-ìng, dáng-sê Sùng-dô̤-huôi cuŏng-muŏ-muŏ hióng bìng-gṳ̀ng gì dā̤-cèng ìng-mìng duòng Hók-ĭng. Ĭ-gáuk-nè̤ng gì gōng-dô̤ sì-siòng gāng-dông báh-sáng, niông ô sâ̤ nè̤ng giók-cé gṳ̆ng lā̤ séng Ià-sŭ.\n\nÔi-lī hiăng-diê-gŏ̤ kó̤ sié-gái gáuk dê-huŏng buó dô̤, gióng-lĭk Sùng-dô̤ Huôi-siâ. Huôi-siâ muōng biéng muōng duâi, cêu gâe̤ng gáuk bĭk dê-kṳ̆ gì séng-dù buŏng băng, muōi băng sĕk-nê ciéh nè̤ng, sōng siŏh ciéh có̤ băng-diōng. Huôi-siâ ṳ̄ng-hṳ̄ pū-tŭng séng-dù lì gōng dô̤ (cuòi iâ sê nguòng cê̤ṳ Mā-dĭng Lô-dáik gì sìng-hŏk-guăng), ng-nié mŭk-sṳ̆ ciáh ô ciā cṳ̆-gáh. Muōi băng gì nè̤ng iók-diâng hō̤ hô-siŏng hù-tì gū-lâ̤, băng-diōng ô cáik-êng giēng-că sìng-uòng gì sĕng-uăk, nâ ng sê nêng-cĭng hŏk-sĭk dŭi-giù sĕng-miâng gāi-biéng gì nè̤ng, Iók-hâng Ôi-lī â̤-cái gâe̤ng ĭ dṳ̆k chók gáu-huôi. Puâng lā̤ huôi-siâ huák-diēng, ĭ găk Lùng-dŭng ciĕu-kŭi tàu huòi nièng-huôi, ciŏng cuòng huôi-siâ buŏng có̤ gūi bĭk gáu-kṳ̆, siék-lĭk gáu-kṳ̆-diōng, iâ siék-lĭk iù-hèng duòng-dô̤-nè̤ng â̤ dó̤-ché̤ṳ gōng-dô̤.\n\nSùng-dô̤-huôi dái kī Ĭng-guók Hók-ĭng-puái gì hĭng-uông, sêng-cé iòng-tuóng gáu gì-tă Ĭng-ngṳ̄ guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆. Ngô-sĕk-nièng diē-sié, Iók-hâng Ôi-lī gáu Ĕu-ciŭ gáuk-guók lṳ̄-hèng buó-dô̤. Gáu ĭ guó-sié sèng-hâiu, Sùng-dô̤-cŭng găk Ĭng-guók ô báik-uâng séng-dù, găk Mī-guók ô lĕ̤k-uâng séng-dù. Gĭng-dáng-nĭk, Sùng-dô̤-cŭng găk cuòng sié-gái ī-gĭng ô sé-chiĕng-uâng nè̤ng.\n\n\n",
"title": "John Wesley"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nDiê-biāng\n\nDiê-biāng sê Hók-ciŭ duòng-tūng gì siēu-siăh. Ĭ gì có̤-huák sê sāi mī kău uòng-dâu hūng cà̤ diê, dṳ̆ sèng nṳ̆k gâe̤ng kṳ̀ng-chái có̤ gì âng bău kī dò̤ pù. Diê-biāng hìng-câung săng ièng-ièng gì, ngàng-sáik gĭng-uòng, káe̤k-káe̤k cìng sŭ, ê iā hò̤. \n\n\n",
"title": "Diê-biāng"
},
{
"han_proportion": 0.007518796992481203,
"text": "\nLò̤-nguòng\n\nLò̤-nguòng (羅源) sê Hók-gióng-sēng dĕ̤ng-báe̤k iòng-hāi gì siŏh ciáh gâing, sṳ̆k Hók-ciŭ-chê guāng-hà. Cuòng gâing miêng-cék 1187 bìng-huŏng gŭng-lī, cūng ìng-kēu 25 uâng, gì-dṳ̆ng Siă-cŭk ìng-kēu ciéng 8.1%, ùi Hók-gióng Siă-cŭk cuō-iéu cê̤ṳ-gṳ̆ dê cĭ ék. Iù-céng biĕng-mā 350600. Gâing ìng-mìng-céng-hū cé̤ṳ Hông-săng-déng.\n\nLò̤-nguòng gâing ô guāng-hăk 6 déng, 4 hiŏng, 1 ciáh mìng-cŭk-hiŏng, 192 ciáh chŏng (gṳ̆):\n\nLò̤-nguòng-gâing diŏh Hók-gióng-sēng dĕ̤ng-báe̤k iòng-hāi, báe̤k-ūi 26°23'~ 26°39', dĕ̤ng-gĭng 119°7'~119°54' cĭ-găng. Săng méng kuàng săng, siŏh méng kó̤ hāi. Nàng sié sê Lièng-gŏng, să̤-nàng sê Hók-ciŭ-chê gâe̤ng Mìng-âu, báe̤k sié sê Nìng-dáik-chê, dĕ̤ng sié gáh hāi gâe̤ng Hà-puō gì Dĕ̤ng-chṳ̆ng Buáng-dō̤ ī-gĭk Dài-uăng guāng-hà gì Mā-cū Liĕk-dō̤ siŏng mâung. Cūng miêng-cék 1187 bìng-huŏng gŭng-lī.\n\nLò̤-nguòng ôi-ché̤ṳ diŏh Cêu-hŭng Săng-măh dĕ̤ng-nàng iòng-sĭng buô-hông, dê-sié iù să̤ gáu dĕ̤ng, gŏ̤ dă̤ kī-hŭk. Dăng-duŏng sê dṳ̆ng dă̤ săng-dê, cuòng gâing dék gèng gì Ngù-mō̤-hŭng diŏh Kuó-kāu-hiŏng, hāi-băk 1251 mī; dĕ̤ng buô gèng kiŭ-lìng dŏ̤-só bék-gê̤ṳng hāi-ngâng; dĕ̤ng-báe̤k sié Gáng-gĕ̤ng Buáng-dō̤ gâe̤ng Lièng-gŏng Uòng-giè Buáng-dō̤ cà̤ gáiu-siàng bók-lō̤ duâi, ché̤ṳ nâung gì Lò̤-nguòng-uăng, ĭ sê Hók-gióng lĕ̤k duâi chĭng-cūi-gē̤ng cĭ-ék. Hāi-ngâng sê ô sék-dê tăng-tù gì huòi-sĭng chĭng-sĭk hà-uăng hìng gèng kiŭ-lìng siŏh-ngâng, ô dō̤ sĕk gūi ciáh, hāi-ngâng-siáng dòng 150.3 gŭng-lī (bău-guák dō̤-ngâng-siáng 8.9 gŭng-lī). Kī-buó-kă̤ Gók-dê gâe̤ng Siàng-guăng Bàng-nguòng, Siēu-hĕk Bàng-nguòng sê cuō-iéu gì gĕng-cáuk-kṳ̆.\n\nLò̤-nguòng sṳ̆k hāi-iòng séng Á-iĕk-dâi Gié-hŭng Ké-hâiu, nièng bìng-gĭng ké-ŭng 19℃; 1 nguŏk bìng-gĭng ké-ŭng 9.6℃, 7 nguŏk bìng-gĭng ké-ŭng 28.5℃; ≥10℃ cék-ŭng 6957.8℃. Nièng gáung-cūi-liông 1652 hò̤-mī, mò̤-sŏng-kĭ 280 gĕ̤ng. 7 nguŏk gáu 9 nguŏk sê Hŭng-tăi uăk-dông kĭ.\n\nSă̤-báe̤k sié săng-kṳ̆ ô hŭng-hó gì Huă-gŏng-siŏh, Gŏ̤-liāng-tù cṳ̆-nguòng gâe̤ng chéu-làng, dà, dé̤ṳk, cūi-guō dēng-dēng cṳ̆-nguòng.\n\nLò̤-nguòng gṳ̆-mìng ī Háng-cŭk ùi cuō, Siă-cŭk ché̤ṳ-cĭ, gó ô ciēu-liông gì Muāng-cŭk, Cáung-cŭk, Mièu-cŭk, Huòi-cŭk, Câung-cŭk dēng-dēng mìng-cŭk.\n\nLò̤-nguòng Siă-cŭk ìng-kēu ciéng cūng ìng-kēu gì 8.1%, hŭng-buó diŏh cuòng gâing 11 ciáh hiŏng-déng 82 ciáh chŏng, cuō-iéu dêu Kuó-kāu-hiŏng, gōng Siă-ngṳ̄, iā gōng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ciŭ-uâ Lò̤-nguòng kēu-ĭng, ô Lòi (雷), Làng (藍), Cṳ̆ng (鍾) săng ciáh sáng. Siă-cŭk gì cū-siĕng găk Dòng-dièu sèng-hâu gáu Lò̤-nguòng, cuō-iéu kó̤ páh-lăk gâe̤ng iù-gĕng sĕng-uăk. Mìng-dièu déng-gṳ̆ ī-hâiu, kăi-sṳ̄ có̤-chèng, mâing-mâing huák-diēng gĭng-cá̤ cáuk-ŭk gâe̤ng hó-ngiĕk sĕng-sāng. Siă-cŭk nè̤ng hó̤ chióng săng-gŏ̤, ái ū-sŭk, dĕk-bié sê gùng-sŭk. Siă-cŭk cṳ̆-niòng sê̤ṳng 'Hông-huòng-cŏng', sṳ̆ 'Hông-huòng huák-sék', iā ô dĕk-sáik.\n\nDáng-mìng, iā giéu Lièng-gă-sùng, diŏh Hók-ciŭ ô siŏh ciáh biēng-chĭng miàng-giéu Kuŏ-dà̤. Dṳ̆ng-guók guăng-huŏng nêng-ùi Dáng-mìng sê Háng-cŭk gì siŏh buô-hông. Lò̤-nguòng gì Dáng-mìng cuō-iéu cĭk-dṳ̆ng diŏh iòng-hāi gì Gáng-gĕ̤ng, Sṳ̆ng-săng, Pék-diē săng ciáh hiŏng-déng, duòng-tūng ī sùng có̤ chuó, găk Lò̤-nguòng iòng-hāi tō̤-hāi, gōng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ciŭ-uâ Lò̤-nguòng kēu-ĭng, ngâng-siông gì nè̤ng giéu ĭ-gáuk-nè̤ng 'Kuŏ-dà̤'. Mìng-guók ī-sèng, Dáng-mìng sêu-gáu lṳ̆k-dê gṳ̆-mìng ngièng-dâe̤ng gì gì-sé, iā sâ̤ Dáng-mìng ké̤ṳk géng-cī siông-ngâng. 1952 nièng ī-hâiu, céng-hū mâing-mâing dó̤i Dáng-mìng siông-ngâng gāi-có̤, dâi buô-hông gì Dáng-mìng ī-gĭng siông-ngâng déng-gṳ̆, cuō-iéu dêu Gáng-gĕ̤ng Hāi-siông (海上), Pék-diē Siĕng-hŭng (先鋒), Sṳ̆ng-săng Sìng-hŭng (乘風) săng ciáh lṳ̆k-dê chŏng.\n\nDiŏh 5000 nièng ī-sèng gì Sĭng Sĭk-ké Sì-dâi, Lò̤-nguòng cêu ô nè̤ng dêu. Să̤-céng (Gŭng-ngùong 290 nièng cō̤-êu) ī-gĭng ô Dṳ̆ng-nguòng nè̤ng ngiè gáu cŭ-uái. Dòng muăk kăi-sṳ̄ ô dâi-piĕ Háng-cŭk gâe̤ng Siă-cŭk nè̤ng ngiè diē. Dòng Dâi-dṳ̆ng (大中) nguòng nièng (847 nièng) dé Lò̤-nguòng Diòng (羅源場), Hàng-tŭng (咸通) nê nièng (861 nièng) sĭng Diòng ùi Déng, gāi miàng Īng-dĭng (永貞), Ngū-dâi Mìng Lṳ̀ng-kī (龍啟) nguòng nièng (933 nièng) sĭng ùi Īng-dĭng-gâing, Sáung Tiĕng-hī (天禧) ngô nièng (1021 nièng) gāi Īng-chiŏng-gâing (永昌縣), Gièng-hĭng (乾興) nguòng nièng (1022 nièng) diâng miàng-cê ùi Lò̤-nguòng-gâing (羅源縣). Lĭk-sṳ̆k Diòng-lŏ̤h-hū, Hók-ciŭ, Hók-ăng-hū, Hók-ciŭ-lô, Hók-ciŭ-hū, Mìng-hāi-dô̤. 1949 nièng 8 nguŏk 16 hô̤, Dṳ̆ng-guók Ìng-mìng Gāi-huóng-gŭng ciéng-liāng Lò̤-nguòng. 1950 nièng sṳ̆k Mìng-âu Cuŏng-kṳ̆, 1956 nièng gāi sṳ̆k Hók-ăng Cuŏng-kṳ̆, 1962 nièng sṳ̆k Hók-ciŭ-chê, 1963 nièng bók sṳ̆k Mìng-âu Cuŏng-kṳ̆, 1970 nièng bók sṳ̆k Hók-ăng Cuŏng-kṳ̆ (1971 nièng Hók-ăng Cuŏng-kṳ̆ gāi miàng Nìng-dáik Dê-kṳ̆), 1983 nièng dṳ̆ng-sĭng gŭi Hók-ciŭ-chê guāng.\n\nLò̤-nguòng Háng-cŭk gṳ̆-mìng cuō-iéu gōng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ciŭ-uâ Lò̤-nguòng kēu-ĭng, gâe̤ng Hók-ciŭ chê-kṳ̆ uâ ô bī-gáu mìng-hiēng gì kēu-ĭng chă-é. Buōng-dê Siă-cŭk gōng Siă-ngṳ̄, dŏ̤-só iā â̤ gōng Hók-ciŭ-uâ Lò̤-nguòng kēu-ĭng. Có̤i-gê̤ṳng, diŏh guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng céng-cháik găng-siĕk cĭ-â, Puō-tŭng-uâ sāi-ê̤ṳng bī-gáu puō-biêng, bók-guó Hók-ciŭ-uâ diŏh hâiu-săng-giāng dăng-dŏng gì sāi-ê̤ṳng cìng-kuóng kăi-sṳ̄ biéng ngài.\n\nLò̤-nguòng sṳ̆k Hók-ciŭ ùng-huá-kuŏng, ùng-huá sĭk-sṳ̆k gâe̤ng Hók-ciŭ-chê chă mà̤ hēng. Mìng-găng séng-iōng gì sìng iā sâ̤, ô gì sìng lièng gáuk hiŏng-chŏng dŭ mà̤ siŏh-iông, īng-hiōng dék guōng gì sìng sê Mā-cū gâe̤ng Lìng-cūi-nā̤ Dìng Cêng-gŭ. Mìng-găng liù-hèng gì hié sê Mìng-kiŏk.\n\n\nLò̤-nguòng hiêng-cái ô lâng ciáh Cuòng-guók Dê̤ṳng-diēng Ùng-ŭk Bō̤-hô Dăng-ôi, hŭng-biĕk sê Dŏng-bùng-déng Dìng-tái-ói-gṳ̆ng (陳太尉宮) gâe̤ng siàng-guăng Siáng-cūi-sê Chă̤-hùng-dáe̤ng Sĕk-báik-lò̤-háng-có̤-chiông (棲雲洞十八羅漢造像).\n\nMā-cū Dĕ̤ng-īng-dō̤ nguòng-dā̤ sṳ̆k Lò̤-nguòng-gâing guāng-hà, Guók-gê̤ṳng-nô̤i-ciéng ī-hâiu iù Dài-uăng gì Dṳ̆ng-huà-mìng-guók céng-hū kóng-cié, 1954 nièng 3 nguŏk, găk Dĕ̤ng-īng-dō̤ siék Dṳ̆ng-hua-mìng-guók Lò̤-nguòng-gâing céng-hū. 1965 nièng 7 nguŏk ciŏng Dṳ̆ng-huà-mìng-guók Lò̤-nguòng-gâing céng-hū tiák kó̤, Dĕ̤ng-īng-dō̤ gāi ùi Dṳ̆ng-huà-mìng-guók Lièng-gŏng-gâing Dĕ̤ng-īng-hiŏng.\n\n\n",
"title": "Lò̤-nguòng"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nDiāng-biĕng-gù\n\nDiāng-biĕng-gù sê Hók-ciŭ ô-miàng gì siēu-siăh. Ĭ sāi mī-ciŏng có̤ nguòng-lâiu, dīng diāng-diē cūi gūng ī-hâiu, ciŏng mī-ciŏng dié diāng gièng, gái dīng ĭ biéng dă nék-giāng, sāi diāng-chēng chēng gáu diāng-diē, gâe̤ng hāi-chiĕng, chái, nṳ̆k dēng-dēng nó̤h cṳ̄ chók tuŏng-tuŏng, cêu biéng Diāng-biĕng-gù.\n\n\n",
"title": "Diāng-biĕng-gù"
},
{
"han_proportion": 0.01603888213851762,
"text": "\nBáe̤k-gĭng\n\nBáe̤k-gĭng-chê (北京市) sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gì siū-dŭ. Báe̤k-gĭng sê Dṳ̆ng-guók gì céng-dê dṳ̆ng-sĭng, iā sê Dṳ̆ng-guók gì lĭk-sṳ̄ ùng-huá miàng siàng, ô săng chiĕng gūi nièng gì lĭk-sṳ̄, ô ngô ciáh huòng-dièu găk cŭ-uái gióng-lĭk siū-dŭ.\n\nBáe̤k-gĭng siàng gì lĭk-sṳ̄ ô săng chiĕng gūi nièng. \nChŭng-chiŭ Ciéng-guók sì-kĭ, Gié-guók (蓟國) cêu diŏh gĭng-dáng gì Báe̤k-gĭng dê-kṳ̆ gióng siàng-chê, Iĕng-guók (燕國) páh iàng Gié-guók ī-hâiu, chiĕng siū-dŭ gáu Gié-siàng, giéu Iĕng-dŭ(燕都) hĕ̤k-chiā Iĕng-gĭng (燕京). \n\nCìng-dièu sèng-hâu diŏh cŭ-uái siék Gié-gâing, sṳ̆k Guōng-iòng-góng. Să̤-háng kī Guōng-iòng-góng sṳ̆k Hiŭ-ciŭ (幽州). Dĕ̤ng-háng Guŏng-ū-dá̤ diŏh Gié-gâing dé Hiŭ-ciŭ-ché̤ṳ-sṳ̄-buô, 96 nièng bók biéng Guōng-iòng góng-dé. Să̤-céng sèng-hâu, Guōng-iòng-góng gāi ùi Iĕng-guók. Gáu Sĕk-lĕ̤k-guók Hâiu-diêu bô gāi ùi Iĕng-góng. Hiŭ-ciŭ cê̤ṳ-dê chiĕng duōng Gié-gâing, Iĕng-guók gāi Iĕng-góng, gĭng Cièng-iĕng, Cièng-cìng, Hâiu-iĕng gâe̤ng Báe̤k-ngôi bók biéng.\n\nSùi-dièu Kăi-huòng (開皇) săng nièng (593 nièng) hié Iĕng-góng, Dâi-ngiĕk (大業) săng nièng (607 nièng), gāi Hiŭ-ciŭ ùi Dáuk-góng (涿郡).\n\nDòng Ū-dáik (武德) nièng-găng, Dáuk-góng bô gāi duōng miàng Hiŭ-ciŭ, Dĭng-guăng (貞觀) nguòng nièng (627 nièng), Hiŭ-ciŭ sṳ̆k Ò̤-báe̤k-dō̤ (河北道), â-dāu bô có̤ Huáng-iòng Ciék-dô-sṳ̄ (范陽節度使) cê̤ṳ-dê. Ăng Lṳ̆k-săng diŏh Ăng-sṳ̄-cĭ-luâng sèng-hâu găk cŭ-uái chĭng Dâi-iĕng huòng-dá̤. Bìng luâng cĭ-hâiu, Hiŭ-ciŭ gŭi Lù-lùng Ciék-cô-sṳ̄ (盧龍節度使). \n\nLièu Huôi-dùng (會同) nguòng-nièng (938 nièng) diŏh cŭ-uái siék Nàng-gĭng-hiŭ-dŭ-hū (南京幽都府), ùi puôi-dŭ, Kai-tái (開泰) nguòng nièng (1012 nièng) gāi miàng Sék-cĭng-hū (析津府). 1153 nièng, Gĭng-dièu diŏh cŭ-uái ciáng-sék gióng dŭ, miàng-giéu Dŭng-dŭ. \n\nSìng-gék-sṳ̆-hàng 1216 nièng ciéng-liāng Gĭng-dṳ̆ng-dŭ, Nguòng Cé-nguòng (至元) gāu nièng (1272 nièng), gāi miàng ùi Nguòng-dâi-dŭ (元大都), có̤ Nguòng-dièu gì siū-dŭ.\n\nMìng chĕ̤, siū-dŭ diŏh Nàng-gĭng, nguòng-dā̤ gì Nuòng-dâi-dŭ gāi miàng Báe̤k-bìng-hū (北平府). Īng-lŏk (永樂) nguòng nièng (1403 nièng) gāi chĭng Báe̤k-gĭng, Īng-lŏk sĕk gāu nièng (1421 nièng) Mìng-dièu ciáng-sék chiĕng-dŭ Báe̤k-gĭng Sông-tiĕng-hū (北京順天府).\n\nChĭng-dièu iā diâng dŭ Báe̤k-gĭng, sṳ̆k Dĭk-lâ̤-sēng (直隸省).\n\n1911 nièng Sĭng-hái-gáik-mêng hâiu, Dṳ̆ng-huà-mìng-guók diâng dŭ Nàng-gĭng, 1911 nièng 3 nguŏk Báe̤k-iòng-céng-hū chiĕng-dŭ Báe̤k-gĭng. 1928 nièng Báe̤k-huăk-ciéng-cĕng giék-sók cĭ-hâiu, Dṳ̆ng-huà-mìng-guók diâng dŭ Nàng-gĭng, Báe̤k-gĭng gāi Báe̤k-bìng Dĕk-biék-chê.\n\n1949 nièng 1 nguŏk 31 hô̤, Dṳ̆ng-guók Ìng-mìng Gāi-huóng-gŭng ciéng-liāng Báe̤k-bìng. Dùng nièng 9 nguŏk 27 hô̤, Báe̤k-bìng gāi miàng Báe̤k-gĭng. 1949 nièng 1 nguŏk 1 hô̤, Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók dṳ̆ng-iŏng ìng-mìng céng-hū diŏh Báe̤k-gĭng suŏng-gó̤ sìng-lĭk.\n\nBáe̤k-gĭng dàng ô 14 kṳ̆, 2 gâing:\n\nBáe̤k-gĭng diŏh Huà-báe̤k Bìng-nguòng să̤-báe̤k gièng, kó̤ Tái-hòng-săng ṳ̀ mĕk gâe̤ng Iĕng-săng săng-mĕk, méng hióng Huà-báe̤k Bìng-nguòng. Gâe̤ng Tiĕng-cĭng siŏng lìng béng cà̤ ké̤ṳk Ò̤-báe̤k-dēng bău kī. Báe̤k-gĭng bìng-gĭng hāi-băk 43.5 mī. \n\nBáe̤k-gĭng ké-hâiu sṳ̆k Ŭng-dâi Gié-hŭng Ké-hâiu\n\n2006 nièng Báe̤k-gĭng-chê Guók-nô̤i Sĕng-sāng-cūng-dĭk dăk 7720.3 é nguòng ìng-mìng-bê (dâi-kái) 1000 é mī-nguòng. Báe̤k-gĭng gì dâ̤-săng-sāng-ngiĕk gŭi-muò diŏh Dṳ̆ng-guók dâi-lṳ̆k siàng-chê diē-sié sê dâ̤-ék duâi gì, ciéng buōng-dê sĕng-sāng cūng-dĭk gì 70%.\n\nBáe̤k-gĭng sê Dṳ̆ng-guók dê̤ṳng-iéu gì gĭng-ṳ̀ng dṳ̆ng-sĭng gâe̤ng săng-ngiĕk dṳ̆ng-sĭng cĭ-ék, iā sâ̤ ngṳ̀ng-òng, bō̤-hiēng-gŭng-sĭ gâe̤ng gĭng-ṳ̀ng giĕ-gáiu gì cūng-buô dŭ siék gáu Báe̤k-gĭng. Dùng-sì, iā sâ̤ Dṳ̆ng-guók guók-iū kié-ngiĕk gì cūng-buô gâe̤ng nguôi-cṳ̆ kié-ngiĕk gì Dṳ̆ng-guók cūng-buô iā diŏh Báe̤k-gĭng.\n\nBáe̤k-gĭng buōng-dê nè̤ng gōng Báe̤k-gĭng-uâ, Báe̤k-gĭng-uâ sê Pū-tŭng-uâ gì gĭ-chū huŏng-ngiòng.\n\n\nCuòng chê tūng-gâe̤ng ô 6 ciáh Sié-gái-mì-sāng, 2 ciáh guók-gă-hŭng-gīng-miàng-séng-kṳ̆, 99 ciáh Cuòng-guók Dê̤ṳng-diēng Ùng-ŭk Bō̤-hô Dăng-ôi.\n\nBáe̤k-gĭng sê Dṳ̆ng-guók Gŏ̤-dēng-iêng-hâu dék sâ̤ gì siàng-chê, 2000-2001 nièng-dô Báe̤k-gĭng ô puō-tŭng gŏ̤-dēng hŏk-hâu 59 ciáh, ngièng-géu-sĕng buòi-iōng gĭ-gáiu 177 gă. Gì-dṳ̆ng bău-guák iā sâ̤ ô-miàng gì dâi-hŏk.\n\n\n\n",
"title": "Báe̤k-gĭng"
},
{
"han_proportion": 0.0017898693395382137,
"text": "\nBáe̤k-gĭng Dâi-hŏk\n\nBáe̤k-gĭng Dâi-hŏk (北京大學) sê Dṳ̆ng-guók gì siŏh sū gŭng-lĭk dâi-hŏk, gāng-chĭng Báe̤k-dâi (北大), ôi-ché̤ṳ diŏh Báe̤k-gĭng Hāi-diêng-kṳ̆. Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk cháung-gióng ṳ̀ 1898 nièng, sê Dṳ̆ng-guók gê̤ṳng-dâi dâ̤ ék sū guók-lĭk dâi-hŏk. Báe̤k-dâi sê Dṳ̆ng-guók Sĭng-ùng-huá Ông-dông gâe̤ng Ngū-sé̤ṳ Ông-dông gì huák-nguòng-dê, iā sê iā sâ̤ sṳ̆-dièu diŏh Dṳ̆ng-guók dék ká̤ gì duòng-bó̤ dê. Ĭ iâ sê Dṳ̆ng-guók dê̤ṳng-iéu gì ngiēng-géu hìng dâi-hŏk, ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê Dṳ̆ng-guók dék hō̤ gì dâi-hŏk cĭ-ék, ô iā gèng gì hŏk-sŭk sĭng-ngê̤ṳ.\n\nBáe̤k-dâi mŭk-sèng ô 5 ciáh hŏk-buô, 41 ciáh iêng-hiê, 216 ciáh ngièng-géu-sū (hĕ̤k ngièng-géu dṳ̆ng-sĭng), 16 ciáh Guók-gă Dê̤ṳng-diēng Sĭk-ngiêng-sék, 20 ciáh hô-sṳ̆k gâe̤ng gáu-hŏk ĭ-iêng. Ĭ ô 101 ciáh buōng-kuŏ cuŏng-ngiĕk, 4 ciáh dâ̤ nê hŏk-sê̤ṳ hŏk-ôi cuŏng-ngiĕk, 244 ciáh suŏk-sê̤ṳ cuŏng-ngiĕk, 201 ciáh báuk-sê̤ṳ cuŏng-ngiĕk, 81 ciáh cuòng-guók dê̤ṳng-diēng hŏk-kuŏ, 35 ciáh báuk-sê̤ṳ-hâiu kuŏ-ngièng làu-dông-câng, 1428 ciáh gáu-sêu (gì-dṳ̆ng báuk-sê̤ṳ-sĕng dō̤-sṳ̆ 1227 ciáh), 1848 ciáh hó-gáu-sêu, gì-dṳ̆ng Dṳ̆ng-guók Kuŏ-hŏk-iêng Iêng-sê̤ṳ 52 ciáh, Dṳ̆ng-guók Gĕ̤ng-tiàng-iêng Iêng-sê̤ṳ 7 ciáh, Dâ̤-săng-sié-gái Kuŏ-hŏk-iêng Iêng-sê̤ṳ 14 ciáh, \"973 Hâung-mŭk\" siū-sĭk kuŏ-hŏk-gă 14 ciáh, Diòng-gĕ̤ng Hŏk-ciā 95 ciáh. Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk gì Iêng-sê̤ṳ, \"973 Hâung-mŭk\" siū-sĭk kuŏ-hŏk-gă, Diòng-gĕ̤ng Hŏk-ciā, Guók-gă Dê̤ṳng-diēng Hŏk-kuŏ ī-gĭk Guók-gă Dê̤ṳng-diēng Sĭk-ngiêng-sék gì só-liông dŭ sê cuòng-guók gŏ̤-hâu diē-sié dék sâ̤ gì.\n\nBáe̤k-gĭng Dâi-hŏk Dù-cṳ̆-guāng sê Ā-ciŭ dék duâi gì dâi-hŏk dù-cṳ̆-guāng, còng-cṳ̆ 629 uâng ṳ̀ cháik.\n\n1952 nièng iêng-hiê dièu-cīng ī-hâiu, Báe̤k-dâi hâu-huòng iù Báe̤k-gĭng-chê dṳ̆ng-sĭng gì Să-tăng (沙滩) hô-gê̤ṳng buăng gáu diŏh Hāi-diêng Dṳ̆ng-guăng-chŏng gì nguòng Iĕng-gĭng Dâi-hŏk gì Iĕng-huòng (燕园). Hâu-huòng dĕ̤ng-nàng sê gáu-hŏk-kṳ̆, să̤-nàng sê sé̤ṳk-siá-kṳ̆, dṳ̆ng buô gâe̤ng báe̤k buô sê Ê-mìng-hù kṳ̆. Hâu-huòng gīng-sáik iā cóng, ô bău-guák Báuk-iā-ták câi-nô̤i gì siŏh piĕ gióng ṳ̀ 20 sié-gé siông-buáng-iĕk gì gióng-dé̤ṳk.\n\n1898 nièng Muô-sók Biéng-huák, gĭng-guó Guŏng-sê̤ṳ Huòng-dá̤ hâ ciéu, Gĭng-sṳ̆-dâi-hŏk-dòng găk Sŏng Gă-nāi cuō-tì â cháung-lĭk, ôi-ché̤ṳ diŏh Báe̤k-gĭng Gīng-săng Dĕ̤ng-gă̤ Mā-sìng-miéu gâe̤ng Să-tăng È̤ng-làu dēng-dēng dê-huŏng. Gĭng-sṳ̆-dâi-hŏk-dòng sê Dṳ̆ng-guók dâ̤-ék sū guók-lĭk dâi-hŏk.\n\n1900 nièng, Báik-guók Lièng-gŭng diē Báe̤k-gĭng hâiu, Gĭng-sṳ̆-dâi-hŏk-dòng ké̤ṳk pó̤-huâi, gáu 1902 nièng 12 nguŏk 17 hô̤ ciák\nhŭi-hók. 1862 nièng cháung-bâing gì Gĭng-sṳ̆ Dùng-ùng-guāng iā biáng diē. 1904 nièng suōng-pái dâ̤-ék piĕ 47 ciáh hŏk-sĕng chók-guók liù-hŏk.\n\n1912 nièng 5 nguŏk, Gĭng-sṳ̆-dâi-hŏk-dòng gāi miàng có̤ Guók-lĭk Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk, Ngièng Hók có̤ hâu-diōng.\n1917 nièng, Chái Ngùong-buòi kăi-sṳ̄ có̤ Báe̤k-dâi hâu-diōng, ĭ „Sùng sṳ̆-siōng cê̤ṳ-iù nguòng-cáik, chṳ̄ giĕng-ṳ̀ng bêng-bău cĭ ngiê“, gó chṳ̄ Báe̤k-dâi sṳ̆-siōng gāi-huóng, hŏk-sŭk huàng-ìng. Hù Sék, Dìng Dŭk-séu, Lī Dâi-ciĕu, Lū Séng dēng siŏh piĕ dê̤ṳng-iéu gì lĭk-sṳ̄ ìng-ŭk dŭ diŏh Báe̤k-dâi êng cék hĕ̤k êng gáu, Báe̤k-dâi ĭng-chṳ̄ â̤ biéng Sĭng-ùng-huá Ông-dông gì gâe̤ng gì-tă sĭng sṳ̆-siōng gì huák-nguòng-dê. Báe̤k-dâi iā sê Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-cuō-ngiê sṳ̆-siōng gì dê̤ṳng-iéu huák-nguòng-dê gâe̤ng Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng ká̤-nièng gì uăk-dông gĭ-dê. Dṳ̆ng-gê̤ṳng cháung-sṳ̄-nè̤ng Dìng Dŭk-séu, Lī Dâi-ciĕu dŭ sê Báe̤k-dâi gáu-sêu.\n\n1937 nièng Lù-gĕu-giò Sê̤ṳ-biéng hâiu, Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk gâe̤ng Chĭng-huà Dâi-hŏk, Nàng-kăi Dâi-hŏk cà̤ chiĕng gáu Diòng-să, lièng-hăk cū-gióng Diòng-să Lìng-sì Dâi-hŏk, 1938 nièng chĕ̤ bô chiĕng gáu Kŏng-mìng, gāi miàng Guók-lĭk Să̤-nàng Liàng-hăk Dâi-hŏk.\n\nKáung-nĭk Ciéng-cĕng giék-sók ī-hâiu, Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk ṳ̀ 1946 nièng diŏh Báe̤k-gĭng ciáng-sék hô hâu, Hù Sék có̤ hâu-diōng.\n\nDṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sìng-lĭk cĭ-hâiu, céng-hū găk 1952 nièng dó̤i gŏ̤-dēng hŏk-hâu có̤ Iêng-hiê Dièu-cīng, Chĭng-huà Dâi-hŏk, Iĕng-gĭng Dâi-hŏk gâe̤ng Hū-ìng Dâi-hŏk gì ùng lī kuŏ biáng gáu Báe̤k-dâi, Báe̤k-dâi Gĕ̤ng-hŏk-iêng gĭ-hâi, diêng-gĭ, tū-mŭk, gióng-dé̤ṳk sé hiê biáng gáu Chĭng-huà Dâi-hŏk, huá-gĕ̤ng-hiê biáng gáu Tiĕng-cĭng Dâi-hŏk, nṳ̀ng-hŏk-iêng, ĭ-hŏk-iêng, céng-huák cuŏng-ngiĕk hĕ̤k-chiā biáng gáu gì-tă hŏk-hâu, hĕ̤k-chiā tiék chók sìng-lĭk sĭng gì hŏk-hâu. Dièu-cīng cĭ-hâiu gì Báe̤k-dâi chiĕng gáu nguòng Iĕng-gĭng Dâi-hŏk gì hâu-cī, biéng có̤ siŏh sū ī ùng-lī-kuŏ cṳ̆ng-hăk séng dâi-hŏk.\n\n1998 nièng 5 nguŏk 4 nĭk Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk báh nièng hâu-kéng cĭ-hâiu, Báe̤k-dâi kī-dông „Cháung-gióng sié-gái ék-liù dâi-hŏk gié-huăk“. 2000 nièng 4 nguŏk 3 hô̤, Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk gâe̤ng nguòng-dā̤ gì Báe̤k-gĭng Ĭ-kuŏ Dâi-hŏk hăk-biáng, cū-gióng lāu sĭng gì Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk, Báe̤k-gĭng Ĭ-kuŏ Dâi-hŏk biéng có̤ Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk Ĭ-hŏk-buô.\n\nBáe̤k-gĭng Dâi-hŏk gì hŏk-sŭk cūi-bàng tĭk-tàu sê giŭ Dṳ̆ng-guók dâi-hŏk gì cièng-liĕk. Iā sâ̤ nè̤ng dŭ giéng-gáe̤k Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk gâe̤ng Chĭng-huà Dâi-hŏk sê Dṳ̆ng-guók dâi-lṳ̆k cṳ̆ng-hăk cūi-bàng dék gèng gì lâng ciáh dâi-hŏk.\n\nBáe̤k-gĭng Dâi-hŏk diŏh Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄ siông ô dé̤ṳng-iéu gì dê-ôi, Báe̤k-dâi hŏk-sĕng chăng-gă hĕ̤k huák-kī guó iā sâ̤ céng-sê ông-dông. \n\n1914 nièng 5 nguŏk 4 hô̤, Báe̤k-dâi hŏk-sĕng chăng-gă lāu Ngū-sé̤ṳ Ông-dông, gĭng-dáng, 5 nguŏk 4 hô̤ ké̤ṳk diâng ùi Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk gì hâu-kéng-nĭk. 1966 nièng 5 nguŏk 25 hô̤, Báe̤k-dâi hâu-huòng táik chók dâ̤ ék tiŏng dâi-cê-bó̤. 1989 nièng, Báe̤k-dâi hŏk-sĕng bô chăng-gă lāu Lĕ̤k-sé Ông-dông.\n\nBáe̤k-gĭng Dâi-hŏk ô iā sâ̤ hŏk-sĕng siâ-tuàng, muōi hŏk-kĭ kŭi-hŏk sèng-hâu dŭ ô iā sâ̤ siâ-tuàng diŏh Săng-gáe̤k-dê ciĕu sĭng, nè̤ng giéu 'Báh-tuàng-dâi-ciéng'.\n\n\n",
"title": "Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk"
},
{
"han_proportion": 0.0027137042062415195,
"text": "\nHuōi\n\nHuōi (燬), tĕ̤k-cṳ̆-ĭng iâ hô̤ lā̤ huō (火), sê ŭk-cék huá-hŏk huāng-éng, dĕk-biék sê găk iōng-ké diē-sié huák-sĕng iòng-siĕu huāng-éng sèng-hâiu sū sék-huóng chók lì gì iĕk gâe̤ng guŏng. Gŏng-gé̤ṳ gáuk cṳ̄ng iòng-siĕu gì ŭk-cék, huōi-iêng gì ngàng-sáik kō̤-nèng mâ̤ siŏh-iông.\n\nÌng-lôi gì cŭng-gáu uăk-dông sèu-sèu sāi-ê̤ṳng huōi. Huōi dék-ciēu ô lâng cṳ̄ng é-ngiê: dâ̤-ék, huōi dâi-biēu táh-gáik, siĕu-dŭk. Séng-gĭng Ī-suói-ā Cṳ̆ dâ̤ 6 ciŏng 5 - 7 ciék, siŏh ciáh să̤-lăk-bĭng găk ê-chiông diē-sié kĕk huōi-kìng iù huōi-dàng gà̤-dēng chṳ̄ giâ huōi-táng, lì táh-gáik Ī-suói-ā gì chói-puòi. Găk Dṳ̆ng-guók ô sâ̤ dê-huŏng, nè̤ng iâ ô hàng cāi-cièng gì hŭng-sṳ̆k, nêng-ùi cūng-kuāng cêu â̤ ciŏng cièng gié ké̤ṳk ĭng-găng diē-sié gì sī nè̤ng.\n\nGū-cā sì-dâi, ìng-lôi mâ̤ lī-gāi dâi-cê̤ṳ-iòng, háng dék huōi sê mâ̤ hŭng-gák gì nguòng-só. Gū Hĭ-lé-nà̤-nè̤ng nêng-ùi sié-gái sū-iū ŭk-cék dŭ sê iù kĕ̤ng-ké, cūi, tù gâe̤ng huōi cū-hăk siàng gì. Dṳ̆ng-guók duòng-tūng ùng-huá gì ngū-hèng hŏk-suók diē-sié iâ bău-guák huōi (cêu sê gĭng, mŭk, cūi, huōi, tū). Dṳ̆ng-ĭ gōng gì \"huō\", hĕ̤k-chiā siông-iĕk (上熱), iâ sê gâe̤ng sìng-tā̤ diē-sié gì huōi ô gáng-guó.\n\nHuōi iâ sèu-sèu chók-hiêng diŏh ùng-hŏk diē-sié. Pī-ṳ̀-gōng, găk Sé̤ṳ-dù Hèng-duông 2:1-4 diē-sié, Séng-sìng ké̤ṳk bī-ê̤ṳ có̤ chói-siĕk chiông huōi-iêng hiēng-hiêng bêng-chiā gáung-lìng. Séng-gĭng diē-sié iâ ô iā sâ̤ dê-huŏng gōng gáu, sié-gái muăk-nĭk sèng-hâiu Siông-dá̤ gâe̤ng kĕk huōi lì sīng-puáng sié-găng-nè̤ng.\n\n\n",
"title": "Huōi"
},
{
"han_proportion": 0.0005134788189987163,
"text": "\nJane Eyre\n\n«Jane Eyre» (Ĭng-ùng: \"Jane Eyre\", ĭng-ĭk: Cēng Ái \"簡愛\") sê Ĭng-guók cáuk-gă Charlotte Brontë găk 1847 nièng chók-bēng gì siēu-siók, sê Ĭng-guók dék chók-miàng gì siēu-siók cĭ ék. «Jane Eyre» sê ê̤ṳng dâ̤-ék ìng-chĭng gì huŏng-sék siā chiàng gì. Cī ôi ciō-gáe̤k Jane Eyre sê siŏh ciéh cṳ̆-niòng-giāng, cê̤ṳ sá̤ bâ-nā̤ cêu guó-sié. Ĭ háng-mā cĭng éu-ngā, méng iâ mâ̤ cóng, dáng-sê ĭ cĭng chŭng-mìng, nô̤i-sĭng sié-gái gì gāng-cìng iâ cĭng hŭng-hó. Guòng buô cṳ̆ cêu sê gōng-sŭk cī ciéh cṳ̆-niòng-giāng gì sìng-diōng guó-tiàng, guăng-cé̤ṳ ĭ găk giàng gáu sìng-sṳ̆k gì duô-dŏng sṳ̄ tā̤-ngiêng gì cìng-gāng gĭng-lĭk.\n\nHī siŏh nĭk, chók kó̤ giàng-dâe̤ng sê mò̤ kō̤-nèng lāu. Gì-sĭk, cāi-tàu nguāi-gáuk-nè̤ng gó ô găk guŏng-tók-tók gì guáng-mŭk chéu-lìng diē-sié láuk lì láuk kó̤ siŏh dēng-cṳ̆ng, bók-guó, téng siĕh-dáu sì-găng kī (nâ mò̤ nè̤ng-káh lì, Reed Tái-tái iā cā cêu siăh-dáu lāu), chéng-tiĕng gì hŭng kăi-sṳ̄ chuŏi, ŭ-hùng mĕk buó, săng-bók-siŏh-sì dâung giâ pŏ̤-dò̤-duâi-ṳ̄, kó̤ ngiê-dāu uăk-dông iā nâ ô láe̤k ·gó̤.\"«Jane Eyre» Dâ̤ 1 Ciŏng diáh-liŏh\"\n\nCṳ̆-niòng-giāng Jane Eyre sê siŏh ciéh gŭ-ì, có̤-sá̤ ké̤ṳk gié-iōng diŏh Gateshead Cŏng-huòng (\"Gateshead Hall\") ĭ niòng-gêng Reed Tái-tái (\"Mrs. Reed\") chuó diē, nĭk-nĭk sêu niòng-gêng kŏ̤-ngiŏk. 10 huói sèng-hâiu, ĭ ké̤ṳk sáe̤ng gáu Lowood Gŭ-ì-iêng (\"Lowood School\"), iêng-diōng iâ sê siŏh ciéh áuk-nè̤ng, dâi Cēng Ái iā ngài. Găk Lowood, ĭ giék-sék lāu Helen Burns, ĭ mì-ék gì hō̤ bèng-iū, dáng-sê mò̤ nuâi òng, Helen cêu puái-bâng sī ·gó̤. Jane Eyre kó̤ cê-gă gì giĕng-giòng nū-lĭk, chiàng lâi hŏk-ngiĕk, làu diŏh Lowood có̤ sĭng-săng, có̤ lâng nièng, ĭ buóh-ó̤i dŭi-giù cê-gă gì lī-siōng, cêu sṳ̀-cék lāu.\n\nLiê-kŭi Lowood hâiu, Jane Eyre lì gáu Thornfield Cŏng-huòng (\"Thornfield Manor\") có̤ gă-gáu. Cŏng-huòng-ciō Edward Rochester sê siŏh ciáh séng-gáh ĭng-ók, hī-nô-ù-siòng gì nè̤ng, ĭ gâe̤ng Jane sèu-sèu ôi diŏh siŏh cṳ̄ng sṳ̆-siōng tié-láu buàng-báuk, dáng-sê lâng gā nè̤ng mâing-mâing dé̤ṳng-é bī-chṳ̄. Ô siŏh gĕ̤ng, Jane siŭ diŏh ĭ niòng-gêng Reed Tái-tái gié ké̤ṳk ĭ gì piĕ, gōng ĭ bâng mò̤-muŏk ·gó̤, ó̤i dĭh giéng Jane. Giéng-méng sèng-hâiu, Reed Tái-tái dò̤ ké̤ṳk Cēng siŏh hŭng piĕ, sê Jane gă-gă săng nièng sèng gié lì gì, hióng Reed Tái-tái dā-téng Jane gì siĕu-sék, gâe̤ng cê-gă gì mì-sāng gău ké̤ṳk Jane. Dŏng-sì, Reed Tái-tái piéng ĭ gōng Jane Eyre găk gŭ-ì-iêng bâng sī ·gó̤, hiêng-câi ĭ liòng-sĭng huák-hiêng, cêu gâe̤ng cĭng-sióng gó̤-só Jane.\n\nDiōng gáu Thornfield hâiu, Rochester cêu hióng Jane Eyre giù-huŏng, Jane dák-éng lāu, huăng-huăng-hī ê̤ṳ-bê huŏng-lā̤. Dáng-sê găk huŏng-lā̤ sèng-hâiu ciáh báik-duòng Rochester ī-gĭng ô siŏh ciáh hăk-huák gì chă̤-cṳ̄. Jane Eyre iā siŏng-sĭng, liê-kŭi Thornfield Cŏng-huòng, sāi uòng sū-iū cièng-cài, siŏh-duô-dŏng có̤ ké̤ṳk-siăh, uŏng-hìng buăk-dō̤ diŏh mŭk-sṳ̆ St. John (\"St. John Rivers\") chió-muòng sèng, ké̤ṳk St. John lâng ciáh ciā-muói géu chĭng-chāng, bêng-chiā dó̤i-chiū ĭ tō̤ diŏh có̤ sĭng-săng gì gĕ̤ng-cáuk. St. John huák-hiêng Jane sê ĭ biēu-muói. Ĭ hióng Jane giù-huŏng, iĕu-giù Jane gṳ̆ng ĭ kó̤ Éng-dô duòng gáu, dáng-sê Jane mò̤ éng-sìng. St. John mò̤ cŏng-dê̤ṳng Jane Eyre gì giók-é, tié-láu găng Jane gâe̤ng ĭ giék-huŏng. Ciā sèng-hâiu, Jane sák-sì-găng cĭng chiông tiăng giéng diŏh Rochester gáe̤ ĭ gì siăng-ĭng, iù-sê, Jane Eyre cêu tiék-dā̤ gê̤ṳ-cuŏk St. John gì chiāng-giù, diōng kó̤ Thornfield.\n\nGáu Thornfield sèng-hâiu, guòng bĭk cŏng-huòng biéng có̤ huōi-siĕu-diàng. Jane ciáh báik-diòng, ĭ mò̤ diŏh sèng-hâiu, Rochester gì diĕng-pă lâu-mā bóng huōi siĕu chió, cê-gă bié gáu chió-dīng tiéu giâ cê̤ṳ-sák ·gó̤. Rochester ôi lāu géu ĭ ă-tàu, siŏh bĕng chiū càng ·gó̤, mĕk-ciŭ iâ chăng-màng ·gó̤, dăng gŭ-kū siŏh ciéh nè̤ng, mò̤ nè̤ng āi-kó̤. Dáng-sê Jane Eyre cĭng-sĭng ái gì cêu sê Rochester, ĭ mò̤ hièng Rochester chăng-màng, gâe̤ng ĭ giék-huŏng, iōng siŏh ciéh giāng. Siēu-siók sák-guŏh, Rochester muŏk hō̤ siŏh lăk mĕk-ciŭ.\n\n\n\n\n",
"title": "Jane Eyre"
},
{
"han_proportion": 0.02926246640788295,
"text": "\nHuà-lìng-sê\n\nHuà-lìng-sê (華林寺) sê Hók-gióng-sēng Hók-ciŭ gì siŏh ciáh chók-miàng gì sê. Ciā miêu kī diŏh Gū-làu-kṳ̆ Bìng-săng nàng sié, sô̤i-báe̤k-dièu-nàng, să̤-hióng sê Hók-gióng-sēng Ìng-mìng Céng-hū (福建省人民政府) gì dâi-iêng (大院), nàng-hióng sê Gū-bìng-lô (鼓屏路) gâe̤ng Huà-lìng-lô (華林路) gì gău-chă diô-kāu.\n\nHuà-lìng-sê kī diŏh Báe̤k-sóng Gièng-dáik (乾德) 2 nièng (964 nièng), ĭ gì duâi-dâing (大殿) sê nàng buô Dṳ̆ng-guók hiêng-câi bō̤-còng có̤i gô gì siŏh ciáh gióng-dé̤ṳk, ké̤ṳk Dṳ̆ng-guók Guók-ô-iêng (中國國務院) diâng có̤ Ciòng-guók Dê̤ṳng-diēng Ùng-ŭk Bō̤-hô Dăng-ôi (全國重點文物保護單位).\n\nHuà-lìng-sê nguòng-lài sê Mìng-guók huòng-dá̤ gì siŏh ciáh gṳ̆ng-dâing. Mìng-guók miĕk-uòng ī-hâiu, Hók-ciŭ ké̤ṳk Ngù-uŏk-guók ciéng-liāng. 964 nièng, Hók-ciŭ Góng-siū (福州郡守) Bàu Siŭ-niông (鮑修讓) ciŏng Mìng-guók huòng-dá̤ gṳ̆ng-dâing tiák lâi, ciŏng tiák giâ lì gì cài-lâiu hâ gáu Bìng-săng nàng sié kī siŏh ciáh miêu, hô̤ lā̤ „Uŏk-săng Gék-siòng Sê-iêng“ (越山吉祥寺院), ciā miêu cêu sê ī-hâiu gì Huà-lìng-sê.\n\nHī sèng-âu ciā miêu diē-sié gó ô Ùng-chŏng-gó̤h (文昌閣), Pū-dò̤-sê (普陀寺) gâe̤ng ciáng-dâing (正殿) dēng dēng iā sâ̤ gì gióng-dé̤ṳk, gì-tă gì gióng-dé̤ṳk dŭ sê ī-hâiu kī gì. Sóng-dièu gì Uòng Gié-siĕng (王繼先) nguòng-lài ké̤ṳk nè̤ng dṳ̆k gáu Hók-ciŭ gì ciā miêu lì, ĭ gâe̤ng Sóng Gŏ̤-cŭng guăng-hiê mâ̤ ngài, gáu-muōi-lāu Sóng Gŏ̤-cŭng siā „Uŏk Săng“ (越山) gâe̤ng „Kuàng Hŭng“ (環峰) 4 cê, sé̤ṳng ké̤ṳk ciā sê. Nàng-sóng gì guăng-lièu Diŏng Cóng (張浚) diŏh cŭ-uái tĕ̤k guó cṳ̆, ciŏng-gŭng Lī Gŏng (李綱) iâ lì cŭ-uái káh-dièu guó.\n\nCiā miêu diŏh Mìng-dièu Sŏng-dáik (宣德) 6 nièng (1431 nièng) tṳ̀ng-sĭng kī. Ciáng-tūng (正統) 9 nièng (1444 nièng), gāi-miàng hô̤ lā̤ Huà-lìng-sê, Mìng Ĭng-cŭng siā „Huà-lìng-sê“ 3 cê gì biēng-ngiăh guá diŏh méng-sèng, ciā biēng-ngiăh gáu gĭng-dáng gó guá diŏh hŭ-uái. 1506 nièng, biĕng-dău gì Lò̤-háng-iêng (羅漢院) gâe̤ng Uŏk-săng-ăng (越山庵) iâ hăk gáu Huà-lìng-sê diē-sié lì, gáu-muōi-lāu bô kī iā sâ̤ gióng-dé̤ṳk, Bìng-săng nàng sié dŭ sê Huà-lìng-sê gì dê-huŏng.\n\nHuà-lìng-sê ké̤ṳk huōi siĕu guó gūi huòi, 1818 nièng gáu 1826 nièng cĭ găng có̤ guó iā duâi gì siŭ-lī. 1958 nièng ùng-ŭk puō-că (文物普查) sèng-hâu, ké̤ṳk káuk-dêng sê Diòng-gĕ̤ng ī nàng có̤i gô gì siŏh ciáh gióng-dé̤ṳk-ŭk. Ùng-huá Dâi Gáik-mêng gì sèng-âu, Hók-gióng-sēng céng-hū gĭ-guăng buăng gáu Bìng-săng, ciŏng Huà-lìng-sê gì duâi-buô-hông gióng-dé̤ṳk-ŭk dò̤ tiák lâi, nâ diông duâi-dâing dò̤ lā̤ ĕng cṳ̆-lâiu. 1982 nièng, Huà-lìng-sê ké̤ṳk Guók-ôi-iêng gŭng-buó sê Guók-gă Dê̤ṳng-diēng Ùng-ŭk Bō̤-hô-dăng-ôi (國家重點文物保護單位). 1984 nièng, Guók-gă Ùng-ŭk-guŏh (國家文物局) áng nguòng-lài gì iông-sék tṳ̀ng-sĭng siŭ-hók, bô áng nguòng-lài gì iông-sék tṳ̀ng-sĭng kī săng-muòng, dĕ̤ng puói-dâing, să̤ puói-dâing, huòi-lòng dēng dēng gióng-dé̤ṳk. Ciā gĕ̤ng-tiàng diŏh 1989 nièng 10 nguŏk uòng-gĕ̤ng. \n\nHuà-lìng-sê Duâi-dâing diŏh 1958 nièng ùng-ŭk puō-că sèng-hâu ké̤ṳk gáng-diâng chók gióng-có̤ sì-găng, cêu chṳ̄-dâi Nìng-pŏ̤ gì Bō̤-guók-sê Duâi-dâing biéng có̤ Dṳ̆ng-guók Diòng-gĕ̤ng ī nàng dék gô gì chà gióng-dé̤ṳk. Huà-lìng-sê gì gióng-dé̤ṳk hŭng-gáh dó̤i Nĭk-buōng Lièng-chŏng sì-gĭ (12 sié-gé muăk) gì gióng-dé̤ṳk hŭng-gáh ô iā duāi īng-hiōng. 1982 nièng gŭng-buó ùi Guók-gă Dê̤ṳng-diēng Ùng-ŭk Bō̤-hô-dăng-ôi. Sê diē-sié gó ô Sáung-gŏ̤-cṳ̆ng duông-cṳ̆ càng bĭ siŏh méng, Chĭng Kŏng-hĭ nièng-găng 'Huà-lìng-sièng-sê Hiŏng-dĭng-bĭ', Mìng-guók 'Lìng Sĕng Dòng Gé-niêng-bĭ dēng ùng-ŭk.\n\n\n\n",
"title": "Huà-lìng-sê"
},
{
"han_proportion": 0.0049382716049382715,
"text": "\nCâung-kṳ̆\n\nCâung-kṳ̆ (藏區; Câung-ùng: \"བོད\"; Câung-ùng Lò̤-mā-cê: \"Bod\"; Ĭng-ùng: \"Tibet\"), gū-cā iâ hô̤ lō̤ Tū-bŏ̤ (吐蕃), gé̤ṳ Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sŏng-chĭng sê \"Dṳ̆ng-guók bók-kō̤ hŭng-gák gì liāng-tū\". 1950 nièng Dṳ̆ng-guók puái gŭng-dôi ciéng-liāng Să̤-câung, siék-lĭk Să̤-câung Cê̤ṳ-dê-kṳ̆. Guōng-ngiê gì Să̤-câung sê găk Chĭng-Câung Gŏ̤-nguòng gà̤-dēng, gâe̤ng Nà̤-báik-ī, Bók-dăng, Éng-dô dēng dê-huŏng gì kṳ̆-mĭk. Să̤-câung Liù-uòng Céng-hū dêng-ngiê gì Să̤-câung bô chĭng \"Duâi Să̤-câung Dê-kṳ̆\", huòng-ùi bău-guák gĭng-dáng gì Să̤-câung Cê̤ṳ-dê-kṳ̆, Chĭng-hāi duâi buô-hông gâe̤ng siēu buô-hông Găng-sé̤ṳk, Sé-chuŏng, Hùng-nàng, miêng-cék chă-bók-dŏ̤ sê Să̤-câung Cê̤ṳ-dê-kṳ̆ gì lâng buôi.\n\nBuōng-gáu (苯教) sê Să̤-câung buōng-tū gì cŭng-gáu, cṳ̀ng-bái duâi-cê̤ṳ-iòng gì sìng-lìng. Hŭk-gáu diòng diē Să̤-câung ī-hâiu, Buōng-gáu mâing-mâing ké̤ṳk Hŭk-gáu chṳ̄-dô̤i.\n\n\"Ciō dèu-mĕ̤k: Câung-diòng Hŭk-gáu\"\n\nCâung-diòng Hŭk-gáu sê bī duòng diē Să̤-câung gì Hŭk-gáu, gâe̤ng Háng-diòng Hŭk-gáu, Nàng-diòng Hŭk-gáu hăk chĭng Hŭk-gáu gì săng duâi tā̤-hiê. Câung-diòng Hŭk-gáu kăi-sṳ̄ diŏh Songtsen Gampo sì-gĭ, găk lĭk-sṳ̄ siông, Să̤-câung báik-cèng sê Câung-diòng Hŭk-gáu céng-gáu-hăk-ék gì dê-kṳ̆.\n\n\n",
"title": "Câung-kṳ̆"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nIéng\n\nIéng kō̤-nèng cī:\n\n\n",
"title": "Iéng"
},
{
"han_proportion": 0.009322033898305085,
"text": "\nChŏng-hà-ciŭ Gĭ-dók-dòng\n\nChŏng-hà-ciŭ Gĭ-dók-dòng (蒼霞洲基督堂), báik-cèng hô̤ lō̤ Hók-ciŭ Gĭ-dók-dòng (福州基督堂), sê Ĭng-guók Séng-gŭng-huôi (Ĭng-ùng: \"Church of England\") găk Dṳ̆ng-guók Hók-gióng gáu-kṳ̆ gì cuō-gáu cô̤-dòng, dê-cī găk Hók-ciŭ Dài-gĕ̤ng-kṳ̆ Chŏng-hà-ciŭ Gău-tŭng-háe̤ng 17 hô̤.\n\n1924 nièng 11 nguŏk 1 hô̤, Séng-gŭng-huôi Hók-gióng gáu-kṳ̆ Cuō-gáu Hèng Iók-hâng (\"Bishop John Hind\") cuō-tì Chŏng-hà-dòng gì dâing-gĭ ngì-sék, kŭi gĕ̤ng gióng-cô̤ cuō-gáu cô̤-dòng, gáu 3 nièng hâiu ciáh chiàng. Dŏng-sì, ciā gáu-dòng miàng giéu \"Hók-ciŭ Gĭ-dók-dòng\". Guòng dòng sê cuŏng-mŭk giék-gáiu, â̤ ṳ̀ng-năk siŏh-chiĕng nè̤ng. Dṳ̆ng-huà Séng-gŭng-huôi gì huôi-ngiê sèu-sèu găk cē̤-nē̤ diêu-kăi.\n\n1950 nièng, Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k Gĭ-dók-gáu gì Săng-cê̤ṳ ái-guók ông-dông gì chiĕng-miàng uăk-dông iù ciā gáu-dòng kăi-sṳ̄. 1958 nièng, gáu-dòng buô-hông diòng-sū ké̤ṳk Dài-gĕ̤ng gì siŏh găng iŏh-chiōng ciéng-ê̤ṳng. 1966 nièng Ùng-gáik kăi-sṳ̄, cô̤-dòng ké̤ṳk guŏng lâi, cuòng-buô ké̤ṳk iŏh-chiōng ciéng-ê̤ṳng.\n\n1985 nièng 8 nguŏk 11 hô̤, Hók-ciŭ Gĭ-dók-dòng gāi-miàng Chŏng-hà-dòng tṳ̀ng-sĭng kăi-huóng. Gĭng-dáng, Chŏng-hà-dòng sê Hók-ciŭ dék dê̤ṳng-iéu gì siŏh cô̤ gáu-dòng cĭ-ék.\n\n\n",
"title": "Chŏng-hà-ciŭ Gĭ-dók-dòng"
},
{
"han_proportion": 0.0031512605042016808,
"text": "\nHâ Chák-lī\n\nHâ Chák-lī (夏察理, Ĭng-ngṳ̄: Charles Hartwell, 1825 n. 12 ng. 19 h. - 1905 n. 1 ng. 30 h.) sê 19 sié-gī â buáng hiĕk Mī-guók Gŭng-lī-huôi găk Dṳ̆ng-guók Hók-ciŭ gì diòng-gáu-sê̤ṳ.\n\nHâ Chák-lī 1825 nièng 12 nguŏk 19 hô̤ chók-sié diŏh Mī-guók Mā-sák-chū-sáik-ciŭ, 1852 nièng 10 nguŏk 13 hô̤ chăng-gă diē Mī-guók Gŭng-lī-huôi gì có̤ mŭk-sṳ̆, dùng nièng 11 nguŏk 3 hô̤ ké̤ṳk puái gáu Dṳ̆ng-guók. Ĭ 1853 nièng 4 nguŏk 16 hô̤ gáu Hiŏng-gē̤ng, 6 nguŏk 9 hô̤ gáu Hók-ciŭ, siŏh-sié ṳ̀-diông gì guŏng-ĭng dŭ găk Hók-ciŭ duòng-gáu.\n\nHâ Chák-lī sê cĭng cuŏng-ngiĕk gì Háng-hŏk-gă. Ĭ Hók-ciŭ-uâ gōng iā hō̤. Dṳ̀-kī duòng-gáu, ĭ iâ ô ciŏng sé-hông-ék gì Sĭng-iók huăng-ĭk có̤ Hók-ciŭ Tū-kiŏng, piĕng-siā Săng-cê-gĭng dēng Hók-ciŭ-uâ cṳ̆-kăng (bău-guák dâ̤ 2 bēng gì ).\n\nHâ Chák-lī ô giék guó lâng huòi huŏng. 1905 nièng 1 nguŏk 30 hô̤, ĭ ĭng-ôi sĭng-câung-bâng găk Hók-ciŭ guó-sié. Ĭ sī gì sèng-hâiu sê Mī-guók Gŭng-lī-huôi diŏh Dṳ̆ng-guók gì Huôi-dók.\n\n\n",
"title": "Hâ Chák-lī"
},
{
"han_proportion": 0.0015885623510722795,
"text": "\nIsaac Newton\n\nIsaac Newton (), iâ â̤ ĭng-ĭk có̤ Ngiù-dóng (牛頓), sê Ĭng-guók ŭk-lī-hŏk-gă, só-hŏk-gă, tiĕng-ùng-hŏk-gă, cê̤ṳ-iòng diék-hŏk-gă, liêng-gĭng-sŭk-sê̤ṳ gâe̤ng sìng-hŏk-gă. Ĭ găk 1687 nièng huák-biēu gì «Cê̤ṳ-iòng Diék-hŏk gì Só-hŏk Nguòng-lī» (Lá-dĭng-ngṳ̄: \"Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica\"), ké̤ṳk nêng-ùi sê kuŏ-hŏk-sṳ̄ siông dék ūi-dâi gì cáuk-pīng. Găk cṳ̆ diē, Newton gōng-gāi lāu uâng-iū īng-lĭk gâe̤ng ông-dông-hŏk săng duâi dêng-lŭk. Cī piĕ kái-niêng dŭ sê gĭng-diēng lĭk-hŏk gì gĭ-chū, găk ê-lài săng-báh nièng ék-dĭk tūng-dê kuŏ-hŏk gì ṳ̄-dêu-guăng, iâ sê hiêng-dâi gĕ̤ng-tiàng-hŏk gì gĭ-chū. Newton céng-mìng, dê-giù gà̤-dēng gì ŭk-cék ông-dông gâe̤ng ṳ̄-dêu sĭng-tā̤ gì ông-dông dŭ sê cŏng-sùng dè̤ng-kuāng gì cê̤ṳ-iòng huák-cáik, ŏ̤h ciŏng-uâng ĭ tiék-dā̤ chēng lâi kuŏ-hŏk-gái dó̤i nĭk-sĭng-suók gì huài-ngì.\n\nDiŏh lĭk-hŏk huŏng-miêng, Newton ngiēng-géu lāu dông-liông gâe̤ng gáe̤k-dông-liông gì nguòng-lī. Diŏh guŏng-hŏk huŏng-miêng, ĭ huák-mìng siŏh cṳ̄ng â̤ huāng guŏng gì uông-uōng-giáng; ĭ ciŏng băh guŏng buŏng có̤ chāi-sáik gì guŏng-puō, huák-diēng lāu ngàng-sáik gì lī-lâung. Diŏh só-hŏk huŏng-miêng, ĭ gâe̤ng Gottfried Leibniz dùng-sì huák-mìng mì-cék-hŭng. Ĭ iâ céng-mìng lāu nê-hâung-sék dêng-lī, dēng-dēng.\n\n\n",
"title": "Isaac Newton"
},
{
"han_proportion": 0.0044742729306487695,
"text": "\nNewton ông-dông dêng-lŭk\n\nNewton ông-dông dêng-lŭk, iâ hô̤ lā̤ Ngiù-dóng ông-dông dêng-lŭk (牛頓運動定律), sê ŭk-lī-hŏk săng duâi dêng-lŭk. Gāi-sék lāu cáuk-ê̤ṳng diŏh ŭk-tā̤ lā̤ gì lĭk gâe̤ng ciā ŭk-tā̤ gì ông-dông gì guăng-hiê, sê gĭng-diēng lĭk-hŏk gì gĭ-chū. Cī săng duâi dêng-lŭk sê Newton 1867 nièng găk ĭ cáuk-pīng «Cê̤ṳ-iòng Diék-hŏk gì Só-hŏk Nguòng-lī» (Lá-dĭng-ngṳ̄: \"Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica\") diē-sié huák-biēu gì.\n\nÉk-chiék ŭk-tā̤ mò̤-lâung găk sié-nó̤h cìng-huóng â-dā̤, nâ mò̤ sêu diŏh nguôi-lĭk gì cáuk-ê̤ṳng, cêu â̤ tié-láu bō̤-tì sók-dô mò̤-biéng gì dĭk-siáng ông-dông.\n\nLĭk sê gāi-biéng ŭk-tā̤ ông-dông cáung-tái gì nguòng-ĭng. Ŭk-tā̤ bō̤-tì ĭ buōng-dā̤ ông-dông cáung-tái gì séng-cék hô̤ lō̤ guáng-séng. Gó-chṳ̄, Newton dâ̤-ék dêng-lŭk iâ miàng \"guáng-séng dêng-lŭk\".\n\nŬk-tā̤ gì gă-sók-dô gâe̤ng ŭk-tā̤ sêu diŏh gì hăk-nguôi-lĭk có̤ céng-bī-liê guăng-hiê, gâe̤ng ŭk-tā̤ cék-liông có̤ huāng-bī-liê guăng-hiê, gă-sók-dô huŏng-hióng gâe̤ng hăk-nguôi-lĭk huŏng-hióng siŏh-iông.\n\nDŏng ŭk-tā̤ cék-liông mò̤ biéng gì sèng-hâiu, ciā dêng-lŭk gì gŭng-sék â̤ siā có̤: formula_1 (cáuk-ê̤ṳng diŏh ŭk-tā̤ lā̤ gì nguôi-lĭk dēng-ṳ̀ ŭk-tā̤ sìng ī ĭ gì gă-sók-dô).\n\nLâng bĭk ŭk-tā̤ cĭ-găng còng-câi cáuk-ê̤ṳng-lĭk gâe̤ng huāng-cáuk-ê̤ṳng-lĭk, găk dè̤ng siŏh dèu dĭk-siáng lā̤, só-dĭk siŏng-dēng, huŏng-hióng siŏng-huāng.\n\n\n",
"title": "Newton ông-dông dêng-lŭk"
},
{
"han_proportion": 0.013544018058690745,
"text": "\nUâng-iū īng-lĭk dêng-lŭk\n\nUâng-iū īng-lĭk dêng-lŭk (萬有引力定律) sê gĭng-diēng lĭk-hŏk gì dêng-lŭk, ĭ gāi-sék lāu ô cék-liông gì ŭk-tā̤ bī-chṳ̄ ngék-īng gì cáuk-ê̤ṳng guăng-hiê. Uâng-iū īng-lĭk dêng-lŭk iù Ngiù-dóng 1867 nièng găk ĭ cáuk-pīng «Cê̤ṳ-iòng Diék-hŏk gì Só-hŏk Nguòng-lī» (Lá-dĭng-ngṳ̄: Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) diē-sié huák-biēu.Dò̤ hiêng-dâi ngṳ̄-ngiòng gōng, uâng-iū īng-lĭk dêng-lŭk sê cūng-kuāng:\n\ngà̤-dēng:\n\n\n",
"title": "Uâng-iū īng-lĭk dêng-lŭk"
},
{
"han_proportion": 0.0038484310242747188,
"text": "\nSigmund Freud\n\nSigmund Freud (Dáik-ngṳ̄: \"Sigismund Schlomo Freud\"; 1856 n. 5 ng. 6 h. - 1939 n. 9 ng. 23 h.) sê Ó̤-dê-lé Iù-tái-iô sìng-gĭng-hŏk-gă, iâ sê sĭng-lī-hŏk cĭng-sìng-hŭng-sék hŏk-puái gì cháung-gióng-ciā cĭ-ék. Freud dék chók-miàng gì hŏk-suók bău-guák: ù-é-sék gì lī-lâung, dĕk-biék sê ké̤ṳk sĭng-lī huòng-ôi gĭ-cié gâe̤ng cìng-gāng ák-cié ô-guăng; ĭ dó̤i séng-ṳ̆k gì tṳ̀ng-sĭng dêng-ngiê, nêng-ùi séng-ṳ̆k sê nè̤ng có̤ dâi-gié gì gŏng-buōng dông-gĭ; ī-gĭk ĭ gì dê-lièu gê-sŭk, ĭ nêng-ùi tŭng-guó ngiēng-géu máe̤ng â̤ gāi-sék bâng-nè̤ng gì ù-é-sék ṳ̆k-uông. Freud ké̤ṳk nè̤ng chĭng có̤ \"sĭng-lī hŭng-sék cĭ hô\".\n\nFreud nêng-ùi, nè̤ng mò̤-niĕ-ài uòng-ciòng é-sék gáu cê-gă sū sṳ̆-siōng gì, bêng-chiā nè̤ng sū có̤ gì gâe̤ng ĭ é-sék sū siōng gì mò̤ găng-guó. Diŏh é-sék â-dā̤ gó ô siŏh cèng \"ù-é-sék\" (無意識) còng-câi. Freud chĭng máe̤ng sê \"giàng gáu ù-é-sék gì uòng dô̤\" (Ĭng-ngṳ̄: \"royal road to the unconscious\"). Ĭ găk 1899 nièng cáuk-pīng «Máe̤ng gì Gāi-sék» (Ĭng-ngṳ̄: \"The Interpretation of Dreams\"; Dáik-ngṳ̄: \"Die Traumdeutung\") diē-sié ô céng-mìng ù-é-sék gì còng-câi, siòng-sá̤ lâung-sŭk máe̤ng sê ngiēng-géu ù-é-sék dék hō̤ gì huŏng-huák.\n\nFreud siŏng-séng, nè̤ng téng sá̤-giāng sì-dâi cêu ô séng-ṳ̆k, biēu-hiêng có̤ \"luông-mū cìng-giék\" (戀母情結). Luông-mū cìng-giék iâ hāu lō̤ \"Oedipus cìng-giék\" (Ĭng-ùng: \"Oedipus complex\"), chṳ̄ cê̤ṳ Gū Hĭ-lé-nà̤ pĭ-kiŏk cáuk-pīng «Oedipus Uòng» (\"Oedipus Rex\"). Freud gōng: \"Nguāi găk nguāi cê-gă sĭng lā̤ huák-hiêng nguāi dó̤i nguāi lòng-nā̤ gì ái-luông, dó̤i nguāi lòng-bâ gì gê-dó. Dăng nguāi nêng-ùi cuòi sê tiĕng-â sá̤-giāng dŭ ô gì hiêng-chiông.\" Freud siŏng-séng Oedipus cìng-giék sê séng-sĭng-lī huák-diēng gì kiē-mùng, ĭ káuk-séng nè̤ng dŭ ô luâng-lòng gì ṳ̆k-uông, gâe̤ng ák-cié cī cṳ̄ng ṳ̆k-uông gì bék-iéu. Freud guăng-ṳ̀ séng-sĭng-lī-hŏk gì ngiēng-géu sìng-guō huák-biēu diŏh 1905 nièng gì «Séng-hŏk Săng Lâung» (Ĭng-ngṳ̄: \"Three Essays on the Theory of Sexuality\"; Dáik-ngṳ̄: \"Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie\").\n\nFreud tì chók, nè̤ng gì ìng-gáh â̤ buŏng có̤ săng buô-hông: buōng-ngō̤, cê̤ṳ-ngō̤ gâe̤ng chiĕu-ngō̤. Nâ ô cī săng ciéh \"ngō̤\" huò-bìng, nè̤ng ciáh â̤ kŏng-gióng huák-diēng.\n\nBuōng-ngō̤ (本我; Ĭng-ngṳ̄: \"id\"; Dáik-ngṳ̄: \"Es\") dâi-biēu sṳ̆-siōng gì nguòng-sṳ̄ tiàng-sê̤ṳ, cêu sê nè̤ng dék dā̤-cèng, muāng-cé̤ṳk buōng-nèng chṳ̆ng-dông, dŭi-giù kuái-lŏk gì ṳ̆k-uông, sṳ̆k diŏh sĕng-ŭk-séng gì sṳ̆-giù, chiông bók-lō̤ kĕ̤ng ·gó̤ cêu siĕh buông, chói dă ·gó̤ cêu siĕh cūi, tiĕng chéng ·gó̤ cêu sê̤ṳng ĭ-siòng, dēng-dēng. Buōng-ngō̤ sê ìng-gáh gì gĭ-chū, sê téng nè̤ng chók-sié cêu ô gì, ī-hâiu cê̤ṳ-ngō̤ gâe̤ng chiĕu-ngō̤ gì huák-diēng iâ sê ī buōng-ngō̤ có̤ gŏng-buōng.\n\nCê̤ṳ-ngō̤ (自我; Ĭng-ngṳ̄: \"ego\"; Dáik-ngṳ̄: \"Ich\") ék-buăng sê bī nè̤ng ô é-sék gì buô-hông. Ĭ găk buōng-ngō̤ gâe̤ng chiĕu-ngō̤ dài-dŏng, dâi-biēu lī-séng. Cê̤ṳ-ngō̤ áng-ciéu hiêng-sĭk nguòng-cáik lì có̤ dâi-gié, gáng-dók buōng-ngō̤.\n\nFreud dó̤i buōng-ngō̤ cê̤ṳ-ngō̤ guăng-hiê ô siŏh bĭk bī-ê̤ṳ: buōng-ngō̤ sê mā, cê̤ṳ-ngō̤ sê mā-chiă-hŭ. Mā sê dông-lĭk, mā-chiă-hŭ cī mìng mā gì huŏng-hióng. Dáng-sê mā ô sèng-hâiu kō̤-nèng ng tiăng-chói, gâe̤ng mā-chiă-hŭ dó̤i-tàu có̤.\n\nChiĕu-ngō̤ (超我; Ĭng-ngṳ̄: \"super-ego\"; Dáik-ngṳ̄: \"Über-Ich\") sê ìng-gáh dék gèng gì liāng-dô̤, dâi-biēu liòng-sĭng, siâ-huôi cūng-cáik gâe̤ng cê̤ṳ-ngō̤ lī-siōng. Ĭ áng-ciéu cé-siêng gì nguòng-cáik có̤ dâi-gié, cī-dô̤ cê̤ṳ-ngō̤, áing-cié buōng-ngō̤.\n\n\n",
"title": "Sigmund Freud"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nWikiquote\n\nWikiquote (\"Wiki Ngṳ̄-liŏh\") sê Wikimedia gì sìng-uòng cĭ-ék. Wikiquote gì mŭk-dék sê cháung-gióng siŏh buōng sāi-ê̤ṳng gáuk cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng gì cê̤ṳ-iù ngṳ̄-luŏh, siŭ-cĭk miàng-ìng-miàng-ngiòng gâe̤ng ngiêng-ngṳ̄.\n\n\n\n",
"title": "Wikiquote"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nWikisource\n\nWikisource (Wiki Dù-cṳ̆-guāng) sê Wikimedia gì gĕ̤ng-tiàng cĭ-ék, mŭk-biĕu sê cháung-gióng siŏh bĭk cê̤ṳ-iù gì dĭ-sék chŏng-kó, bău-guák gáuk cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng bēng-buōng gì uòng-cīng nguòng-sṳ̄ ùng-hióng, bêng-chiā gâe̤ng cī piĕ ùng-hióng huăng-ĭk có̤ gì-tă ngṳ̄-ùng. Hiêng-câi găk Wikisource gà̤-dēng sū còng gì ùng-hióng dŭ cŏng-sùng GNU Cê̤ṳ-iù Ùng-dáung Hṳ̄-kō̤-céng (\"GNU Free Documentation License\"), gó ô gŭng-iū liāng-mĭk, mò̤ bēng-guòng hĕ̤k-chiā bēng-guòng ī-gĭng guó-gĭ gì nguòng-sṳ̄ ùng-hióng, chiông gū-cā gì sĭ-gŏ̤, ùng-ciŏng, huák-lŭk ùng-buōng dēng-dēng.\n\nWikisource téng 2003 nièng 11 nguŏk 4 hô̤ kăi-sṳ̄ ông-hèng, ĭ gì dù-biĕu sê siŏh dó̤i pù cūi lā̤ gì bĭng-săng.\n\n\n\n",
"title": "Wikisource"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nWiktionary\n\nWiktionary (\"Wiki Sṳ̀-diēng\") sê Wikimedia gì gĕ̤ng-tiàng cĭ ék. Ĭ gì mŭk-biĕu sê cháung-gióng siŏh buô gĭ-ṳ̀ sū-iū ngṳ̄-ngiòng gì uōng-duô sṳ̀-diēng. Ciā hâung-mŭk cê̤ṳ 2002 nièng 12 nguŏk 12 hô̤ kăi-sṳ̄ ông-hèng. Wiktionary gâe̤ng Wikipedia gì chă-biék sê, Wiktionary mò̤ gāi-sék cê sṳ̀ gì ùng-huá buôi-gīng, ùng-huá é-ngiê dēng-dēng.\n\n\n\n",
"title": "Wiktionary"
},
{
"han_proportion": 0.006183745583038869,
"text": "\nGNU Cê̤ṳ-iù Ùng-dáung Hṳ̄-kō̤-céng\n\nGNU Cê̤ṳ-iù Ùng-dáung Hṳ̄-kō̤-céng (GNU自由文檔許可證; Ĭng-ùng: \"GNU Free Documentation License\"; Dōi-siā: \"GFDL\") sê siŏh ciéh cō̤-bēng-guòng (\"copyleft\") gì, nô̤i-ṳ̀ng kăi-huóng gì bēng-guòng hṳ̄-kō̤-céng. Ĭ sê Cê̤ṳ-iù Nuōng-giông Gĭ-gĭng-huôi găk 2000 nièng ôi GNU gié-hĕk sū huák-buó gì.\n\nCiā hṳ̄-kō̤-céng dó̤i sū-iū diêng-nō̤ nuōng-giông ī-gĭk gì-tă chăng-kō̤ gâe̤ng cī-dô̤ cṳ̆-lâiu dŭ iū-hâu. Hṳ̄-kō̤-céng giĕ-diâng, sū-iū sāi-ê̤ṳng ciā hṳ̄-kō̤-céng gì cài-lâiu gì pái-sĕng-pīng, mò̤-guāng sê gĭng-guó siŭ-gāi gó sê dĭk-ciék duōng-cái, ék-diâng diŏh chāi-ê̤ṳng GNU Cê̤ṳ-iù Ùng-dáung Hṳ̄-kō̤-céng. Chāi-ê̤ṳng ciā hṳ̄-kō̤-céng gì cài-lâiu â̤-sāi dò̤ lì có̤ siŏng-ê̤ṳng, dáng-sâ ék-diâng diŏh ṳ̄ng-cūng êng-hò̤ nguông-é cŏng-siū ciā hṳ̄-kō̤-céng gì nè̤ng găk ciā hṳ̄-kō̤-céng â-dā̤ céng siŏh buô siŭ-gāi hĕ̤k huák-buó cài-lâiu.\n\nGNU Cê̤ṳ-iù Ùng-dáung Hṳ̄-kō̤-céng â̤-sāi éng-ê̤ṳng diŏh sū-iū ùng-cê cáuk-pīng, chiông sāi-ê̤ṳng chiū-cháh, gáu-kuŏ-cṳ̆, chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu, dēng-dēng. Găk uōng-duô gà̤-dēng chāi-ê̤ṳng GFDL huák-buó gì ùng-dáung hiĕk-cáuk gié-hĕk dài-dŏng, Wikipedia sê dék duâi gì.\n\n\n\n",
"title": "GNU Cê̤ṳ-iù Ùng-dáung Hṳ̄-kō̤-céng"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nWikibooks\n\nWikibooks (\"Wiki Gáu-kuŏ-cṳ̆\") sê Wikimedia gì gĕ̤ng-tiàng cĭ-ék, mŭk-dék sê cháung-gióng siŏh buô nô̤i-ùng cê̤ṳ-iù gì gáu-kuŏ-cṳ̆ gâe̤ng chiū-cháh. Ĭ găk 2003 nièng 7 nguŏk 10 hô̤ sìng-lĭk, nô̤i-ṳ̀ng cŏng-sùng GNU Cê̤ṳ-iù Ùng-dáung Hṳ̄-kō̤-céng.\n\n\n\n",
"title": "Wikibooks"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nWikinews\n\nWikinews (\"Wiki Sĭng-ùng\") sê siŏh gá nô̤i-ṳ̀ng cê̤ṳ-iù gì sĭng-ùng huák-buó uōng-câng, sṳ̆k diŏh Wikimedia. Ĭ gâe̤ng Wikipedia gì kṳ̆-biék cêu chiông Jimmy Wales sū gōng gì: \"Găk Wikinews, giĕng-dṳ̆k dà̤ bó̤-dô̤ dŭ sê siā có̤ gâe̤ng báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆ gì ùng-ciŏng siŏng-dó̤i gì sĭng-ùng bó̤-dô̤.\" Wikinews gì bó̤-dô̤ sê guăng-diēng dṳ̆ng-lĭk gì.\n\n\n\n",
"title": "Wikinews"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nWikiversity\n\nWikiversity (\"Wiki Dâi-hŏk\") sê Wikimedia gì siŏh hâung gié-hĕk, mŭk-dék sê sìng-lĭk cê̤ṳ-iù, kăi-huóng gì hŏk-sĭk kuàng-gīng gâe̤ng ngiēng-géu siâ-kṳ̆.\n\n\n\n",
"title": "Wikiversity"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nUbuntu\n\nUbuntu sê siŏh ciáh ī dó̤h-méng éng-ê̤ṳng ùi cuō-iéu gì Linux chŏ̤-cáuk hiê-tūng, miàng-chĭng nguòng cê̤ṳ Hĭ-ciŭ nàng-buô Cū-lū-ngṳ̄ gì sṳ̀ \"\"ubuntu\"\", é-sé̤ṳ sê \"nguāi còng-câi ĭng-ôi dâi-gă-nè̤ng còng-câi\".\n\n\n\n",
"title": "Ubuntu"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nLá-dĭng-ngṳ̄\n\nLá-dĭng-ngṳ̄ (\"lingua Latīna\") sê gū-cā sèng-hâiu gì siŏh cṳ̄ng Éng-Ĕu ngṳ̄-ngiòng, tŭng-hèng diŏh Lò̤-mā Uòng-guók, Lò̤-mā Gê̤ṳng-huò-guók gâe̤ng Lò̤-mā Dá̤-guók. Puâng lā̤ Lò̤-mā gŭng-dôi gì ū-lĭk cĭng-hŭk, Lá-dĭng-ngṳ̄ iâ iòng-tuóng gáu dó̤i Ĕu-ciŭ, Dê-dṳ̆ng-hāi duâi-buô-hông dê-kṳ̆, ī-hâiu găk Huák-guók, É-dâi-lé, Lò̤-mā-nà̤-ā, Ĭ-bī-lé-ā buáng-dō̤ buŏng-huá, mâing-mâing iēng-biéng có̤ gĭng-dáng-nĭk gì Huák-ngṳ̄, É-dâi-lé-ngṳ̄, Lò̤-mā-nà̤-ā-ngṳ̄, Să̤-băng-ngà-ngṳ̄, Buò-dò̤-ngà-ngṳ̄ dēng-dēng ngṳ̄-ngiòng. Să̤ Lò̤-mā Dá̤-guók miĕk-uòng hâiu, Lò̤-mā Tiĕng-cuō-gáu ciŏng Lá-dĭng-ngṳ̄ bō̤-liù có̤ gáu-huôi gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng, iâ sê Să̤-huŏng sié-gái gŏ̤-ngék dĭ-sék-hông-cṳ̄ gì tŭng-ê̤ṳng ngṳ̄-ngiòng. Ék-dĭk gáu 17 sié-gī, Lá-dĭng-ngṳ̄ dŭ sê Ĕu-ciŭ gáuk guók gì kuŏ-hŏk gâe̤ng hŏk-sŭk gì guók-cié ngṳ̄-ngiòng. Lá-dĭng-ngṳ̄ dó̤i Să̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng ô sāng-sĕng cêng-·gó̤ chĭng-uōng gì īng-hiōng. Chiông Ĭng-ngṳ̄, chŭi-iòng ĭ gì ngṳ̄-huák cuō-iéu sê Gé-ī-màng-ngṳ̄, dáng-sê iâ cióh diē cêng sâ̤ Lá-dĭng-ngṳ̄ gì sṳ̀. Ô gūng-gié, 60% gì Ĭng-ùng dăng-sṳ̀ ô Lá-dĭng-ngṳ̄ sṳ̀-gṳ̆ng (duâi-buô-hông sê gĭng-guó Huák-ngṳ̄).\n\n\n",
"title": "Lá-dĭng-ngṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nGulliver Lṳ̄-hèng-gé\n\n«Gulliver Lṳ̄-hèng-gé» (Ĭng-ùng: \"Gulliver's Travels\") sê Ái-ī-làng hūng-chié ùng-hŏk cáuk-gă Jonathan Swift gì dâi-biēu siēu-siók, găk 1726 nièng huák-biēu, sê Ĭng-ngṳ̄ ùng-hŏk gì gĭng-diēng. «Gulliver Lṳ̄-hèng-gé» cê̤ṳ chók-bēng gáu dăng ék-dĭk sêu diŏh dŭk-ciā huăng-ngìng.\n\nCī buōng cṳ̆ sāi-ê̤ṳng dâ̤-ék ìng-chĭng huŏng-sék gōng-sŭk siŏh ciáh miàng giéu Lemuel Gulliver gì lṳ̄-hèng gĭng-lĭk. Cī ciéh Gulliver gô-dā̤ sê nguôi-kuŏ ĭ-sĕng, cĭ hâiu có̤ sùng-diōng. Guòng buōng cṳ̆ buŏng có̤ sé buô-hông, gái-siêu găk â-dā̤:\n\n1699 n. 5 ng. 4 h. - 1702 n. 4 ng. 13 h.\n\nCī buô-hông cṳ̆ kī-tàu ô siŏh piĕng iā dōi gì sê̤ṳ-ngiòng, Gulliver gāng-dăng siā giâ ĭ gì sĕng-bìng. Ĭ ó̤i lṳ̄-hèng.\n\nTàu huòi chók hāi lṳ̄-hèng, Gulliver găk hāi siông ngê̤ṳ diŏh hŭng-bó̤-ṳ̄, sùng sék-sê̤ṳ ·gó̤. Ĭ buăk lŏ̤h hāi, ké̤ṳk hāi-lâung chṳ̆ng gáu ngiâng lā̤. Gulliver chĭng-chāng hâiu, huák-hiêng cê-gă ké̤ṳk siŏh dêng cĭng ā̤ cĭng nâung gì nè̤ng (15cm gèng) buŏh diŏh. Cī dêng nè̤ng sê ciā dê-huŏng gì ciō-ìng. Ciā dê-huŏng ô lâng bĭk ciáng lā̤ gău-ciéng gì guók-gă: Lilliput gâe̤ng Blefuscu. Lilliput-nè̤ng káuk-séng Gulliver ng-sê ngài-nè̤ng ī-hâiu, cêu ciék-sêu ĭ, sêng-cé Lilliput guók-uòng iâ tṳ̄ng-ái ĭ. Gṳ̆ng-dìng ngiê-lâung guók-gă duâi-sê̤ṳ, Gulliver dŭ sô̤i biĕng-dău tiăng, tì gióng-ngiê. Gulliver gióng-nigê Lilliput-nè̤ng tău-dò̤ Buó-liĕk-hù-sṳ̆-kŭ-nè̤ng gì gŭng-kāng lì páh iàng Blefuscu, bók-guó, ĭ huāng-dó̤i ciŏng ciā guók-gă biéng có̤ Lilliput gì siŏh bĭk sēng, cuòi niông guók-uòng gâe̤ng dièu-dìng dâi-sìng duâi sêu-ké. Giék-guō, Gulliver ké̤ṳk ĭ-gáuk-nè̤ng sīng-puáng ùi buâng-guók cô̤i-nè̤ng. Cô̤-huá ô bèng-iū gì bŏng-cô, ĭ tuák-liê ngùi-hiēng, cāu kó̤ Blefuscu. Hŭ-uái ĭ tō̤ diŏh siŏh dèu sùng-giāng, cêu bà-sùng duōng kó̤ lāu.\n\nLilliput gâe̤ng Blefuscu cĭ-găng gì siù-hâung sê hūng-chié Ĭng-guók gâe̤ng Ái-ī-làng lâng guók cĭ-găng gì siù-hâung, nâ cī lâng guók gău-ciéng gì nguòng-ĭng sê hūng-chié Tiĕng-ciō-gáu gâe̤ng Sĭng-gáu cĭ-găng gì siù-hâung. Găk Swift mĕk-ciŭ diē-sié, cī piĕ nguòng-ĭng dŭ sê cĭng nâung cĭng nâung gì dâi-gié.\n\n1702 n. 6 ng. 20 h. - 1706 n. 6 ng. 3 h.\n\nGulliver gì sùng găk hāi siông bô ngê̤ṳ diŏh hŭng-bó̤-ṳ̄ liê-kŭi hòng-dô̤. Ĭng-ôi kuók ciāng-cūi, Ĭ nâ diông kó̤ ngiâng lā̤ tō̤ cūi siăh. Siŏh ciéh háng-mā gèng 24 mī gì nùng-mìng (Lilliput-nè̤ng gì bī-liê chă-bók-dŏ̤ sê 1:12; Brobdingnag-nè̤ng sê 12:1) huák-hiêng Gulliver, gâe̤ng ĭ dái diōng chió, iù ciā nùng-mìng gì muói lì ciéu-gó ĭ. Ciā nùng-mìng giéng-gáe̤k ĭ iā ô-mê, cêu dò̤ ĭ chók kó̤ diēng-lāng téng cièng. Ciā siĕu-sék duòng gáu Brobdingnag nṳ̄-uòng huāi-nē̤, dăng nṳ̄-uòng iâ lì káng. Gulliver dáik diŏh nṳ̄-uòng gì tṳ̄ng-ái, cêu ké̤ṳk nṳ̄-uòng dái diōng gṳ̆ng-dâing huáng lā̤. Gĭ-găng ô huák-sĕng gĭng-hiēng gì dâi, pī-ṳ̀-gōng, gâe̤ng duâi uòng-pŭng sŏng-páh hĕ̤k-chiā sê ké̤ṳk gàu-giāng niĕh gáu chuó-dīng gà̤-dēng, dēng-dēng. Găk gṳ̆ng-dìng diē-sié, Gulliver gâe̤ng guók-uòng gōng Ĕu-ciŭ gì céng-dê sì-sê̤ṳ, bók-guó guók-uòng nék-giāng héng-ché̤ṳ dŭ mò̤. Ô siŏh huòi, ĭ kó̤ hāi-gièng, buáng-diô-dŏng ké̤ṳk siŏh tàu duâi cēu niăh kī-lì liŭ gáu hāi lā̤, ké̤ṳk siŏh piĕ cūi-chiū géu kī, dái diōng Ĭng-guók.\n\n1706 n. 8 ng. 5 h. - 1710 n. 4 ng. 16 h.\n\nGulliver ké̤ṳk gĕ̤h diŏh Éng-dô hô-gê̤ṳng siŏh bĭk gŭ-dō̤ gà̤-dēng, bô ké̤ṳk siŏh bĭk â̤ buŏi gì dō̤-sê̤ṳ Laputa géu kī. Lá-pū-tă uòng-guók gì báh-sáng dŭ găk lā̤ ngiēng-géu ĭng-ngŏk gâe̤ng só-hŏk, bók-guó, ĭ-gáuk-nè̤ng uòng-ciòng mâ̤ báik ciŏng cī piĕ dĭ-sék éng-ê̤ṳng diŏh bàng-só-siòng sĕng-uăk diē-sié. Cī hâiu, Gulliver ké̤ṳk dái gáu Balnibarbi, găk hŭ-uái dīng siŏh ciáh Hò̤-làng siŏng-ìng dái ĭ kó̤ Nĭk-buōng, gái iù huāi-nē̤ kó̤ Ĭng-guók. Găk Balnibarbi, Gulliver káng-giéng cŭ-uái ìng-mìng dŭi-giù kuŏ-hŏk gê-sŭk, gâe̤ng chăng-màng siŏh-iông, uòng-ciòng mò̤ kō̤-lê̤ṳ sĭk-cié hâiu-guō, ké̤ṳk guók-gă dái lì căi-nâng. Ĭ lì gáu siŏh ciáh ĭng-ngŏk-gă dêu gì dê-huŏng, gâe̤ng diē-sié gì lĭk-sṳ̄ ìng-ŭk gì gūi-hùng gōng-lâung lĭk-sṳ̄. Ĭ gó dáe̤k diŏh Struldbrug, siŏh cṳ̄ng īng-uōng mâ̤ sī gì nè̤ng, chŭi-iòng mâ̤ sī, dáng-sê iā lâu iā lâu. Muōi-hâiu, Gulliver diōng kó̤ Ĭng-guók gì chió lā̤.\n\nGăk cī buô-hông cṳ̆ diē-sié, cáuk-ciā Swift buóh ó̤i biēu-dăk ĭ dó̤i ìng-lôi kuŏ-hŏk gê-sŭk gì pĭ-guăng tái-dô. Swift mâ̤ siŏng-séng hiêng-dâi nè̤ng bī gū-cā nè̤ng gá háing-hók; ĭ nêng-ùi, kuŏ-hŏk mò̤-nièng-ngài ké̤ṳk ìng-lôi dái lì guŏng-mìng gì sĕng-uăk.\n\n1710 n. 9 ng. 7 h. - 1715 n. 12 ng. 5 h.\n\nChŭi-iòng giók-é īng-uōng kók chuó lā̤, Gulliver bô siŏh huòi chók hāi. Cī siŏh huòi ĭ lì gáu siŏh ciéh dê-huŏng, ngê̤ṳ diŏh siŏh cṳ̄ng săng cêng-gó̤ giăng-nè̤ng gì sĕng-ŭk. Mò̤ niŏh-òng, Gulliver bô ngê̤ṳ diŏh siŏh tàu mā, liēu-gāi gáu, cī lôi mā hô̤ lō̤ Houyhnhnm, é-sé̤ṳ sê \"cê̤ṳ-iòng gì uòng-mī\"; Houyhnhnm sê cŭ-uái gì tūng-dê-ciā, cĭ-sèng káng giéng gì cêng-gó̤ giăng-nè̤ng gì sĕng-ŭk sê \"Yahoo\", sê dék dă̤-ngék gì ìng-lôi. Iù-sê, Gulliver siàng có̤ Houyhnhnm gă-cŭk gì siŏh ciéh sìng-uòng, ĭ siêng-muô Houyhnhnm gì sĕng-uăk huŏng-sék, giéng-gáe̤k ìng-lôi nâ sê nguôi-biēu gā-ciŏng lī-séng gì Iā-hū, sê ngài-áuk gì cṳ̄ng-lôi. Dáng-sê, ĭng-ôi Gulliver gâe̤ng Iā-hū săng siŏh-iông, Houyhnhnm nêng-ùi cuòi â̤ dó̤i ĭ-gáuk-nè̤ng gì ùng-mìng dái lì ngùi-hâi, cêu gâe̤ng ĭ dṳ̆k chók kó̤. Cĭ hâiu Gulliver ké̤ṳk siŏh dèu Buò-dò̤-ngà gì sùng géu kī dái diōng Ĭng-guók. Diōng gáu Iā-hū dṳ̆ng-găng gâe̤ng ĭ-gáuk-nè̤ng sĕng-uăk găk siŏh-dŏi, cuòi niông Gulliver sĭk-câi cái mâ̤ kī. Gó-chṳ̄ ĭ nĭk-nĭk mĭng chuó diē, hùng-nè̤ng dŭ sṳ̀ ng giéng, sèu-sèu kó̤ ĭ mā-sò̤ diē-sié gâe̤ng mā páng-gōng.\n\n\n\n",
"title": "Gulliver Lṳ̄-hèng-gé"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nWikimedia Incubator\n\nWikimedia Incubator (\"Wiki Bô-lâung-diòng\") sê Wikimedia â-dā̤ gì gié-hĕk cĭ-ék, dò̤ lì cháik-sé̤ṳ sĭng gì Wikimedia gié-hĕk hĕ̤k-chiā sĭng ngṳ̄-ngiòng gì ī-gĭng còng-câi gì gié-hĕk gì kō̤-nèng-séng. Wikimedia Incubator găk 2006 nièng 6 nguŏk sìng-lĭk, cĭ-sèng sĭng Wiki gì cháik-sé̤ṳ sê găk Meta-Wiki céng-hèng.\n\n2006 nièng 7 nguŏk, Bàng-uâ Wikipedia găk Wikimedia Incubator cháung-gióng, 2 gá nguŏk-nĭk hâiu (9 nguŏk 30 hô̤) chók-sié.\n\n\n\n",
"title": "Wikimedia Incubator"
},
{
"han_proportion": 0.015027322404371584,
"text": "\nNĭk-buōng-ngṳ̄\n\nNĭk-buōng-ngṳ̄ (日本語, Nĭk-ngṳ̄ huák-ĭng: [ɲihoŋɡo]), gāng-chĭng Nĭk-ngṳ̄ (日語), bàng-siòng iâ giéu Nĭk-buōng-uâ, sê chiĕu-guó 1.4 é Nĭk-buōng-nè̤ng gì ngṳ̄-ngiòng. Nĭk-ngṳ̄ gâe̤ng gì-tă ngṳ̄-ngiòng gì guăng-hiê gó muôi ngiēng-géu táu-tiék, ô nè̤ng gōng ĭ sṳ̆k diŏh Ă-ī-tái ngṳ̄-hiê, iâ ô nè̤ng gōng Nĭk-ngṳ̄ cê-gă dŭk-lĭk sṳ̆k diŏh siŏh ciĕ ngṳ̄-hiê. Nĭk-ùng iù săng cṳ̄ng ùng-cê cū-hăk siàng: Háng-cê, Hiragana (平假名), Katakana (片假名). Nĭk-ngṳ̄ iâ ô cê-gă gì Lò̤-mā-cê hiê-tūng. Nĭk-ngṳ̄ sêu bĕk cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng īng-hiōng hēng duâi: gū-cā ô 1,500 nièng gì lĭk-sṳ̄ Nĭk-ngṳ̄ hióng Háng-ngṳ̄ cióh diē cêng sâ̤ sṳ̀; gáu gê̤ṳng-dâi gâe̤ng hiêng-dâi, Nĭk-ngṳ̄ iâ hióng Ĭng-ngṳ̄, Dáik-ngṳ̄ dēng ngṳ̄-ngiòng cióh diē sṳ̀.\n\n\n",
"title": "Nĭk-buōng-ngṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.0033305578684429643,
"text": "\nUōng-dâi Cièng-tiàng\n\n«Uōng-dâi Cièng-tiàng» (遠大前程, Ĭng-ùng: \"Great Expectations\") sê Charles Dickens gì siēu-siók. Ciòng cṳ̆ sê buáng cê̤ṳ-diông gì hŭng-gáik, gōng-sŭk siŏh ciáh miàng Pip gì gŭ-ì sìng-diōng gì gū-sê̤ṳ. Chiông Dickens gì-tă siēu-siók sŏ̤h-iông, cī buô cáuk-pīng diē-sié iâ ô cêng sâ̤ cáuk-ciā cê-gă gì sĕng-uăk gĭng-lĭk.\n\nGū-sê̤ṳ áng Pip sĕng-miâng gì cièng-tiàng buŏng siàng săng găi-dâung. Găk tàu ciéh \"cièng-tiàng\" diē-sié, Pip gó sê siŏh ciéh niāng-gŏ̤, gâe̤ng ĭ ciā, ciā-hŭ dêu siŏh-dŏi. Chŭi-iòng sĕng-uăk bĭ-mì bìng-gṳ̀ng, dáng-sê Pip giéng-gáe̤k hēng muāng-cé̤ṳk. Ék-dĭk gáu siŏh gĕ̤ng, Pip lì gáu siŏh ciéh ô-cièng gì nṳ̄-gái Havisham Siēu-ciā (\"Miss Havisham\") chió diē có̤ gĕ̤ng, giék-sék lāu ĭ gì ngiê-nṳ̄: ṳ̀ng-mâu cáuk-gă dáng-sê bì-ké cĭng ngài gì cṳ̆-niòng-giāng Estella. Pip sĭng diē dé̤ṳng-é Estella, páh-sáung bóng-ké hiêng-câi gì gāng-dăng sĕng-uăk kó̤ có̤ siŏh ciáh sĭng-sê̤ṳ. Liê-kŭi Havisham Siēu-ciā gâe̤ng Estella hâiu, Pip kăi-sṳ̄ gâe̤ng ĭ ciā-hŭ Joe ŏ̤h-ngiê, diōng-duâi ó̤i có̤ páh-tiék-să-hô. Bók-guó ĭ gì sĕng-uăk dŏk-iòng huák-sĕng gāi-biéng: ô siŏh ciáh Lùng-dŭng lŭk-sṳ̆ sêu nè̤ng ūi-táuk, ó̤i dái Pip kó̤ Lùng-dŭng ciék-sêu sĭng-sê̤ṳ hóng-liêng.\n\n\n",
"title": "Uōng-dâi Cièng-tiàng"
},
{
"han_proportion": 0.0026954177897574125,
"text": "\nCṳ̆-niòng-giāng\n\nCṳ̆-niòng-giāng (諸娘囝) sê dùng-nièng hĕ̤k chĭng-siéu-nièng nièng-lìng găi-dâung gì nṳ̄-gái, iâ â̤-sāi bī sìng-sṳ̆k gì nièng-kĭng nṳ̄-gái.\n\nDiŏh Hók-ciŭ-uâ diē-sié, cṳ̆-niòng-giāng iâ â̤ dé̤ṳng cī siŏh ciáh nè̤ng gâe̤ng ĭ puói-ngēu iōng gì nṳ̄-gái. \n\n2004 nièng, ciòng sié-gái ô chiĕu-guó 10 é gá cṳ̆-niòng-giāng. Tŭng-guó dó̤i iù 18 sié-gī gáu dăng gì ìng-lôi séng bī-liê guăng-chák dáik diŏh giék-lâung, muōi 1050 ciáh dòng-buŏ-giāng chók-sié, cêu ô 1000 ciáh cṳ̆-niòng-giāng chók-sié. Cṳ̆-niòng-giāng sêu gáu-ṳ̆k gì gĭ-huôi bī dòng-buŏ-giāng â̤ ciēu nék-giāng, diē siēu-hŏk gâe̤ng dṳ̆ng-hŏk gì nàng nṳ̄ bī-liê hŭng-biék sê 74%:70% gâe̤ng 65%:59%. Bók-guó gĭng-guó sié-gái gáuk-guók gì nū-lĭk, cê̤ṳ 1990 nièng kăi-sṳ̄ ciā gĭ-huôi gì mâ̤-bìng-dēng ī-gĭng mâing-mâing gēng-ciēu.\n\nCêng sâ̤ siēu-siók dŭ sê iù nṳ̄ ciō-gáe̤k gì cṳ̆-niòng-giāng sì-dâi siā kī. Bī-lâung Jane Eyre có̤-sá̤ sèng-hâiu sêu cêng kŏ̤-ngiŏk, «Ciéng-cĕng gâe̤ng Huò-bìng» (\"War and Peace\") diē-sié gì Natasha gì hŭng-hó cìng-gāng. Iâ ô siēu-siók mièu-siā sìng-nièng nàng-gái dó̤i cṳ̆-niòng-giāng gì ái-cìng, chiông «Lolita».\n\n\n",
"title": "Cṳ̆-niòng-giāng"
},
{
"han_proportion": 0.002066115702479339,
"text": "\nUòng Nāi-siòng\n\nUòng Nāi-siòng (黃乃裳, ), Hók-gióng Hók-ciŭ Mìng-chiăng Lĕ̤k-dŭ nè̤ng, sê Dṳ̆ng-guók Chĭng muăk Mìng chĕ̤ gì huà-gièu liāng-sêu, mìng-cuō gáik-mêng-gă, gáu-ṳ̆k-gă, Gĭ-dók-dù.\n\nUòng Nāi-siòng có̤-sá̤ chuó-diē sê có̤-chèng gì, gă-gīng bìng-gṳ̀ng. 1866 nièng, ĭ gŭi-ĭ lāu Gĭ-dók-gáu, kăi-sṳ̄ ciék-ché̤ṳk să̤-huŏng ùng-huá dĭ-sék. 1869 nièng, ĭ kék pái gáu Hók-ciŭ Dĕ̤ng-gă̤ Hók-ĭng-dòng (福音堂) duòng-gáu, cĭ-hêu bô diŏh Mìng-gĕ̤ng iòng-âng gáuk-dê duòng-gáu. 1873 nièng kī, ĭ lièng-â-lì 5 nièng dăng-êng Mī-ī-mī-huôi nièng-ngiê-huôi cṳ̆-gé. Ciā gĭ-găng, ĭ chăng-ṳ̄ huăng-ĭk gâe̤ng biĕng-siā lāu iā sâ̤ cṳ̆ gâe̤ng bó̤-cāi, iā sāi Hók-ciŭ-uâ huăng-ĭk Séng-gĭng Gêu-iŏk, dó̤i-chiū cháung-bâing lāu Hók-ĭng, Buòi-nguòng gâe̤ng Ĭng-huà săng-ciáh cṳ̆-iêng. \n\nÔi lāu kuók-duâi Gĭ-dók-gáu gì īng-hiōng, Uòng Nāi-siòng gāi cāu kuŏ-gṳ̄ cĭ dèu duô. 1894 nièng, ĭ kō̤ dé̤ṳng gṳ̄-ìng. Dùng siŏh nièng, Dṳ̆ng-nĭk-gák-ngū-ciéng-cĕng bó̤-huák, Uòng Nāi-siòng gì săng-dâ̤ Uòng Nāi-muò diŏh Uòng-hāi-hāi-ciéng sùng-guók. Uòng Nāi-siòng gāng-táng sì-guŏh, cô bóng-ké báik-gū, duōng-hióng sĭng-hŏk, béng chăng-gă Gŭng-chiă-siông-cṳ̆ gâe̤ng Mì-sĭng-biéng-huák. Biéng-huák sĭ-bâi cĭ-hêu, ĭ kék céng-hū tŭng-cék, gĭng Siông-hāi bié duōng Hók-gióng.\n\nDuōng Hók-gióng ī-hêu, Uòng Nāi-siòng niêng-gék Hók-gióng mìng-sĕng káung-nàng, ó̤i-siōng dái Hók-gióng hiŏng-chĭng gáu nàng-iòng kăi-kōng. 1899 nièng, ĭ lì-gáu Sĭng-gă-pŏ̤. Dâ̤ nê nièng(1900 nièng) ĭ bô kó̤ Să-lă-uŏk kō̤-că, béng gâe̤ng lă-ciā chiĕng-diâng kăi-kōng Sĭ-ŭ gì hák-dùng. 1900 nièng 9 nguŏk, ĭ duōng gáu Hók-ciŭ gì Mìng-chiăng, Kŭ-chèng, Mìng-hâiu, Īng-hók(Īng-tái) gáuk-dê ciĕu-muô iè-mìng.\n\n1901 nièng 2 nguŏk 20 hô̤, Uòng Nāi-siòng só̤i-liâng dâ̤ ék piĕ 72 ciáh Hók-ciŭ iè-mìng dā̤-dăk Sĭ-ŭ. 1901 nièng 3 nguŏk 16 hô̤, dâ̤ nê piĕ 535 ciáh Hók-ciŭ iè-mìng dā̤-dăk. 1902 nièng 6 nguŏk 7 hô̤, dâ̤ săng piĕ 500 gūi ciáh Hók-ciŭ iè-mìng dā̤-dăk. Cê̤ṳ-chṳ̄, Uòng Nāi-siòng diŏh Sĭ-ŭ céng-hèng lāu 3 nièng gì găng-kū kăi-kōng, tĭk-tàu gáu 1904 nièng 6 nguŏk ĭ duōng Hók-gióng ùi-cī.\n\n1906 nièng, Uòng Nāi-siòng găh Sĭng-gă-pŏ̤ huôi-giéng lāu Sŏng Dṳ̆ng-săng, béng gă-ĭk Dùng-mèng-huôi. 1909 nièng, ĭ dáung-suōng Hók-gióng-sēng Cṳ̆-ngiê-guŏh ngiê-uòng. Có̤-ùi ngiê-uòng, ĭ dì-chók iā-sâ̤ dó̤i báh-sáng iū-lé gì dì-áng. 1911 nièng 3 nguŏk 19 hô̤, ĭ chăng-gă lāu Sĭng-hâi-gáik-mêng guŏng-hók Hók-ciŭ gì ciéng-dáiu. Gáik-mêng hâiu, ĭ dăng-êng Hók-gióng-sēng Céng-ô-iêng hó iêng-diōng ciĕng gău-tŭng-sṳ̆ sṳ̆-diōng. Ĭng gáuk-cṳ̄ng nguòng-ĭng, ĭ ṳ̀ 1912 nièng sṳ̀-cék huāng-hiŏng.\n\n1914 nièng, Uòng Nāi-siòng sêu Uòng Sié-kāi páe̤k-hâi, ék-dô kék guŏng kī, â-dāu diŏh ṳ̀-lâung ák-lĭk â-dā̤ kék sék-huóng. 1920 nièng bô kó̤ Guōng-dĕ̤ng êng Sŏng Dṳ̆ng-săng Nguòng-só̤i-hū gŏ̤-dēng gó-ông. 1921 nièng 6 nguŏk ĭng-bâng huāng-hiŏng, gĭ-găng kék péng ùi Hók-gióng sēng-diōng gŭng-sṳ̄ gŏ̤-dēng gó-ông. 1924 nièng 9 nguŏk 22 hô̤, Uòng Nāi-siòng bâng-siê ṳ̀ Mìng-chiăng.\n\n\n",
"title": "Uòng Nāi-siòng"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nCuritiba\n\nCuritiba (kuɾi'tibɐ), Brazil\n\nMiêng-cék - 430.9 km²\n\nÌng-kēu - 1,788,559 (2006)\n\n\n\n",
"title": "Curitiba"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nKońskowola\n\nKońskowola (Pŏ̤-làng-ngṳ̄ : Końskowola, [kɔɲskɔ'wɔla]) sê Pŏ̤-làng dĕ̤ng-nàng-sié gì siŏh bĭh gâing-ék, ôi-dé kiăk Pū-lá-mì (\"Puławy\") gâe̤ng Kó-lū-hŭ (\"Kurów\") dài-dŏng. Końskowola sê Lù-buó-lìng (\"Lublin\") hèng-chéng-kṳ̆ gì dê-sū, mū-lióh ô 2,188 nè̤ng dêu cī.\n\n\n",
"title": "Końskowola"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nNew Zealand\n\nNew Zealand (Ĭng-ngṳ̄: \"New Zealand\"), iâ huăng-ĭk có̤ Sĭng Să̤-làng hĕ̤k-ciā Néu Să̤-làng, sê Tái-bìng-iòng să̤-nàng-buô gì siŏh bĭk dō̤-guók, iù lâng bĭk duâi dō̤ (Báe̤k-dō̤ gâe̤ng Nàng-dō̤) gâe̤ng siŏh piĕ dō̤-giāng cū-siàng. New Zealand gì nguòng-cê̤ṳ-mìng Māori-nè̤ng miàng New Zealand có̤ \"\"'Aotearoa\"\", é-sé̤ṳ sê dòng-băh-hùng cĭ hiŏng. New Zealand duâi-buô-hông băh-nè̤ng sê gūi dâi cĭ-sèng téng Ĕu-ciŭ chiĕng lì gì; Māori-nè̤ng sê dék duâi gì buōng-tū mìng-cŭk; găk siàng-chê diē-sié, Ā-ciŭ hâiu-iô iâ hēng sâ̤.\n\n\n",
"title": "New Zealand"
},
{
"han_proportion": 0.0234375,
"text": "\nDièu-ciŭ-uâ\n\nDièu-ciŭ-uâ (潮州話, \"Tiê-chiu-uē\") sê Dièu-ciŭ gâe̤ng Dièu-Sáng gì ngṳ̄-ngiòng, sṳ̆k Mìng-nàng-uâ gì siŏh cṳ̄ng.\n\n\n\n",
"title": "Dièu-ciŭ-uâ"
},
{
"han_proportion": 0.005639097744360902,
"text": "\nLù Gŭng-mìng\n\nLù Gŭng-mìng (盧公明; Ĭng-ngṳ̄: \"Justus Doolittle\"; 1824-1880) sê Mī-guók Gŭng-lī-huôi găk Dṳ̆ng-guók Hók-ciŭ gì diòng-gáu-sê̤ṳ. Ĭ gâe̤ng ĭ lâu-mā găk 1850 nièng 4 nguŏk 10 hô̤ gáu Hiŏng-gē̤ng, 5 nguŏk 31 hô̤ lì gáu Hók-ciŭ. 1864 nièng 2 nguŏk, ĭng-ôi sĭng-tā̤ nguòng-ĭng, Lù Gŭng-mìng duōng kó̤ Mī-guók. Ĭ ciŏng ĭ găk Dṳ̆ng-guók sĕng-uăk 14 nièng dó̤i Dṳ̆ng-guók ùng-huá gì guăng-chák ngiēng-géu siā siàng siŏh buô cṳ̆ hô̤ lō̤ «Dṳ̆ng-guók-nè̤ng gì Siâ-huôi Sĕng-uăk» (\"Social Life of the Chinese\", guóng 1, guóng 2).\n\n\n",
"title": "Lù Gŭng-mìng"
},
{
"han_proportion": 0.010464355788096796,
"text": "\nLĕ̤k-sé Sê̤ṳ-giông\n\n1989 nièng gì Lĕ̤k-sé Sê̤ṳ-giông (六四事件) gāng chĭng Lĕ̤k-sé, bô chĭng Báik-gāu Mìng-ông (八九民運), Báik-gāu Hŏk-ông (八九學運), Lĕ̤k-sé Hŭng-pŏ̤ (六四風波), Lĕ̤k-sé Tiĕng-ăng-muòng Sê̤ṳ-giông (六四天安門事件), sê 1989 nièng 4 nguŏk 15 hô̤ gáu 1989 nièng 6 nguŏk 4 hô̤ huák-sĕng diŏh Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók guók-nô̤i gì, iù gĕ̤ng-ìng, hŏk-sĕng, dĭ-sék hông-cṳ̄ dēng siâ-huôi ìng-sê̤ṳ cū-cék gì siŏh hiê-liĕk káung-ngiê sê-ŭi ông-dông. Chŭi-iòng kuók-huăk tūng-ék gì dông-gĭ, chăng-gă ông-dông gì gùng-cé̤ṳng dŭ sê huāng-dó̤i Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng gì gĭk-guòng tūng-dê gì, hĭ-uông céng-hū kăi-diēng mìng-cuō gāi-gáik. Káung-ngiê sê-ŭi ī Báe̤k-gĭng Tiĕng-ăng-muòng Guōng-diòng có̤ dṳ̆ng-sĭng, bók-guó Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k gì-tă siàng-chê iâ ô huák-sĕng huò-bìng gì duâi-giĕ-muò gì ông-dông. Găk Báe̤k-gĭng, céng-hū diêu-dông gŭng-dôi lì dàng-ák, ô sêng sâ̤ báh-sáng gâe̤ng hŏk-sĕng sī-uòng hĕ̤k-chiā sêu-siŏng. Sī-uòng ìng-só gáuk-gă bó̤-dô̤ mâ̤ siŏh-iông, Dṳ̆ng-guók guăng-huŏng gōng 200-300, «Niū-iók Sì-bó̤» (\"The New York Times\") bó̤-dô̤ 300-800, hŏk-ông gì ūi-uòng-huôi gâe̤ng È̤ng Sĕk-cê Huôi gū-gié sê 2,000-3,000.\n\nHuák-sĕng làu-háik chāng-áng hâiu, céng-hū kăi-sṳ̄ găk cuòng-guók niĕh nè̤ng, dàng-ák ông-dông gì chăng-gă-ciā gâe̤ng ciĕ-tì-ciā, géng-cī nguôi-guók muòi-tā̤ dó̤i sê̤ṳ-giông có̤ bó̤-dô̤. Gê̤ṳng-sāng-dōng nô̤i-buô dùng-cìng hŏk-sĕng gì dōng-uòng iâ ké̤ṳk chĭng-sā̤, Cūng Cṳ̆-gé Diêu Ciē-iòng (趙紫陽) dēng nè̤ng ké̤ṳk nuōng-géng. Céng-hū gì dàng-ák hèng-ùi sêu gáu guók-cié ṳ̀-lâung gì kiēng-cáik.\n\n1978 nièng ī-hâiu, Dâing Siēu-bìng (鄧小平) kăi-sṳ̄ găk Dṳ̆ng-guók sĭk-siĕ siŏh hiê-liĕk gì gĭng-cá̤ gâe̤ng céng-dê gāi-báik, īng diē chê-diòng gĭng-cá̤, găk céng-dê tā̤-cié lā̤ iâ bī gô-dā̤ Mò̤ Dĕk-dŭng sì-dâi kăi-huóng nék-giāng.\n\nSiŏh piĕ hŏk-sĕng gâe̤ng dĭ-sék hông-cṳ̄ nêng-ùi gāi-gáik tiàng-dô mò̤ gáu, puâng lā̤ gĭng-cá̤ gì kăi-huóng Dṳ̆ng-guók sṳ̆-iéu céng-dê gì mìng-cuō. Cī piĕ nè̤ng káng-giéng Sŭ-lièng liāng-dô̤ Mī-ká-ī Gŏ̤-ī-bă-gièu-hŭ (\"Mikhail Gorbachev\") sū có̤ gì gāi-gáik, hĭ-uông Dṳ̆ng-guók iâ ô cūng-kuāng gì gāi-gáik.\n\nLĕ̤k-sé Sê̤ṳ-giông gì dô̤-huōi-siáng sê sèng Cūng Cṳ̆-gé Hù Iêu-băng (胡耀邦) gì siê-sié. Ĭng-ôi Hù Iêu-băng cĭ-sèng báik-cèng iĕu-giù gáing ká̤ gì gāi-gáik ché̤ṳk-céng cê̤ṳ-iù-huá, dáik-cô̤i Dâing Siēu-bìng dēng nè̤ng, cék-ôi ké̤ṳk láe̤k ·gó̤. 1989 nièng 1 nguŏk 16 hô̤, Hù ĭng-ôi sĭng-cáung-bâng guó-sié. 1897 nièng 4 nguŏk 15 hô̤, hŏk-sĕng ī gé-niêng Hù Iêu-băng gì miàng-ngiê giàng gáu gă̤-tàu, gé-niêng uăk-dông mâing-mâing iēng-biéng siàng iù-hèng sê-ŭi.\n\nKī-tàu gì sê-ŭi giĕ-muò mâ̤ duâi. Găk 4 nguŏk 16 hô̤ gâe̤ng 17 hô̤, sê-ŭi-ciā cuō-iéu sê gé-niêng Hù Iêu-băng, iĕu-giù céng-hū siŭ duōng dó̤i ĭ gì hūi-báung. 4 nguŏk 18 hô̤, siŏh uâng ciéh hŏk-sĕng sô̤i diŏh Tiĕng-ăng-muòng guōng-diòng, Ìng-mìng Dâi Huôi-dòng sèng-dāu. Hṳ̄ siŏh nĭk màng-buŏ, gūi chiĕng ciéh hŏk-sĕng cê̤ṳ diŏh Dṳ̆ng-nàng-hāi sèng-dāu, iĕu-giù giéng céng-hū liāng-dô̤-ìng, dáng-sê ké̤ṳk géng-chák dṳ̆k sáng.\n\n4 nguŏk 21 hô̤ màng-buŏ, cêu sê Hù Iêu-băng cáung-lā̤ sèng siŏh nĭk, dâi-mō̤ 10 uâng ciéh hŏk-sĕng iù-hèng gáu Tiĕng0-ăng-muòng Guōng-diòng. 4 nguŏk 22 hô̤, hŏk-sĕng giù giéng Lī Bèng cūng-lī gì iĕu-giù ké̤ṳk gê̤ṳ-cuŏk. Dè̤ng siŏh gĕ̤ng, Să̤-ăng gâe̤ng Diòng-să iâ huák-sĕng káung-ngiê uăk-dông.\n\nIù 4 nguŏk 21 hô̤ gáu 23 hô̤, Báe̤k-gĭng gì dâi-hŏk-sĕng hô̤-diêu bâ-kuó. 4 nguŏk 26 hô̤, Gê̤ṳng-sāng-dōng gì guăng-huŏng bó̤-cāi «Ìng-mìng Nĭk-bó̤» tàu-hiĕk huák-biēu céng-lâung «Sé-nê-lĕ̤k Siâ-lâung» (四二六社論), ciŏng hŏk-sĕng gì káung-ngiê ông-dông dêng-séng có̤ \"huāng gáik-mêng dông-luâng\". Ciā céng̤-lâung gék-nô hŏk-sĕng, găk 4 nguŏk 27 hô̤ 5 uâng ciéh hŏk-sĕng cê̤ṳ diŏh Báe̤k-gĭng gă̤-dŏng, mò̤ sê̤ṳ céng-hū dàng-ák gì gīng-gó̤, káung-ngiê iĕu-giù céng-hū siŭ duōng «Sé-nê-lĕ̤k Siâ-lâung».\n\nGăk Báe̤k-gĭng, lài-cê̤ṳ gŏ̤-dēng hăk-hâu gì hŏk-sĕng diŏh sĭng-săng dô̤-sṳ̆ lièng gì-tă dĭ-sék hông-cṳ̄ gì ciĕ-tì â-dā̤ sìng-lĭk Báe̤k-gĭng Gŏ̤-hâu Hŏk-sĕng Cê̤ṳ-dê Lièng-hăk-huôi (北京高校學生自治聯合會, gāng-chĭng Báe̤k-gŏ̤-lièng). Hŏk-sĕng nêng-ùi cê-gă sê ái-guók-ciā, sê 1919 nièng hù-giù kuŏ-hŏk gâe̤ng mìng-cuō gì Ngū-sé̤ṳ Ông-dông gì duòng-sìng-ciā. Téng có̤i kăi-sṳ̄ gì gé-niêng kăi-mìng liāng-dô̤-ìng Hù Iêu-băng, uăk-dông huák-diēng gáu huāng hū-bâi, iĕu-giù sĭng-ùng cê̤ṳ-iù, ī-gĭk giék-sók Dṳ̆ng-gê̤ṳng gì cuŏng-cié dŭk-cài.\n\nMò̤ nuâi òng, hŏk-ông iâ ngék-īng lāu cêng sâ̤ gĕ̤ng-ìng gâe̤ng chê-mìng gì ciĕ-tì. Hŏk-sĕng gâe̤ng dĭ-sék hông-cṳ̄ gì iĕu-giù sê hĭ-uông Dṳ̆ng-guók gă-sók céng-dê gāi-gáik, nâ gĕ̤ng-ìng sê nêng-ùi céng-hū gì gāi-gáik giàng kák huông ·gó̤. Bók-guó, lâng bèng nè̤ng gì gê̤ṳng-dùng mŭk-biĕu sê huāng hū-bâi.\n\n\n",
"title": "Lĕ̤k-sé Sê̤ṳ-giông"
},
{
"han_proportion": 0.005128205128205128,
"text": "\nDâing Siēu-bìng\n\nDâing Siēu-bìng (鄧小平, ), Sé-chiŏng Guōng-ăng-gâing nè̤ng, Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng sèng liāng-dô̤-ìng, sê chók-miàng gì gáik-mêng-gă, céng-dê-gă, nguôi-gău-gă gâe̤ng gāi-gáik-gă. Chŭi-iòng Dâing táu-dā̤ mò̤ có̤ guó Dṳ̆ng-guók céng-hū gì siū-nō̤, dáng-sê iù 1978 nièng gáu 1990 nièng-dâi cā-gĭ, ĭ sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sĭk-cié ciōng-ŏk guòng-lĭk gì nè̤ng.\n\nCó̤ ùi Dṳ̆ng-guók dâ̤ nê dâi liāng-dô̤-ìng gì dâi-biēu ìng-ŭk, Dâing Siēu-bìng īng diē Să̤-huŏng cṳ̆-buōng cuō-ngiê gì chê-diòng gĭng-cá̤ tā̤-cié, sāi Dṳ̆ng-guók gĭng-cá̤ gă-sók huák-diēng.\n\n\n",
"title": "Dâing Siēu-bìng"
},
{
"han_proportion": 0.0125,
"text": "\nMò̤ Dĕk-dŭng\n\nMò̤ Dĕk-dŭng (毛澤東; ), Hù-nàng Siŏng-tàng nè̤ng, sê Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng sèng liāng-dô̤-ìng, Dṳ̆ng-guók chók-miàng gì gŭng-sê̤ṳ-gă, céng-dê-gă. Mò̤ Dĕk-dŭng liāng-dô̤ Gê̤ṳng-sāng-dōng páh iàng Guók-mìng-dōng, iù 1949 nièng gáu 1976 nièng ĭ siê-sié, ĭ ék-dĭk sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók dék gèng gì liāng-dô̤-ìng. Dṳ̆ng-guók-nè̤ng iâ hô̤ ĭ Mò̤ Ciō-sĭk (毛主席).\n\nMò̤ gì lĭk-sṳ̄ gŭng-guó gáu gĭng-dáng gó ô cêng duâi gì căng-ngiê. Găk Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k, céng-hū ciŏng ĭ mièu-huôi siàng ūi-dâi gì gāi-mêng-gă, ciŏng sêu ák-páe̤k gì Dṳ̆ng-guók ìng-mìng gāi-huóng chók lì, sé̤ṳ ké̤ṳk Dṳ̆ng-guók-nè̤ng cuòng sĭng gì cê̤ṳ-cŏng, tṳ̀ng-sĭng niông Dṳ̆ng-guók kiê diŏh sié-gái giòng-guók cĭ dṳ̆ng. Bók-guók, ĭ găk gióng-guók hâiu sū huák-dông gì Dâi Iŏk-céng (大躍進) gâe̤ng Ùng-huá Dâi Gáik-mêng (文化大革命) iâ sāi ĭ sêu diŏh Dṳ̆ng-guók nguôi-nô̤i gâe̤ng Să̤-huŏng sié-gái gì piĕ-pàng. Găk Mò̤ tūng-dê Dṳ̆ng-guók gĭ-găng, gê̤ṳng-cūng ô 4450 - 7200 uâng nè̤ng ĭng-ôi ĭ sū huák-dông gì ông-dông sī-uòng.\n\nMò̤ Dĕk-dŭng sī hâiu, ĭ gì īng-hiōng-lĭk ké̤ṳk sĭk-siĕ gĭng-cá̤ gāi-gáik gì Dâing Siēu-bìng chṳ̄-dâi.\n\n\n",
"title": "Mò̤ Dĕk-dŭng"
},
{
"han_proportion": 0.002952755905511811,
"text": "\nCiŭ Ŏng-lài\n\nCiŭ Ŏng-lài (周恩來; 1898n. 3ng. 5h. - 1976n. 1ng. 8h.), Ciék-gŏng Siêu-hĭng nè̤ng, Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng tàu êng Cūng-lī (1949 nièng gáu 1976 nièng guó-sié gĭ-găng câi-cék). Ciŭ sê Dṳ̆ng-guók Ìng-mìng Gāi-huóng-gŭng cháung-gióng-ciā cĭ ék, sê Gê̤ṳng-sāng-dōng dáik diŏh guòng-lĭk guó-tiàng dṳ̆ng-găng gì guăng-giông ìng-ŭk; gióng-guók hâiu, Ciŭ sê Dṳ̆ng-guók gĭng-cá̤ gì gióng-sék-ciā gâe̤ng siâ-huôi gì gāi-gáik-ciā.\n\nCiŭ Ŏng-lài sê ūi-dâi gì nguôi-gău-gă. 1949 nièng gáu 1958 nièng, ĭ dăng-êng Dṳ̆ng-guók gì nguôi-gău gĕ̤ng-cáuk, huák-diēng gâe̤ng Să̤-huŏng sié-gái gì huò-bìng guăng-hiê. Ĭng-ôi cī piĕ nèng-lĭk, Ciŭ găk Ùng-huá Dâi Gáik-mêng gĭ-găng háing-miēng mò̤ sêu diŏh chĭng-sā̤. Ùng-gái gĭ-găng Ciŭ iâ bō̤-hô̤ siŏh piĕ nè̤ng mò̤ ké̤ṳk È̤ng-ôi-bĭng páe̤k-hâi.\n\nÙng-gáik hâiu-gĭ, Ciŭ Ŏng-lài gâe̤ng Sé̤ṳ-ìng-băng căng-dŏk Dṳ̆ng-guók gì liāng-dô̤-guòng, bók-guó Ciŭ găk 1976 nièng 1 nguŏk bêng-sié. Ciŭ guó-sié hâiu, Ìng-mìng gì pĭ-siŏng duōng-biéng siàng dó̤i Sé-ìng-băng gì hièng-hâung.\n\n\n",
"title": "Ciŭ Ŏng-lài"
},
{
"han_proportion": 0.005143277002204262,
"text": "\nOthello\n\n«Othello, Ŭi-nà̤-sṳ̆ gì Mò̤-ī-nè̤ng» (Othello, 威尼斯其摩爾儂; Ĭng-ùng: \"Othello, The Moor of Venice\") sê William Shakespeare gì siŏh buô pĭ-kiŏk, siā-cáuk nièng-dâi dâi-kái sê 1603 nièng. Cáuk-pīng gì ciō-gáe̤k ô sé ciáh: Othello, ĭ chă̤-cṳ̄ Desdemona, ĭ gŭng-guăng Cassio, gâe̤ng ĭ sū séng-êng gì dé-mèu-ìng Iago. «Othello» mièu-siā cêng sâ̤ mâ̤ dè̤ng gì ciō-dà̤: cṳ̄ng-cŭk ciō-ngiê, ái-cìng, dó-gê gâe̤ng buói-buâng, gáu gĭng-dáng cī buô hié-kiŏk ĭng-nguòng sêu diŏh dŭk-ciā gì huăng-ngìng, iâ sâ̤ huòi ké̤ṳk gāi-piĕng siàng diêng-īng gŏ̤-kiŏk dēng bēng-buōng.\n\nGū-sê̤ṳ gì kăi-duăng sê Ŭi-nà̤-sṳ̆ Gŭng-guók gì ciŏng-gŭng Othello gâe̤ng siŏh ciáh nguòng-lō̤ gì cṳ̆-niòng-giāng Desdemona siŏng-ái. Othello sê ŭ-cṳ̄ng-nè̤ng (Mò̤-ī-nè̤ng), dŏng-sì siâ-huôi mâ̤ kīng cūng-kuāng gì huŏng-sê̤ṳ, ĭ lâng ciéh nâ ô sṳ̆-â giék-chĭng. Othello chiū-â ô siŏh ciéh găng-sià gì dé-mèu-ìng miàng Ī-ā-gŏ̤, siŏh-sĭng-sṳ̆ buóh ó̤i hâng-hâi Othello, cêu kó̤ Othello méng-sèng tiĕu-sŏ̤ gōng ĭ chă̤-cṳ̄ Desdemona gâe̤ng lêng-nguôi siŏh ciéh Othello chiū-â gì ū-guăng Cassio ô sṳ̆-tŭng guăng-hiê. Othello uòng-ciòng siŏng-séng ciā iā-gōng, găng-huō duâi cĕ̤ng, găk mìng-chòng lā̤ sāi cīng-tàu biék sī Desdemona. Dŏng ĭ báik-duòng cĭng-sióng hâiu, duâi tó̤i-huói, bĕk giéng cê̤ṳ-sák, sī diŏh Desdemona biĕng-dău. Puâng lā̤ ĭng-mèu gì bâi-ló, Ī-ā-gŏ̤ iâ ké̤ṳk niĕh diŏh chṳ̄ sī.\n\n\n",
"title": "Othello"
},
{
"han_proportion": 0.0076103500761035,
"text": "\nTiĕng-ăng-dòng\n\nTiĕng-ăng-dòng (天安堂) sê Mī-ī-mī-huôi găk Hók-ciŭ gióng-cô̤ gì gáu-dòng, uòng-gĕ̤ng sì-găng sê 1856 nièng 10 nguŏk 18 hô̤. Ciā gáu-dòng găk Hók-ciŭ Chŏng-săng-kṳ̆ Chŏng-sèng (倉前) gì siŏh láung săng lā̤, méng ché̤ṳ Mìng-gĕ̤ng.\n\nTiĕng-ăng-dòng sê Mī-ī-mī-huôi găk Hók-ciŭ gì dâ̤ 2 cô̤ gáu-dòng (tàu cô̤ sê Cĭng-sìng-dòng). 1877 nièng ī-hâiu, Tiĕng-ăng-dòng siàng có̤ Mī-ī-mī-huôi Hók-ciŭ Nièng-ngiê-huôi gì sū-câi-dê.\n\n1966 nièng Ùng-huá Duâi-gáik-mêng kăi-sṳ̄, Tiĕng-ăng-dòng dìng-cī cŭng-gáu uăk-dông. 1980 nièng 9 nguŏk 1 hô̤ tṳ̀ng-sĭng kŭi-huóng. 1996 nièng, tiéh-dṳ̀ gô dòng hĭng-gióng sĭng dòng, 1999 nièng 10 nguŏk 30 hô̤ uòng-gĕ̤ng.\n\n\n",
"title": "Tiĕng-ăng-dòng"
},
{
"han_proportion": 0.010494097070397902,
"text": "\nSák Déng-bĭng\n\nSák Déng-bĭng (薩鎮冰, 1859 n. 3 ng. 30 h. - 1952 n. 4 ng. 10 h.), cê Tīng-mìng (鼎銘), Hók-gióng Hók-ciŭ-nè̤ng, chók-miàng gì Hāi-gŭng cióng-liāng. Sák Déng-bĭng gì gă-cŭk sê Nguòng-dièu chiĕng-gṳ̆ Hók-ciŭ gì Mūng-gū-cŭk.\n\nSák Déng-bĭng siŏh-sié-nè̤ng gĭng-lĭk Chĭng-dièu, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók gâe̤ng Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók săng duâi sì-dâi, céng-giéng Dṳ̆ng-guók gê̤ṳng-dâi lĭk-sṳ̄ gì huák-diēng.\n\nSák Déng-bĭng cê̤ṳ-sá̤ gă-gīng bìng-hàng, kṳ̀ng tĕ̤k-cṳ̆. 11 huói kō̤ diē Mā-muōi Sùng-céng Hŏk-dòng (馬尾船政學堂). 1872 nièng, iù Sùng-céng Hŏk-dòng bék-ngiĕk, hŭng-puói diŏh \"Iòng-ū\" (揚武) liêng-sĭk-giéng sĭk-sĭk. 1976 nièng, có̤ ùi Sùng-céng Hŏk-dòng tàu piĕ liù-hŏk-sĕng chók-guók, gáu Ĭng-guók Gáh-lìng-ŭi-dé Huòng-gă Hāi-gŭng Hŏk-iêng (Ĭng-ùng: \"\") hŏk-sĭk, 1880 nièng 4 nguŏk duōng Dṳ̆ng-guók.\n\nGák-ngū Céng-cĭng gĭ-găng (1894 nieng), Sák Déng-bĭng chăng-gă Ŭi-hāi-ôi gē̤ng-kāu gì bō̤-ôi-ciéng, dái-liāng cūi-gŭng giĕng-siū Làu-gŭng-dō̤ Páu-dài (劉公島炮臺), ĭng-ṳ̄ng káung dĭk. 1900 nièng Ngiê-huò-tuàng kī-ngiê, ĭ hiĕk-cô huòng-siū dĕ̤ng-nàng gáuk sēng. 1911 nièng Sĭng-hâi Gáik-mêng gì-găng, Sák Déng-bĭng tuák-liê Chĭng-dièu, chăng-gă gáik-mêng.\n\n1916 nièng, Là̤ Nguòng-hùng (黎元洪) êng Dâi Cūng-tūng, Sák Déng-bĭng Hāi-gŭng Cūng Sĭ-lêng, Hāi-gŭng Cūng-diōng. 1918 nièng Hùng Guók-ciŏng (馮國璋) có̤ Dâi Cūng-tūng, ĭ êng Hāi-gŭng Cūng-diōng, giĕng êng Guók-ô-iêng Cūng-lī. 1921 nièng, ĭ sṳ̀ lâi Hāi-gŭng Cūng-diōng cék-ô, duōng gáu Hók-gióng-sēng. 1922 nièng 10 nguŏk 5 hô̤, Mìng-guók Céng-hū mêng ĭ có̤ Hók-gióng Sēng-diōng.\n\n1933 nièng, Sĕk-gāu-lô-gŭng huák-dông Mìng-biéng, Sák Déng-bĭng gŭng-kăi ciĕ-tì Sĕk-gāu-lô-gŭng káung-Nĭk-huāng-Ciōng gì ngiê-gṳ̄, dăng-êng Dṳ̆ng-huà Gê̤ṳng-huò-guók Hók-gióng-sēng Ìng-mìng Céng-hū Cuō-sĭk.\n\n1949 nièng 8 nguŏk, Gāi-huóng-gŭng diē Hók-ciŭ. Sák Déng-bĭng sṳ̀ lâi Ciōng Gái-sĭk kuóng ĭ kó̤ Dài-uăng gì iĕu-chiāng, làu diŏh Hók-ciŭ, huák ùng-ciŏng ciĕ-tì Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng.\n\nDṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gióng-guók ī-hâiu, Sák Déng-bĭng êng dâ̤ ék gái Cuòng-guók Céng-hiĕk Ūi-uòng, Dṳ̆ng-iŏng Ìng-mìng Céng-hū Gáik-mêng Gŭng-sê̤ṳ Ūi-uòng-huôi Ūi-uòng, Dṳ̆ng-iŏng Ìng-mìng Céng-hū Huà-gièu Sê̤ṳ-ô Ūi-uòng-huôi Ūi-uòng, Hók-gióng-sēng Ìng-mìng Céng-hū Ūi-uòng-huôi Ūi-uòng. 1952 nièng guó sié, hiōng-sêu 94 huói.\n\n\n\n",
"title": "Sák Déng-bĭng"
},
{
"han_proportion": 0.02832244008714597,
"text": "\nHók-chiăng\n\nHók-chiăng-chê (福清市) sê Hók-ciŭ gì siŏh bĭk gâing-ngék-chê, găk Mìng-dĕ̤ng iòng-hāi, Diòng-lŏ̤h nàng-buô, Può-chèng báe̤k-buô. Hók-chiăng biék-chĭng có̤ Ngṳ̆k-ṳ̀ng (玉融).\n\nHók-chiăng ô cêng dòng gì gióng-cié lĭk-sṳ̄. Dòng-dièu ī-sèng, Hók-chiăng sĕng-hâiu sṳ̆k Iòng-ciŭ (扬州), Gói-kiĕ (會稽), Mìng-ciŭ (閩州), Cuòng-ciŭ (泉州) gâe̤ng Diòng̤-lŏ̤h (長樂) dēng hū-gâing guāng-hăk. Gŭng-nguòng 699 nièng, sék Diòng-lŏ̤h-gâing nàng-huŏng báik hiŏng dé Uâng-ăng-gâing (萬安縣), iù-sê Hók-chiăng lĭk gâing, sṳ̆k Cuòng-ciŭ. Cĭ hâiu siŏh-chiĕng-nê-báik nièng găng, Hók-chiāng dŏ̤-ché̤ṳ gāi-mièng, giéu guó Īng-chiŏng-gâing (永昌縣), Hók-dòng-gâing (福唐縣) dēng-dēng, ék-dĭk bō̤-liù gâing gì gióng-cié. 933 nièng, Hók-ciŭ sĭng có̤ Diòng-lŏ̤h-hū, gŏng-gé̤ṳ „Săng cê̤ṳ īng-hók diē lì, cūi cê̤ṳ chiăng-nguòng diē lì“ (山自永福裏來, 水自清源裏來) siŏh guó uâ, gáuk chṳ̄ \"īng-hók diē\" gâe̤ng \"chiăng-nguòng diē\" gì siŏh cê, gāi Hók-dòng-gâing có̤ Hók-chiăng-gâing (福清縣), iù-sê Hók-chiăng gâing-miàng ké̤ṳk lĭk-dâi iòng-ê̤ṳng. 1990 nièng, Hók-chiăng-gâing sĭng Hók-chiăng-chê.\n\nHók-chiăng-chê guāng-hăk 17 bĭk déng, gé diŏh â-dā̤:\n\n\nHók-chiăng sê chók-miàng gì gièu-hiŏng. Ĭng-ôi lĭk-sṳ̄, dê-lī dēng nguòng-ĭng, Hók-chiăng-nè̤ng gáu nguôi-guók mèu-sĕng gì lĭk-sṳ̄ giū-uōng. Gĭng-dáng-nĭk Hók-chiăng-iô gì Huà-ìng Huà-gièu biêng-buó Nàng̤-iòng, Nĭk-buōng, Mī-guók, Ĕu-ciŭ dēng cêng sâ̤ guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆.\n\n\n",
"title": "Hók-chiăng"
},
{
"han_proportion": 0.00947075208913649,
"text": "\nNgà̤ Táuk-sĭng\n\nNgà̤ Táuk-sĭng (倪柝聲; Ĭng-ùng: \"Watchman Nee\"; ), bĕk-miàng Ngà̤ Sŭk-cū (倪述祖), Hók-ciŭ-nè̤ng, Dṳ̆ng-guók chók-miàng gì Gĭ-dók-dù liāng-dô̤ ìng-ŭk. Ĭ găk Dṳ̆ng-guók gâe̤ng hāi-nguôi gáuk-ché̤ṳ gióng-lĭk huák-diēng gì dê-huŏng gáu-huôi dó̤i hâiu-sié Gĭ-dók-gáu huák-diēng gì īng-hiōng cêng duâi.\n\nNgà̤ Táuk-sĭng 1903 nièng 11 nguók 4 hô̤ chók-sié diŏh Guōng-dĕ̤ng Sáng-tàu, sê chuó lā̤ tuâi-giāng, hiā sèng-hâiu ĭ nòng-bâ Ngà̤ Ùng-siŭ (倪文修, 1877 - 1941) găk Sáng-tàu có̤ hāi-guăng guăng-uòng. Ngà̤ gì gă-dìng sê Hók-ciŭ có̤i cā gì Gĭ-dók-gáu gă-dìng cĭ-ék, ĭ gŭng Ngà̤ Ngṳ̆k-sìng (倪玉成; 1840 - 1890) sê Hók-ciŭ Gŭng-lī-huôi có̤i cā gì Huà-ìng mŭk-sṳ̆ cĭ-ék, nòng-mâ Ngà̤ Ùng-siŭ sê hiăng-diê gāu ciéh dài-dŏng gì dâ̤ sé ciéh, bék-ngiĕk diŏh Hók-ciŭ Mī-ī-mī-huôi cháung-bâing gì Hŏk-lìng Ĭng-huà Cṳ̆-iêng, dó̤i gáu-huôi duòng-tùng gâe̤ng gáu-huôi ĭng-ngŏk iā sṳ̆k-sék, 1941 nièng găk Hiŏng-gē̤ng guó-sié; nòng-nā̤ Ngà̤ Lìng Huò-bìng (倪林和平; \"Peace Lin\"; 1880 - 1950) sê siŏh ciéh duòng-gáu-sê̤ṳ gì iōng-nṳ̄, báik-cèng ĭng-ôi ciĕ-tì Sŏng Dṳ̆ng-săng gì sê̤ṳ-ngiĕk dáik diŏh ái-guók ciōng-ciŏng. Ngà̤ Táuk-sĭng bâ-nā̤ dŭ sê Hók-ciŭ Tiĕng-ăng-dòng gì gáu-iū, gó-chṳ̄ Ngà̤ găk có̤ sá̤-giāng sèng-hâiu cêu iù Mī-ī-mī-huôi gì gáng-dók sêu-sā̤. 6 huói sèng-hâiu, Ngà̤ gṳ̆ng gă-ìng duōng gáu Hók-ciŭ, dêu diŏh Chŏng-săng. 1916 nièng, Ngà̤ găk Ĭng-guók Séng-gŭng-huôi bâing gì Săng-ék Cṳ̆-iêng tĕ̤k-cṳ̆, ciék-sêu Să̤-sék gáu-ṳ̆k, sê hī bĭk hăk-hâu gì iŭ-dēng-sĕng.\n\n1920 nièng, Ngà̤ Táuk-sĭng 17 huói, gó găk lā̤ Săng-ék Cṳ̆-iêng tĕ̤k-cṳ̆ sèng-hâiu, Dṳ̆ng-guók cê̤ṳ-iù nṳ̄ buó-dô̤-gă Ṳ̀ Cṳ̀-dô (余慈度) lì gáu Hók-ciŭ, găk Mī-ī-mī-huôi Tiĕng-ăng-dòng duòng Hók-ĭng. Ĭ nòng-nā̤ sĕng ciék-sêu Hók-ĭng, gōng-uâ hèng-sê̤ṳ dŭ ô cêng duâi gāi-biéng. Nièng-kĭng gì Ngà̤ Táuk-sĭng dó̤i ĭ nòng-nā̤ gāi-biéng iā chiă-ngià, iâ kó̤ tiăng Ṳ̀ Cṳ̀-dô gì gōng-dô̤, sêu diŏh gāng-dông, ciék-sêu Hók-ĭng. Ĭ bóng-ké nguòng-lài gì lī-siōng gâe̤ng gié-hĕk, chṳ̄ sĭng gì ĭng-ùng miàng \"Watchman Nee\".\n\nĪ-hâiu gūi nièng, chŭi-iòng Ngà̤ Táuk-sĭng táu-dā̤ mò̤ chăng-gă sié-nó̤h sìng-hŏk hăk-hâu, ĭ iā kīng-tĕ̤k Séng-gĭng. Ĭ gâe̤ng siŏh piĕ hâiu-săng-giāng cà̤ kó̤ Băh-ngāi-tàng (白牙潭) kó̤ sìng-tò̤ siŏh ciéh Ĭng-guók nṳ̄ duòng-gáu-sê̤ṳ Huò Sêu-ŏng (和受恩; \"Margaret Barber\") giù gáu, téng Huò Sêu-ŏng huāi-nē̤ dáik diŏh cêng duâi bŏng-câe̤, găk ĭ īng-dô̤ â-dā̤ tĕ̤k uòng cêng sâ̤ (3,000 buōng ī-siông) Gĭ-dók-gáu cáuk-pīng, siàng có̤ siŏh ciéh ô sṳ̆k-lìng chĭng-dô gì Gĭ-dók-dù. 1921 nièng, Ngà̤ Táuk-sĭng huák-hiêng cê-gă có̤-sá̤ sèng-hâiu gì dēng-cṳ̄ huŏng-sék sā̤-lā̤ mò̤ hăk Séng-gĭng, cêu kó̤ Huò Sêu-ŏng hī-bĕng tṳ̀ng-sĭng sêu sā̤.\n\n1922 nièng sṳ̄-gá, 19 huói gì Ngà̤ Táuk-sĭng gâe̤ng 24 huói gì hāi-gŭng gŭng-guăng Uòng Cái (王载) giók-dêng gṳ̆ng-sùi «Sé̤ṳ-dù Hèng-duông» gà̤-dēng gé-cái gì chĕ̤-gĭ gáu-huôi gì bōng-iông, găk Uòng Cái diŏh Chŏng-săng gì cê̤ṳ-sū kăi-sṳ̄ báh-biāng cê̤ṳ-huôi, huák-diēng siàng Hók-ciŭ Gáu-huôi. Ĭ gâe̤ng gì-tă siŏh piĕ dùng-gĕ̤ng cêng iĕk-cìng, sèu-sèu sĭng sê̤ṳng siā lā̤ Hók-ĭng biĕu-ngṳ̄ gì buôi-sĭng, kó̤ gă̤-dŏng duòng Hók-ĭng. 1923 nièng chĕ̤, Uòng Cái téng Nàng-gĭng chiāng lì nṳ̄ duòng-dô̤-ìng Lī Iŏng-ṳ̀ (李淵如) kŭi hók-hĭng buó-dô̤-huôi, siŏh gá nguŏk-nĭk tiăng-dô̤ sêu gāng-dông gì cêu ô gūi báh ciéh nè̤ng.\n\nNgà̤ Táuk-sĭng huāng-dó̤i sêu nè̤ng áng-lĭk mŭk-sṳ̄. Gó-chṳ̄ 1924 nièng, dŏng Uòng Cái kó̤ Siông-hāi ciék-sêu Mī-guók duòng-gáu-sê̤ṳ áng-lĭk ī-hâiu, ĭ cêu liê-kŭi Hók-ciŭ Gáu-huôi, dêu diŏh Mā-muōi Lò̤-sĭng-ták, chók-bēng «Gĭ-dók-dù Bó̤» (基督徒報). Bêng huōng-ông Mā-lài-să̤-ā Sĭk-diêu-uōng (\"Sitiawan\"), găk hī-bĕng cháung-lĭk hāi-nguôi tàu ché̤ṳ dê-huŏng gáu-huôi.\n\n\n",
"title": "Ngà̤ Táuk-sĭng"
},
{
"han_proportion": 0.0013966480446927375,
"text": "\nKŏ̤-lìng\n\nKŏ̤-lìng (柯林; Ĭng-ùng: \"Judson Dwight Collins\"; 1823 n. 2 ng. 12 h. - 1852 n. 5 ng. 13 h.) sê Mī-ī-mī-huôi lì Dṳ̆ng-guók gì tàu ciéh diòng-gáu-sê̤ṳ.\n\nKŏ̤-lìng 1823 nièng 2 nguŏk 12 hô̤ găk Mī-guók Niū-iók-ciŭ chók-sié, nòng-nā̤ sê Dáik-iô, nòng-mâ sê Ĭng-iô. Ĭ sê Michigan Dâi-hŏk (\"\") gì tàu gái bék-ngiĕk-sĕng, 1845 nièng téng huāi-nē̤ bék-ngiĕk. Bék-ngiĕk hâiu, Kŏ̤-lìng găk Albion Hŏk-iêng (\"\") gì Wesleyan Sìng-hŏk-iêng (\"Wesleyan Seminary\") gá lāu lâng nièng cṳ̆.\n\n1847 nièng, Kŏ̤-lìng gâe̤ng lêng-nguôi siŏh ciéh nièng-kĭng gì mŭk-sṳ̆ Huài-dáik (\"M.C. White\") sêu Mī-ī-mī-huôi cī-pái, kó̤ Dṳ̆ng-guók duòng gáu. Ĭ-gáuk-nè̤ng 4 nguŏk 15 hô̤ téng Pŏ̤-sṳ̆-dóng (\"Boston\") kī-tiàng, 9 nguŏk 6 hô̤ gáu Hók-ciŭ. Ôi lāu kŭi-diēng duòng-gáu sê̤ṳ-ngiĕk, Kŏ̤-lìng găk 1847, 1848 nièng hŭng-biék gióng-lĭk lāu ì-dùng hăk-hâu. Ĭ iâ gâe̤ng Huài-dáik hăk-cáuk huăng-ĭk Séng-gĭng, buŏng sŏng-duòng-cháh. 1850 nièng, Kŏ̤-lìng ké̤ṳk êng-mêng có̤ Hók-ciŭ Gáu-kṳ̆ gì gáng-dók.\n\nKŏ̤-lìng diŏh Dṳ̆ng-guók gì duòng-gáu sì-găng cêng dōi, iā chṳ̆ng-muāng găng-kū, bău-guák Dṳ̆ng-guók-nè̤ng dó̤i nguôi-guók-nè̤ng gì piĕng-giéng, ngṳ̄-ngiòng mâ̤ tŭng, sĕng-uăk ôi-sĕng dèu-giông cêng-gó̤ bàng-ciáng, dēng-dēng. Gáu màng-muōi, Kŏ̤-lìng ĭng-ôi puái-bâng cêng ngièng-dê̤ṳng, 1851 nièng bók-dáik-ī duōng kó̤ Mī-guók. Ĭ bâng cĭ-hâiu iâ táu-lā̤ mò̤ chă. 1852 nièng 5 nguŏk, Kŏ̤-lìng găk Michigan ĭ bâ-nā̤ chió lā̤ guó-sié, hiōng-sêu nâ 29 huói.\n\n\n",
"title": "Kŏ̤-lìng"
},
{
"han_proportion": 0.0012554927809165098,
"text": "\nHuài-dáik\n\nHuài-dáik (懷德; Ĭng-ùng: \"Moses Clark White\"; 1819 n. 7 ng. 24 - 1900 n. 10 ng. 24 h.) sê Mī-ī-mī-huôi lì Dṳ̆ng-guók gì tàu ciéh duòng-gáu-sê̤ṳ.\n\nHuài-dáik 1819 nièng 7 nguók 24 hô̤ găk Mī-guók Niū-iók-ciŭ chók-sié. 1842 gáu 1845 nièng, Huài-dáik diŏh Ôi-lī Hŏk-iêng (\"Wesleyan Class\") hŏk-sĭk. Bék-ngiĕk ī-hâiu, ĭ dò̤ 2 nièng sì-găng găk Ià-lū Dâi-hŏk (\"Yale University\") hŏk-sĭk ĭ-hŏk gâe̤ng sìng-hŏk. 1847 nièng 3 nguŏk 13 hô̤, Huài-dáik gâe̤ng Cēng (\"Jane Isabel Atwater of Homer\") giék-huŏng.\n\n1847 nièng 9 nguŏk, Huài-dáik gâe̤ng ĭ chă̤-cṳ̄ Cēng lièng Mī-ī-mī-huôi lêng-nguôi siŏh ciéh nièng-kĭng gì duòng-gáu-sê̤ṳ Kŏ̤-lìng (\"Judson Dwight Collins\") lì gáu Hók-ciŭ, kăi-sṳ̄ Mī-ī-mī-huôi găk Dṳ̆ng-guók gì duòng-gáu sê̤ṳ-ngiĕk. 1848 nièng 5 nguŏk 25 hô̤, Cēng găk ĭng hié-lò̤-bâng guó-sié, hiōng-sêu nâ 16 huói. 1851 nièng, Huài-dáik gâe̤ng Mā-lé-ā Să̤-lā̤ (\"Mary Seely\") giék-huŏng. Mā-lé-ā Să̤-lā̤ iâ sê siŏh ciéh lì Hók-ciŭ gì duòng-gáu-sê̤ṳ.\n\nHuài-dáik găk Dṳ̆ng-guók duòng-gáu 7 nièng, găk hī dâung sì-găng, ĭ cháung-lĭk hăk-hâu, ŏ̤h gōng Hók-ciŭ-uâ, huăng-ĭk Mā-tái Hók-ĭng (ĭ sê tàu ciéh sāi Hók-ciŭ-uâ huăng-ĭk Séng̤-gĭng gì nè̤ng). Hiā sèng-hâiu duòng-gáu cêng-gó̤ káung-nàng, Huài-dáik cêu cêng sèu sāi ĭ gì ĭ-hŏk dĭ-sék tá̤ báng-nè̤ng muŏk-bâng, iâ kuóng báh-sáng ng-sāi siĕh ă-piéng.\n\nĬng-ôi sĭng-tā̤ nguòng-ĭng, Huài-dáik 1853 nièng liê-kŭi Hók-ciŭ (siŏh nièng sèng ĭ chă̤-cṳ̄ iâ liê-kŭi). Siŏh duōng gáu Mī-guók, ĭ cêu gié-sṳ̆k kó̤ Ià-lū Dâi-hŏk ŏ̤h ĭ-hŏk. 1854 nièng, ĭ găk Ià-lū dáik diŏh Ĭ-hŏk Báuk-sê̤ṳ hŏk-ôi, iù-sê ĭ kăi-sṳ̄ hèng ĭ, ék-dĭk gáu ĭ guó-sié.\n\n\n",
"title": "Huài-dáik"
},
{
"han_proportion": 0.006666666666666667,
"text": "\nGă-săk\n\nGă-săk (胶蚻, tĕ̤k có̤ gă-\"l\"ăk) sê siŏh cṳ̄ng tè̤ng-ngiê. Sié-gái siông ô dâi-mō̤ 4,000 cṳ̄ng gă-săk, gì-dṳ̆ng ô 30 cṳ̄ng sĕng-uăk diŏh ìng-lôi gì gŭ-cê̤ṳ-kṳ̆. Ĭng-ôi gă-săk ó̤i siĕh nă-că-nó̤h, sê cêng-sâ̤ sá̤-kṳ̄ng gì duòng-bó̤ muòi-gái, gă-săk ék-buăng ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê hâi-tè̤ng.\n\n\n",
"title": "Gă-săk"
},
{
"han_proportion": 0.03515625,
"text": "\nMì-lĕk-hŭk\n\nMì-lĕk bù-sák (彌勒菩薩, Huáng-ngṳ̄: मैत्रेय), iâ hô̤ lō̤ Mì-tà̤ (彌提), sê Hŭk-gáu Bù-sák cĭ ék. Ĭ sê Sék-giă-mèu-nà̤ Hŭk-cū gì ciék-băng-ciā, â siŏh sié â̤ biéng siàng hŭk, gó-chṳ̄ găk Háng-diòng Hŭk-gáu diē-sié ék-buăng gó̤ ĭ Mì-lĕk-hŭk (彌勒佛).\n\n\n",
"title": "Mì-lĕk-hŭk"
},
{
"han_proportion": 0.02302025782688766,
"text": "\nKuóh-dà̤\n\nKuóh-dà̤ (曲蹄), iâ hô̤ lā̤ Kuóh-dà̤-giāng, Lièng-gă Sùng-mìng (連家船民) hĕ̤k-ciā Hók-ciŭ Dáng-mìng (福州疍民), sê sĕng-uăk diŏh Mìng-gĕ̤ng siông gâe̤ng Hók-ciŭ hāi-gièng gì siŏh ciáh mìng-hiê, sṳ̆k dáng-mìng gì siŏh cṳ̄ng. \"Kuóh-dà̤\" ciā sṳ̀ sê lṳ̆k-dê gà̤-dēng gì Háng-nè̤ng dó̤i ĭ-gáuk-nè̤ng gì miĕk-chĭng. \n\nÁng diòng-tūng lì gōng, kuóh-dà̤ siŏh-sié-nè̤ng dâi-dŏng duâi-buô-hông gì sì-găng dŭ dêu diŏh sùng gà̤-dēng, lṳ̆k-dê siông gì Háng-nè̤ng káng mâ̤ kī ĭ-gáuk-nè̤ng. Bók-guó gĭng-dáng, kuóh-dà̤ gĭ-buōng ī-gĭng siông-ngiâng diâng-gṳ̆ lāu.\n\nDṳ̀-kó̤ Hók-ciŭ gì kuóh-dà̤, dáng-mìng găk Dṳ̆ng-guók bĕk-dó̤i iâ ô hŭng-buó, chiông Mìng-nàng, Guōng-dĕ̤ng hī siŏh dái dŭ ô.\n\nKuóh-dà̤ iâ hô̤ lā̤ kuóh-dà̤-giāng (曲蹄囝), ô gì sèng-âu iâ â̤ siā có̤ Kuŏ-dà̤ (科題), sê Hók-ciŭ Háng-nè̤ng dó̤i cī siŏh dêng nè̤ng gì chĭng-hŭ. Cī siŏh dêng nè̤ng nĭk-nĭk diŏh sùng diē-sié sĕng-uăk, kă-tōi â̤ có̤ uăng-uăng-sék bĕk mâ̤ dĭk, gó-chṳ̄ hô̤ lā̤ ciā miàng-cê. Nṳ̄ gì kuóh-dà̤ iâ ké̤ṳk Hók-ciŭ nè̤ng hô̤ lā̤ Gĕ̤ng-muói-giāng (江妹囝) hĕ̤k-ciā Kuóh-dà̤-bò̤ (曲蹄婆).\n\nGū-dâi cṳ̆ diē-sié ciŏng kuóh-dà̤ hô̤ lā̤ iù-tīng-cṳ̄ (游艇子), ciā miàng-cê diŏh «Báe̤k-sṳ̄» (北史) gâe̤ng «Săng-săng-cé» (三山志) diē-sié dŭ ô chók-hiêng guó, sê dó̤i Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-nàng hāi gièng sĕng-uăk gì dáng-mìng gì tūng-chĭng. Dòng-dièu gâe̤ng Sóng-dièu gì sèng-âu ék-buăng gó̤ ĭ-gáuk-nè̤ng hô̤ lā̤ băh-cūi-lòng (白水郎), băh-cūi-siĕng (白水仙) hĕ̤k-ciā băh-cūi-ìng (白水人), cī gūi ciáh miàng-cê diŏh «Săng-săng-cé» diē-sié dŭ ô gōng gáu. Dáng ciā cê sê cī nàng-huŏng gì ì-ìng (夷人), ciā chĭng-hŭ diŏh Sùi-dièu gì sèng-âu kăi-sṳ̄ chók-hiêng, gáu Nàng-sóng ī-hâiu ciáh kăi-sṳ̄ puō-biéng kĕk cuòi lì gó̤ cī siŏh dêng diŏh hāi-gièng sĕng-uăk gì nè̤ng.\n\nKuóh-dà̤ gì kī-nguòng, diŏh kuóh-dà̤ cê-gă gì diòng-siók dâi-dŏng cêu ô iā sâ̤ cṳ̄ng gōng-huák, gì dṳ̆ng ô cī gūi cṳ̄ng bī-gáu chók-miàng:\n\n\nBuô-hông kuóh-dà̤ gì cŭk-puō gōng sê téng Săng-să̤ buăng guó lì gì. Gū-dâi gì cṳ̆ dŭ nêng-ùi kuóh-dà̤ sṳ̆k \"siè cṳ̄ng\" (蛇種), sê Mìng-uŏk nè̤ng gì hâiu-dâi. Gōng kuóh-dà̤ sê sáik-mŭk-nè̤ng (色目人, Nguòng-dièu sèng-âu téng Dṳ̆ng-ā lì gì huăng-giāng) gì hâiu-dâi dŭ mò̤ sié-nó̤h gŏng-gé̤ṳ.\n\nHiêng-dâi hŏk-sŭk-gái ciō-liù gì guăng-diēng sê: Kuóh-dà̤ sê gô-dā̤ Báh-uŏk nè̤ng gì hâiu-dâi, gâe̤ng gĭng-dáng gì Siă-cŭk kī-nguòng chă-bók-dŏ̤, nâ sê gōng chă-biék gì uâ, kuóh-dà̤ diêu diŏh gì cūi biĕng-dău. kuóh-dà̤ gâe̤ng gì-tă dê-huŏng gì dáng-mìng ô siŏh ciáh cū-cŭng, ô gì kuóh-dà̤ sê téng Ciék-gŏng hāi-gièng hŭ-uái buăng guó lì gì, ô gì kuóh-dà̤ téng Hók-ciŭ buăng kó̤ Ciék-gŏng gâe̤ng Gŏng-sŭ, gáu-muōi-lāu bô téng hŭ-uái buăng diōng lì.\n\nKuóh-dà̤ nguòng-lài ô cê-gă gì ngṳ̄-ngiòng. gáu-muōi-lāu ĭng-ôi gâe̤ng lṳ̆k-dê gà̤-dēng gì Háng-nè̤ng gĭng-guó dòng-gĭ gì ciék-ché̤ṳk, gáu Mìng-dièu gì sèng-âu ī-gĭng Háng-huá (漢化), gāi siàng sāi Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄. Muāng-chĭng Ṳ̆ng-céng 7 nièng (1729 nièng) gì sèng-âu, Ṳ̆ng-céng Huòng-dá̤ mêng-lêng: „Mò̤-niĕ-ài kī chió gì dáng-mìng, niông ĭ diêu diŏh sùng lā̤, ng-sāi giòng-páe̤k ĭ-gáuk-nè̤ng siông-ngiâng; ô nèng-lĭk kī chió gì, â̤ sāi diŏh cūi biĕng-dău kī cê-gă gì cŏng lì diêu, gâe̤ng Háng-nè̤ng siŏh iông diŏh siông hô̤-kēu, huŏng-biêng diêu-că, pāi-giāng mâ̤ sāi kó̤ kiĕ-hô ĭ-gáuk-nè̤ng. gó̤ có̤-guăng-gì kó̤ kuóng dáng-mìng kăi huăng-dê, có̤ chèng, gâe̤ng gì-tă nè̤ng siŏh iông.“ Ṳ̆ng-céng ūng-hṳ̄ dáng-mìng siông-ngiâng mā̤ chió, mā̤ chèng, có̤ sĕng-é gâe̤ng kō̤-cṳ̆, téng cī sèng-âu kăi-sṳ̄, ô ciēu-buô-hông gì Dáng-mìng siông-ngiâng diâng-gṳ̆, cī siŏh dêng nè̤ng ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ „hiók-gă“ (歇家). Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sìng-lĭk ī-hâiu, céng-hū géng-cī Háng-nè̤ng káng-mâ̤-kī Dáng-mìng, siông-ngiâng diâng-gṳ̆ gì nè̤ng kăi-sṳ̄ biéng sâ̤. Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sìng-lĭk ī-hâiu, céng-hū ăng-bà̤ iā sâ̤ Dáng-mìng siông-ngiâng, gĭng-dáng gĭ-buōng mò̤ nè̤ng chiông gô-dā̤ hŭ-uâng diêu diŏh cūi lā̤ lāu.\n\nDṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók ciáh sìng-lĭk gì sèng-âu, có̤ cā ciŏng dáng-mìng dóng siŏh ciáh siēu-só mìng-cŭk lì káng. Gáu-muōi-lāu diŏh 1955 nièng mìng-cŭk sék-biék diêu-că gì sèng-âu, Gê̤ṳng-sāng-dōng giéng-gáe̤k Dáng-mìng ī-gĭng ké̤ṳk Háng-cŭk dùng-huá (同化), mò̤ cê-gă mìng-cŭk dĕk-cĭng gâe̤ng é-sék, gó-chṳ̄ ciŏng ĭ-gáuk-nè̤ng dóng Háng-cŭk gì siŏh buô-hông.\n\nGô-dā̤ kuóh-dà̤ kō̤-nèng gó ô gô-dā̤ Mìng-uŏk-nè̤ng sĭng-tā̤ gì dĕk-cĭng, bók-guó hiêng-câi ī-gĭng gâe̤ng Háng-nè̤ng mò̤ sié-nó̤h kṳ̆-biék lāu. Gô-dā̤ kuóh-dà̤ có̤i mìng-hiēng gì dĕk-cĭng, puòi-hū ngàng-sáik bī-gáu chĭng, kă-tōi bī-gáu dō̤i â̤ có̤ uăng-uăng-sék, Hók-ciŭ nè̤ng gó ĭ-gáuk-nè̤ng hô̤ lā̤ „kuóh-dà̤“ (曲蹄), kō̤-nèng cêu sê téng cŭ-uái lì gì. Ciŏng-uâng gì ngôi-hìng, gâe̤ng ĭ-gáuk-nè̤ng iā sèu diŏh bô áng bô ā̤ gì sùng diē-sié kă-kók-tàu uăng lā̤ kó̤-káung, kă-tōi buàng lā̤ sô̤i diŏh dê-dău, chă kŭi lì niăh ngṳ̀ ô dĭk-ciék gì guăng-hiê.\n\nGáuk sì-gĭ dó̤i kuóh-dà̤ ìng-kēu tūng-gié gì só-gé̤ṳ dŭ chă iā huông. Mìng-guók sèng-âu gì hŏk-ciā Dìng Ùng-dò̤ (陳文濤) giéng-gáe̤k Hók-ciŭ chê-kṳ̆ gì kuóh-dà̤ chă-bók-dŏ̤ â̤ dăk gáu 10 uâng, ciā só-gé̤ṳ kō̤-nèng bī-gáu ciék-gê̤ṳng dŏng-sì gì cìng-huóng. Gê̤ṳng-sāng-dōng ciáh siông-dài sèng-âu có̤ guó tūng-gié: Mìng-gĕ̤ng diē-hāi-kāu gì kuóh-dà̤ dŭ-liāng ô 3731 chió, 17235 nè̤ng, gì-dṳ̆ng nàng gì 8760 nè̤ng, nṳ̄ gì 8475 nè̤ng, nàng nṳ̄ bī-liê 1:0.967; diŏh Mìng-gĕ̤ng Diòng-lŏ̤h, Īng-tái, Nàng-bìng hó-gê̤ṳng tié-lāu buăng lì buăng kó̤ gì ô 4219 chió, 10369 nè̤ng. Ciŏng-uâng gōng Mìng-gĕ̤ng gì Hók-ciŭ Kuóh-dà̤ ô 27604 nè̤ng, cuòi gó mò̤ sáung hāi-gièng Lò̤-nguòng, Lièng-gŏng hŭ-uái gì kuóh-dà̤. Gó ô cṳ̆-lâiu gōng, gáu 1950 nièng cō̤-iêu, Mìng-gĕ̤ng diē-sié ô kuóh-dà̤ 3 uâng gūi ciáh. \n\nKuóh-dà̤ có̤i cā diêu diŏh Hók-ciŭ gì Săng-gâing-ciŭ (三縣洲), Bŏng-ciŭ (幫洲), Ngiê-ciŭ (義洲), Ák-mō̤-ciŭ (鴨姆洲), Huáng-sùng-puō (泛船浦), Siông-dô (上渡), Dŏng-ciŭ (中洲), Chŏng-hà gâe̤ng Cūi-buô hŭ-uái. Gáu-muōi-lāu bô buăng gáu Nàng-sê̤ṳ (南嶼), Hùng-dòng (洪塘), Mā-gĕ̤ng (馬江), Dìng-gĕ̤ng (亭江), Guāng-tàu (琯頭), Làu-giè (劉岐), gó ô Mìng-âu, Diòng-lŏ̤h, Īng-tái, Mìng-chiăng, Lò̤-nguòng, Lièng-gŏng ciŏng-uâng gì gĕ̤ng gièng gâe̤ng hāi gièng. Bô ô Kuóh-dà̤ téng Mìng-gĕ̤ng tié-lāu hióng siông-kă̤ giàng, buăng gáu Mìng-báe̤k gì Nàng-bìng, Siêu-ū, Sông-chiŏng, Gióng-ĕu, Ciŏng-lŏk hŭ-uái kó̤. Iâ ô gì buăng kó̤ hāi gièng gì Nìng-dáik, Hà-puō hŭ-nē̤.\n\nGĭng-dáng gì kuóh-dà̤ dŭ sāi Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì Hók-ciŭ-uâ có̤ cê-gă gì mū-ngṳ̄. Buăng kó̤ Mìng-báe̤k gì kuóh-dà̤ iâ sê gōng Hók-ciŭ-uâ. Ô gì dê-huŏng gì kuóh-dà̤ gó ô cê-gă dĕk-sṳ̀ gì sṳ̀. Kuóh-dà̤ diŏh lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng ô cê-gă gì ngṳ̄-ngiòng, bók-guó gáu-muōi-lāu kăi-sṳ̄ uâng kó̤ sāi Háng-nè̤ng gì Hók-ciŭ-uâ. Gáu Mìng-dièu gì sèng-âu, duâi buô-hông gì kuóh-dà̤ ī-gĭng â̤ gōng Hók-ciŭ-uâ lāu, bók-guó gó ô bō̤-liù iā sâ̤ cê-gă ngṳ̄-ngiòng gì ngṳ̄-huák gâe̤ng dăng-sṳ̀. Gê̤ṳng-sāng-dōng siông-dài ī-hâiu duâi có̤ tŭi-guōng Pū-tŭng-uâ, gó-chṳ̄ gĭng-dáng iā sâ̤ kuóh-dà̤ iâ â̤ gōng Pū-tŭng-uâ.\n\nKuóh-dà̤ gì sáng ô sĕk gūi cṳ̄ng, iā sâ̤ dŭ sê Mìng-dièu gâe̤ng Muāng-chĭng Háng-huá gì sèng-âu kī gì. Nè̤ng bī-gáu sâ̤ gì sáng kō̤-nèng dŭ gâe̤ng cūi hĕ̤k-ciā páh-ngṳ̀ ô găng-guó. Bī-gáu diēng-hìng gì chiông Gŏng (江), Dòng (唐), Ŭng (翁), Ĕu (歐), Păng (潘), Biêng (卞), Diè (池), Puō (浦) dēng dēng. Gì-dṳ̆ng, „Ŭng“ gì é-sé̤ṳ kō̤-nèng sê „ngṳ̀-ŭng“ (páh-ngṳ̀-gì); „Păng“ (潘) é-sé̤ṳ sê „cūi gà̤-dēng gì huăng-giāng“; „Ĕu“ (歐) kō̤-nèng cī „hāi-ĕu“; Diè (池), Puō (浦), Gŏng (江), Hāi (海) ciông-uâng gì sáng, dŭ sê ĭ-gáuk-nè̤ng sĕng-uăk gì dê-huŏng. Lêng-ngôi, ô gì sáng Dìng (陳) gì kuóh-dà̤ gōng cê-gă sê Dìng Iū-liông (陳友諒) gì hâiu-dâi. Diòng-lŏ̤h Diù-dĕ̤ng-chŏng (籌東村) gì sáng Lù (盧) gì kuóh-dà̤ gōng ĭ-gáuk-nè̤ng sê Lù Sùng (盧循) gì hâiu-dâi.\n\nHók-ciŭ chê-kṳ̆ gì kuóh-dà̤ iā sâ̤ sáng Dòng (唐), sáng Lâi (賴), sáng Gŏng (江), sáng Ŭng (翁) hĕ̤k-ciā sáng Ciĕng (詹); Mìng-âu gì iā sâ̤ sáng Ĕu (歐), Biêng (卞), Diè (池), Gŏng (江) gâe̤ng Guóh (郭); Diòng-lŏ̤h gì sáng Dìng (陳), Gŏng (江), Ŭng (翁) gâe̤ng Ngà̤ (倪) gì bī-gáu sâ̤; Lò̤-nguòng hāi gièng gì ciō-iéu sáng Lìng (林), Ĕu (歐), Gŏng (江), Dâng (鄭), Lièng (連), Dìng (陳), Ŭng (翁), Làu (劉), Biêng (卞) hĕ̤k-ciā Dòng (唐).\n\nDiŏh lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng, kuóh-dà̤ ké̤ṳk lṳ̆k-dê gà̤-dēng gì Háng-nè̤ng káng mâ̤ kī, ng-niông ĭ-gáuk-nè̤ng siông-ngiâng, siŏh-sié-nè̤ng diêu diŏh sùng gà̤-dēng. Kuóh-dà̤ gĭng-cá̤ lài-nguòng ciō-iéu sê diŏh hāi-gièng hĕ̤k-ciā ò̤ lā̤ niăh ngṳ̀, hĕ̤k-ciā sāi sùng lì hâ nó̤h. Duâi-buô-hông nè̤ng chió iā bék, bô gă lā̤ sĕng-uăk iā ṳ̀ng-ê sêu gáu hŭng-tăi gì īng-hiōng. Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sìng-lĭk ī sèng, kuóh-dà̤ duâi-buô-hông dŭ mò̤ sié-nó̤h ùng-huá. Gê̤ṳng-sāng-dōng siông-dài ī-hâiu, duâi-buô-hông gì kuóh-dà̤ siông-ngiâng diâng-gṳ̆, iā sâ̤ diòng-tūng gì hŭng-sṳ̆k gâe̤ng sĕng-uăk huŏng-sék kăi-sṳ̄ biéng mò̤, ô sék-diòng gì ngùi-hiēng.\n\nMuāng-chĭng gáu Mìng-guók gì sèng-âu, kuóh-dà̤ ék-buăng sê̤ṳng kĕk muài-buó (麻布) có̤ gì ĭ-siòng-kó, niēng siàng làng, ŭ hĕ̤k-ciā dà-sáik. Hŭ-uâng gì kó iā kuăng iā duâi, ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ „kuóh-dà̤-kó“ (曲蹄褲). Nṳ̄-gái chiū-uōng gà̤-dēng é̤ṳ tiéng siŏh cèng siŏh cáung kuăng gì ŭ-ŭ-sék biĕng-biĕng. Diŏh siông-ngiâng diâng-gṳ̆ ī-sèng, duâi-buô-hông gì kuóh-dà̤ é̤ṳ táung-siēng-kă, ng-dái mô̤. nṳ̄-gái ng-dièng-kă (纏骹), tàu-huók sĕ̤ ciĕng-ciĕng-sék, muōi-muōi kiéu tiĕng, ciā huók-hìng hô̤ lā̤ „ciĕng-lòi-guói“ (尖螺髻); lâu-mū â̤ ciŏng tàu-huók buàng kī lì, sāi siŏh cṳ̄ng iông-sék chiông siè gì, ô ngô chióh hī māng dòng gì căng-căng (簪簪) chák tàu-huók lā̤. Cuòi ké̤ṳk ô gì hŏk-ciā dóng có̤ kuóh-dà̤ sê Mìng-uŏk nè̤ng hâiu-dâi gì céng-gé̤ṳ, ĭng-ôi Mìng-uŏk nè̤ng cĭng mì-séng lâu-siè.\n\nGô-dā̤ duâi-buô-hông gì Kuóh-dà̤ siŏh-sié-nè̤ng dŭ sê diêu diŏh sùng lā̤. „Lièng-gă-sùng“ (連家船) ciā miàng-cê sê dó̤i kuóh-dà̤ bī-gáu dṳ̆ng-séng (中性) gì chĭng-hŭ, ciā sṳ̀ iâ dó̤i kuóh-dà̤ mò̤ sié-nó̤h káng mâ kī gì é-sé̤ṳ. Mìng-gĕ̤ng gà̤-dēng gì lièng-gă-sùng ék-buăng ô 5 gáu 6 mī hī māng dòng, ô 3 mī hī māng kuăng. Tàu-muōi ciĕng-ciĕng-sék kiéu tiĕng, dâi-dŏng bô bàng bô kuák, gó ô kĕk dé̤ṳk-bùng có̤ gì sùng-dū. Siŏh gá ciŏng-uâng gì sùng sê kuóh-dà̤ gĕ̤ng-cáuk gâe̤ng sĕng-uăk gì dê-huŏng, páh-ngṳ̀ diŏh sùng-tàu gì gák-bēng, sùng-dū cêu sê chió gâe̤ng chŏng-kó, sùng-muōi sê cháik-sū. Kuóh-dà̤ ék-buăng kĕk siŏh cṳ̄ng chŭ-chŭ-sék dé̤ṳk-dè̤ng téng kó-kă-biĕng â-dā̤ tū diē kó̤ ciék niêu bà̤ chók lì, ô gì kuóh-dà̤ gó â̤ diŏh sùng-muōi iōng giĕ gâe̤ng ák cī siŏh lôi gì tàu-săng. Bī-gáu cā sèng-âu siông-ngiâng diâng-gṳ̆ gì kuóh-dà̤ â̤ diŏh gĕ̤ng-gièng hĕ̤k-ciā tăng-tù (灘塗) lā̤ kī chió. Ĭ-gáuk-nè̤ng sĕng diŏh dê-dău lā̤ páh kĕk chà có̤ gì dōng, gái ciŏng nguòng-lài cê-gă gì sùng ĕng diŏh gà̤-dēng dóng chió lì sāi, hĕ̤k-ciā ng-kĕk sùng lì có̤, găk dōng gà̤-dēng puō chà-bēng lì kī chió. Hŭ-uâng gì chió iā nâung, ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ „sé-kă-làu“ (四骹樓) hĕ̤k-ciā „tì-kă-bùng“ (提骹房).\n\nÁng diòng-tūng gì hŭng-sṳ̆k, kuóh-dà̤ gì giék-huŏng ék-buăng iù bâ-nā̤ có̤ ciō, iâ ô gó̤ nè̤ng có̤ muòi gì. Ék-buăng tiàng-sê̤ṳ sê sáe̤ng lā̤, có̤ chók-dông (做出動), chiăng nā̤ (請奶, chiăng Lìng-cūi-nā̤) gâe̤ng guó guăng (過關). Cṳ̆-niòng-giāng 18 huói chók-gá, giék-huŏng ī-hâiu kó̤ dòng-buŏ chió lā̤ diêu, hī siŏh buŏ ô tiè-gá (啼嫁), má-gá (罵嫁) gì hŭng-sṳ̆k. gĕ̤ng-muói-giāng â̤ gá siông ngiâng, kuóh-dà̤-giāng mò̤ tō̤ lṳ̆k-dê gì nṳ̄-gái có̤ lâu-mā. Giék-huŏng hī siŏh nĭk, cūi méng gì sùng nâ sê káng-giéng kó̤ ciék sĭng-bô gì sùng, mò̤ guāng â̤ nêng-sék mâ̤, dŭ â̤ sāi giàng guó kó̤ tō̤ mī-ciū lì chiók. Mī-ciū sê nṳ̄-huŏng buòi-gá gì nó̤h, hô̤ lā̤ „sĭng-bô-niêu“ (新婦尿). Gĕ̤ng-muói-giāng diŏh dòng-buŏ sī lō̤ ī-hâiu ék-buăng â̤ gái gá siŏh ciáh, giék-huŏng ī-sèng nâ sê ô gâe̤ng bék-ciáh nàng-gái sá, biék-nè̤ng iâ mâ̤ kó̤ gōng ĭ, cuòi dŭ mò̤ Háng-nè̤ng hī māng gōng-gé̤ṳ. Chió bó gì nàng-gái gó â̤ kó̤ tō̤ sá̤-bò̤.\n\nKuóh-dà̤ sī nè̤ng sèng-âu gì hŭng-sṳ̆k gâe̤ng lṳ̆k-dê gà̤-dēng gì Háng-nè̤ng ô nék-giāng chă-biék. Pī-ṳ̀ gōng, kuóh-dà̤ chió bék, mò̤-niĕ-ài chiăng hù-siông dô̤-sê̤ṳ lì có̤ chék (做七). Hāi-gièng gì kuóh-dà̤ mò̤ muó, ék-buăng dò̤ chāu-chiŏh (草蓆) guōng lâ, muài diŏh bī-gáu piék gì tăng-tù (灘塗) diē-sié, cuòi mâ̤ sāi ké̤ṳk bék-nè̤ng káng-giéng. Có̤i cā sáng Tiĕng-ciō-gáu gì kuóh-dà̤ muài diŏh Hók-ciŭ-siàng să̤-báe̤k gì Hông-gáu-săng (奉教山). Ciā săng cêu sê gĭng-dáng gì Mā-ăng-săng (馬鞍山), gô-dā̤ Hók-ciŭ nè̤ng gó̤ ĭ Kuóh-dà̤-săng (曲蹄山).\nHók-ciŭ nè̤ng cié-cáu ô „Guăng săng mìng sé kuóh-dà̤ ngô“ (官三民四曲蹄五) gì gōng-huák. Cêu sê gōng, có̤-guăng-gì diŏh Sĕk-nê-nguŏk niék-săng cié-cáu, báh-sáng diŏh niék-sé cié-cáu, kuóh-dà̤ diŏh niék-ngô cié. Săng-sĕk màng-buŏ gì sèng-âu, kuóh-dà̤ â̤ ciŏng sùng kŭi gáu Mìng-gĕ̤ng dâi-dŏng kó̤, miēng lā̤ cái-ciō (債主) lì tō̤ cièng, cuòi hô̤ lā̤ „chiĕng-gŏ̤“ (遷篙). Ciáng-nguŏk chĕ̤-nê gáu chĕ̤-sé, nṳ̄-gái gâe̤ng niè-giāng â̤ siông ngiâng tō̤ guōi (討粿), kó̤ Háng-nè̤ng diêu gì dê-huŏng, gă-gă-chió-chió chióng sĭ bái nièng (唱詩拜年), gōng gék-lé gì uâ lì tō̤ guōi. Kuóh-dà̤ chók-miàng gì «tō̤ guōi sĭ» (討粿詩) ô: „Gŭ sō̤ sĕ̤ng-sĕ̤ng hŏk sĭng-nièng, è̤ng-è̤ng sāng-dĕng guá tiăng sèng; hō̤ gŏ̤ hō̤ guōi sáe̤ng nù kó̤, gĭng-cê bà̤-bēng kiê muòng sèng.“ (姑嫂雙雙賀新年, 紅紅傘燈掛廳前; 好糕好粿送奴去, 金字牌板豎門前) „Gô nièng gáu kó̤ bô sĭng nièng, sĕng-é hĭng-lè̤ng téng duâi cièng; gŭng-hī huák-cài bìng-ăng guó, sáe̤ng nù tòng-guōi guó mùong sèng.“ (舊年過了又新年, 生意興隆賺大錢; 恭喜發財平安過, 送奴糖粿過門前) dēng dēng. Có̤ cáik gì sèng-âu, Kuóh-dà̤ ô chióng ngṳ̀-gŏ̤ (漁歌) gì diòng-tūng, bók-guó cuòi găk gĭng-dáng ô sék-diòng gì ngùi-hiēng.\n\nKuóh-dà̤ iā giăng nè̤ng téng sùng sèng-dău gĭng-guó, ĭ-gáuk-nè̤ng giéng-gáe̤k cuòi sê cūi-mā (水馬, é-sé̤ṳ sê céng sī gì nṳ̄-gái) gì hióng-cĭng. Bók-guó nâ sê dé̤ṳk diŏh cūi-mā dŭ diŏh lău gèng lì, biê-miēng gūi lì tō̤ mà-huàng. Kuóh-dà̤ káng-giéng dâung cūi lā̤ nè̤ng mâ̤ sāi dĭk-ciék giú siông lì, ô săng tèng săng pù (三沉三浮) gái giú gì sĭk-guáng. Ĭng-ôi iā sèu giàng sùng, kuóh-dà̤ giăng gōng „tó̤i“ (退), „huàng“ (橫) ciŏng-uâng gì cê. Kuóh-dà̤ giéng-gáe̤k káng-giéng bà̤-lēng-pók gì nó̤h dŭ mâ̤ gék-lé, diāng lō̤ buòng-buòng lō̤ dŭ mâ̤ sāi bà̤-lēng-pók, siăh ngṳ̀ iâ mâ̤ sāi huăng siŏh méng. Kuóh-dà̤ giéng-gáe̤k ngṳ̀ gì mĕ̤k-ciŭ mâ̤ siăh gì, ĭ-gáuk-nè̤ng diŏh sùng-tàu â̤ diĕu ngṳ̀ gì mĕ̤k-ciŭ, giéng-gáe̤k cuòi â̤ bō̤-bé sùng mâ̤ pâung.\n\nKuóh-dà̤ gì ngṳ̀-gŏ̤ (漁歌) sê kuóh-dà̤ mìng-găng gì siŏh cṳ̄ng diòng-tūng ĭng-ngŏk, ciō-iéu ô buàng-gŏ̤ (盤歌) gâe̤ng chióng hŏk-nièng-gŏ̤ (唱賀年歌) lâng cṳ̄ng, dŭ sê kĕk Hók-ciŭ-uâ lì chióng. Buàng-gŏ̤ sê siŏh nàng siŏh nṳ̄ dó̤i-chióng (對唱), gŏ̤-sṳ̀ sê hiêng-diòng huák-hŭi gì; hŏk-nièng-gŏ̤ sê diŏh guó-nièng gì sèng-âu hióng lṳ̆k-dê gà̤-dēng gì Háng-nè̤ng tō̤ guōi sèng-âu chióng gì gŏ̤. Kuóh-dà̤ ngṳ̀-gŏ̤ ô Mìng-kiŏk gì kuóh-diêu, iâ dó̤i Hók-ciŭ gì-tă gì mìng-ièu (民謠) kuóh-ngiê (曲藝) ô ék-dêng gì īng-hiōng, bók-guó gĭng-dáng ô sék-diòng gì ngùi-hiēng, hiêng-câi ī-gĭng ké̤ṳk céng-hū gă gáu Hók-ciŭ-chê gâe̤ng Hók-gióng-sēng gì Hĭ-ŭk-cék Ùng-huá Mì-sāng (非物質文化遺產) gì miàng-dăng diē-sié kó̤ lāu.\n\nCó̤i cā, kuóh-dà̤ sáng Hók-gióng buōng-tū dĕk-sáik gì iā sâ̤ Dô̤-gáu sìng, gì-dṳ̆ng bău-guák Ù-cṳ̆, Siè-sìng (蛇神), Uă-sìng (蛙神), Lṳ̀ng-sìng (龍神), gó ô Mā-cū, Nā-gŭng, Băh-mā-cŏng-uòng, Kăi-mìng-cŏng-uòng (開閩尊王, Uòng Sīng-dĭ), Ŭi-ū-cŏng-uòng (威武尊王, Uòng Sīng-dièu), Ngū-hók Uòng-iè (五福王爺), Lìng-cūi-nā̤, Dìng Siông-cṳ̆ (陳尚書, Dìng Ùng-lṳ̀ng), Chék-sĭng-nā̤ (七星奶), Chèng-lòi Gŭ-niòng (田螺姑娘) gâe̤ng gáuk cṳ̄ng dê-tàu-sìng. Kuóh-dà̤ cĭng sèu giàng-sùng, gó-chṳ̄ diŏh ĭ-gáuk-nè̤ng dâi-dŏng cêng-kó̤ sáng Mā-cū, gó ciŏng Mā-cū gì séng-iōng diòng gáu Mìng-báe̤k gì nô̤i-lṳ̆k dê-kṳ̆ kó̤. Kuóh-dà̤ gó ciŏng Băh-mā-cŏng-uòng gì séng-iōng diòng gáu Mā-cū-dō̤, Nā-gŭng gì séng-iōng diòng kó̤ Liù-giù. Iâ ô siŏh buô-hông gì kuóh-dà̤ sáng Hŭk-gáu.\n\n17 sié-gī gì sèng-âu, huăng-giāng diòng-gáu-sê̤ṳ gáu Hók-ciŭ lì uăk-dông, sìng-lĭk gáu-kṳ̆ (教區), kăi-sṳ̄ ô kuóh-dà̤ sáng Tiĕng-ciō-gáu. Téng 19 sié-gī dṳ̆ng-gĭ kī, cī siŏh dêng diòng-gáu-sê̤ṳ ciŏng kuóh-dà̤ dóng có̤ sê dâe̤ng-iéu diòng-gáu dó̤i-chiông, gó ĭng-ôi cuòi dĕk-lìng-é kó̤ ŏ̤k Hók-ciŭ-uâ. Tiĕng-ciō-gáu gáu-huôi dó̤i-chiū hông-gáu gì kuóh-dà̤ siông-ngiâng diâng-gṳ̆, bié-miēng ĭ-gáuk-nè̤ng sêu gáu Háng-nè̤ng gì kiĕ-hô, bô kŭi hŏk-hâu gáu-ṳ̆k kuóh-dà̤, gó-chṳ̄ hông-gáu gì kuóh-dà̤ muōng biéng muōng sâ̤. Gáu gĭng-dáng, duâi-buô-hông gì Kuóh-dà̤ dŭ sáng Tiĕng-ciō-gáu lāu. Kuóh-dà̤ gâe̤ng kuóh-dà̤ gì hâiu-dâi ciéng Hók-ciŭ Tiĕng-ciō-gáu gáu-dù gì ìng-kēu iā duâi.\n\nTéng Sóng-dièu kăi-sṳ̄, kuóh-dà̤ ké̤ṳk lṳ̆k-dê gà̤-dēng gì Háng-nè̤ng dóng có̤ „ciéng-mìng“ (賤民) káng mâ̤ kī. Gô-dā̤ ô siŏh cṳ̄ng gōng-huák, Hók-ciŭ gì nàng-gái nâ mò̤ cièng tō̤ lâu-mā, ng-sê tō̤ gĕ̤ng-muói-giāng, cêu sê kó̤ tō̤ lâng-gā-siăng (兩個聲, cī ngôi-dê lì gì nè̤ng). Kuóh-dà̤ gì sĕng-sāng gâe̤ng sĕng-uăk dŭ sêu gáu iā duâi gì hâing-cié, mâ̤ sāi siông ngiâng diâng-gṳ̆, mâ̤ sāi sê̤ṳng sĭ-dièu (絲綢) gì ĭ-siòng, mâ̤ sāi gâe̤ng Háng-nè̤ng giék-huŏng, siông áng mâ̤ sāi ciă sāng gâe̤ng sê̤ṳng à̤, ô hō̤ dâi mâ̤ sāi diŏng-dĕng-giék-chăi (張燈結綵), giàng diô dŏng diŏh uăng iĕu dă̤ tàu ièng biĕng-dău giàng, mâ̤ sāi sê̤ṳng Háng-nè̤ng gì ĭ-siòng, kó-guāng siŏh mĕng gèng siŏh mĕng dă̤. Nṳ̄-gái sĕ̤ buáng-biĕng-guói (半爿髻), mâ̤ sāi ŏ̤k Háng-nè̤ng nṳ̄-gái hŭ-uâng sĕ̤. Ô gì dê-huŏng gó géng-cī kuóh-dà̤ siông ngiâng lì, dŏng-dê ô „Kuóh-dà̤ nĕ̤ng siông ngiâng, siông ngiâng páh sī mò̤ buòi miâng“ (曲蹄莫上岸, 上岸拍死無賠命) gì gōng-huák. Siông ngiâng diâng-gṳ̆ gì kuóh-dà̤ iâ mâ̤ sāi kī kĕk uă có̤ dīng gì chió, ŏ̤k Háng-nè̤ng kī ô huōi-chiòng-bău gì chió gâing-gâing sê mâ̤ sāi gì. Ô gì chió bó gì kuóh-dà̤ kĕk iā sâ̤ cièng kó̤ uōi-lô (賄賂) siŏh sáng gì Háng-nè̤ng, kĕk Háng-nè̤ng gì mìng-gék kó̤ tĕ̤k-cṳ̆ kō̤-cṳ̆.\nMuāng-chĭng muăk-gĭ Hók-ciŭ ô siŏh ciáh miàng hô̤ lā̤ Guóh Báik-chiŏng (郭柏蒼) gì tĕ̤k-cṳ̆-nè̤ng, diŏh ĭ siā gì «Dé̤ṳk găng Sĕk-nĭk uâ» (竹間十日話) diē-sié, ô gōng siŏh ciáh Sông-dê (順治) nièng-găng miàng-cê hô̤ lā̤ Gĭng Giáng (金鏡) gì céng-sê̤ṳ ĭng-ôi chió bék gâe̤ng gĕ̤ng-muói-giāng giék-huŏng, siâ-huôi dê-ôi biéng iā dă̤ gì gó-sê̤ṳ:\n\nCī siŏh dâung Ùng-ngiòng-ùng huăng-ĭk siàng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ é-sé̤ṳ cêu sê:\n\nTéng Muāng-chĭng kăi-sṳ̄, céng-hū gâe̤ng kuóh-dà̤ dŭ buóh siōng chṳ̄-siĕu ciā gì-sê gì céng-cháik. 18 sié-gī Ṳ̆ng-céng (雍正) nièng-găng, céng-hū ṳ̄ng-hū kuóh-dà̤ siông ngiâng diâng-gṳ̆, bók-guó mìng-găng gó ô cĭng sâ̤ nè̤ng káng mâ̤ kī ĭ-gáuk-nè̤ng. Muāng-chĭng muăk-gĭ có̤ hiêng-céng (憲政), ô nè̤ng hióng Hók-gióng-sēng cṳ̆-ngiê-guŏh (諮議局) tì chók ngiê-áng, iéu-giù lĭk-huák bō̤-hô kuóh-dà̤ gâe̤ng Háng-nè̤ng dái-ngê̤ṳ bìng-dēng, dáng-sê céng-hū gōng cuòi sê sĭk-guáng, mò̤ ciék-sêu cuòi ngiê-áng. Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sìng-lĭk ī-hâiu, uòng-ciòng gā̤-dṳ̀ kuóh-dà̤ mâ̤ siông ngiâng gì géng-lêng. Gê̤ṳng-sāng-dōng siông-dài ī-hâiu, céng-hū ăng-bà̤ iā sâ̤ kuóh-dà̤ siông-ngiâng. Gì-sê gì céng-cháik uòng-ciòng mò̤ lāu, bók-guó ô gì Háng-nè̤ng gó sê káng mâ̤ kī kuóh-dà̤.\n\nHók-ciŭ mìng-găng ùng-huá diē-sié káng mâ̤ kī kuóh-dà̤, giéng-gáe̤k ĭ-gáuk-nè̤ng găng-giēu-lê. Diŏh Hók-ciŭ-uâ dâi-dŏng ô iā sâ̤ káng mâ̤ kī kuóh-dà̤ gì sṳ̆k-ngṳ̄. Chiông „Kuóh-dà̤-ŭng“ (曲蹄瘟), „Siŏh lăk gāng-lāng gĕ̤h guó kăng, kuóh-dà̤ iâ siōng có̤ sĭng-săng; Chiū niĕng bék-giāng dēu-dēu-ciéng, mâ̤ siā săng cê Dâiu Iéng-săng“ (一粒橄欖丟過坑, 曲蹄也想做先生; 手拈筆仔抖抖戰, 賣寫三字竇燕山), „Kuóh-dà̤ â̤ có̤-guăng, Dṳ̆ng-nguòng biéng Báe̤k-huăng“ (曲蹄會做官, 中原變北番) cī siŏh lôi, gó ô „Kuóh-dà̤ nĕ̤ng siông ngiâng, siông ngâng ké̤ṳk páh sī mò̤ buòi miâng“ (曲蹄莫上岸, 上岸乞拍死無賠命) ciŏng-uâng ŭi-hiĕk gì uâ. Muāng-chĭng céng-hū ūng-hṳ̄ kuóh-dà̤ mā̤ guăng, gó ô „Ièu sùng ièu sùng lă, kuóh-dà̤ có̤ lō̤-diă. Siēu-iè dáng bóng-tĕ̤ng, siēu-ciā kó̤ dăk chiă. Tiăng-dŏng nè̤ng-káh háng gŭng-hī, bùng-diē nā̤-nā̤ táung-siēng-kă“ (搖船搖船啦, 曲蹄做老爹. 少爺擔糞桶, 小姐去踏車. 廳中儂客喊恭喜, 房裡奶奶脫跣骹) ciŏng-uâng chiéu kuóh-dà̤ gì sṳ̆k-ngṳ̄. «Mìng-dŭ Biék Gé» diē-sié iâ ô biēng-dă̤ kuóh-dà̤ gì ùng-cê, bók-guó ô gì kuóh-dà̤ diŏh ciā cṳ̆ diē-sié sê ī céng-mêng hìng-chiông chók-hiêng gì. Hók-ciŭ ô iā sâ̤ gì dê-miàng gâe̤ng kuóh-dà̤ ô găng-guó. Hók-ciŭ chê-kṳ̆ să̤-báe̤k ô Mā-ăng-săng (馬鞍山), gô-dā̤ hô̤ lā̤ Kuóh-dà̤-săng (曲蹄山), hŭ-uái gô-dā̤ ô iā sâ̤ kuóh-dà̤ muài diŏh cŭ-nē̤. Mā-cū gì Nàng-găng-dō̤ (南竿島) iâ ô Kuóh-dà̤-ó̤ (曲蹄澳).\n\n1847 nièng Hók-ciŭ kăi-bó ī-hâiu, iā sâ̤ Gĭ-dók-gáu diòng-gáu-sê̤ṳ lì Hók-ciŭ diòng-gáu. Cī siŏh dêng nè̤ng gì bék-gé diē-sié gé giâ lì iā sâ̤ kuóh-dà̤ gì sĕng-uăk, ké̤ṳk huăng-giāng làu giâ iā chĭng gì éng-chiông:\n\nMī-guók dô̤-iēng Julien Bryan diŏh 1947 nièng kiák guó siŏh buô miàng-cê hô̤ lā̤ «Bēng-sùng cĭ Gă» (\"Sampan Family\") gì diêng-īng, gōng gì sê Mìng-gĕ̤ng diē-hāi-kāu hŭ-uái siŏh chió sáng Lìng (林) gì kuóh-dà̤ siŏh nĭk gì sĕng-uăk.\n\n2009 nièng, dô̤-iēng Ŭ Hióng-huà (巫向華) gŏng-gé̤ṳ Kuóh-dà̤ gì ùng-huá sĕng-uăk kiák siàng siŏh buô diêng-īng «Tiĕng-ciō gì Ngṳ̀-hŭ» (天主其漁夫), ciā diêng-īng diē-sié duâi buô-hông nô̤i-ṳ̀ng sê kĕk Hók-ciŭ-uâ gōng gì.\n\nTéng 20 sié-gī 50 nièng-dâi kăi-sṳ̄, Dṳ̆ng-guók céng-hū ăng-bà̤ kuóh-dà̤ siông ngiâng diâng-gṳ̆, ciék-sêu gáu-ṳ̆k. Gĭng-dáng Mìng-gĕ̤ng gĕ̤ng gièng gâe̤ng hāi-gièng ô iā sâ̤ kuóh-dà̤ gì chŏng, dŭ sê hī sèng-âu kī gì. Kuóh-dà̤ duâi buô-hông gó sê có̤ gâe̤ng cūi ô găng-guó gì gĕ̤ng-cáuk, chiông Chŏng-săng-kṳ̆ Mìng-gĕ̤ng nàng ngiâng gì kuóh-dà̤ cêu ké̤ṳk ăng-bà̤ gáu Chŏng-săng-kṳ̆ Cūi-siông ngṳ̀-ngiĕk dâi-dôi diē-sié kó̤, 1979 nièng, céng-hū gó buák kuăng kī siŏh cô̤ ngṳ̀-mìng sĭng-chŏng. Téng 1990 nièng-dâi kī, iā sâ̤ chió dŭ cê-gă kĕk ciŏng-tàu hĕ̤k-ciā chà lì kī chió. Lò̤-nguòng-gâing céng-hū gó ké̤ṳk hāi-gièng gì kuóh-dà̤ kī Hāi-siông-chŏng (海上村, diŏh Sièng-gĕ̤ng-déng), Sĕng-hŭng-chŏng (先鋒村, diŏh Bê-lī-hiŏng), Sìng-hŭng-chŏng (乘風村, diŏh Sĕ̤ng-săng-déng) săng ciáh chŏng. 1990 nièng kăi-sṳ̄, Hók-ciŭ-chê céng-hū ciŏng diông giâ lì gì kuóh-dà̤ dŭ ăng-bà̤ siông ngiâng diâng-gṳ̆. \n\nGĭng-dáng gì kuóh-dà̤ sĕng-uăk gâe̤ng gáu-ṳ̆k cūi-bìng dŭ ô iā duâi gì tì-gŏ̤. Duâi buô-hông gì kuóh-dà̤ dŭ có̤ gâe̤ng páh-ngṳ̀, cūi siông ông-sók, uă săi ciŏng-uâng gì cék-ngiĕk, bêng-chiă dáik gáu céng-hū gì ék-dêng gĭng-cá̤ ciĕ-tì. Iā sâ̤ kuóh-dà̤ ciŏng sùng gāi siàng duâi mŭk huăng-sùng (帆船), ô gì gó sāi â̤ hâ gūi báh dóng gì gáung sùng (鋼船). Ô gì kuóh-dà̤ ké̤ṳk céng-hū chiāng kó̤ có̤ nô̤i-ò̤ gì ôi-sĕng.\n\nLêng-ngôi siŏh huŏng-miêng, kuóh-dà̤ gì diòng-tūng ùng-huá ô sék-diòng gì ngùi-hiēng, kuóh-dà̤ gì ngṳ̀-gŏ̤, hiêng-câi ī-gĭng ké̤ṳk céng-hū gă gáu Hók-ciŭ-chê gâe̤ng Hók-gióng-sēng gì Hĭ-ŭk-cék Ùng-huá Mì-sāng (非物質文化遺產) gì miàng-dăng diē-sié kó̤ lāu.\n\n\n",
"title": "Kuóh-dà̤"
},
{
"han_proportion": 0.015503875968992248,
"text": "\nDṳ̆ng-huà Dâi-hŏk\n\nDṳ̆ng-huà Dâi-hŏk sê Dài-uăng gì siŏh sū dâi-hŏk, gāng-chĭng Huà-dâi (華大), sìng-lik sì-găng sê 1990 nièng.\n\n\n",
"title": "Dṳ̆ng-huà Dâi-hŏk"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nDáng-mìng\n\nDáng-mìng sê sĕng-uăk diŏh Hók-gióng, Guōng-dĕ̤ng, Guōng-să̤, Hāi-nàng, Ciék-gŏng gĕ̤ng-hāi siông gì siŏh ciáh mìng-hiê, sṳ̆k Háng-cŭk. Diŏh Hók-ciŭ, lṳ̆k-dê siông gì Háng-ìng ciŏng Hók-ciŭ Dáng-mìng ā̤-huá miàng \"Kuóh-dà̤\" hĕ̤k \"Kuóh-dà̤-giāng\". Duòng-tūng siông, Dáng-mìng̤ ék-sĕng duâi-buô-hông sì-găng dŭ dêu sùng gà̤-dēng.\n\n\n",
"title": "Dáng-mìng"
},
{
"han_proportion": 0.016891891891891893,
"text": "\nKūng-cṳ̄\n\nKūng-cṳ̄ (孔子, cièng 552 n. hĕ̤k 551 n. - cièng 479 n.), miàng Kiŭ (丘), cê Dé̤ṳng-nà̤ (仲尼), Lū-guók-nè̤ng, Dṳ̆ng-guók Chŭng-chiŭ Sì-dâi gì sṳ̆-siōng-gă, diék-hŏk-gă gâe̤ng gáu-ṳ̆k-gă. Ĭ sê Ṳ̀-gă hŏk-suók gì châung-lĭk-ciā. Hók-ciŭ gì Séng-ìng-miêu cêu sê géng-bái Kūng-cṳ̄ gì sū-câi.\n\n\n",
"title": "Kūng-cṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.006825938566552901,
"text": "\nNguŏk-biāng\n\nNguŏk-biāng (月餅) sê Dṳ̆ng-guók Dṳ̆ng-chiŭ-cáik gì sĭ-pīng. Nguŏk-biāng gì hìng-câung có̤ ièng-ièng-nióh, chiông nguōk, biēu-sê tuàng-ièng gì é-sé̤ṳ. Káe̤k-káe̤k sê miêng-hūng có̤ gì, diē-sié ô âng. Báik-nguŏk-cáik siĕh nguŏk-biāng sê cuòng-giù Huà-ìng gì duòng-tūng hŭng-sṳ̆k.\n\n\n",
"title": "Nguŏk-biāng"
},
{
"han_proportion": 0.0070202808112324495,
"text": "\nLâng-gā-siăng\n\nLâng-gā-siăng (iâ â̤ siā có̤ „lâng-ā-siăng“, Háng-cê: 兩個聲) sê cī cê-gă hĕ̤k-ciā cū-cŭng téng ngôi-dê buăng gáu Hók-ciŭ dê-kṳ̆ lì diêu, gó muōi buōng-dê-huá gì nè̤ng. Cī siŏh dêng nè̤ng mò̤ bău-guák iā òng ī-sèng téng dṳ̆ng-nguòng buăng guó lì gì, ī-gĭng uòng-ciòng ké̤ṳk Hók-ciŭ-nè̤ng dùng-huá gì nè̤ng. Lâng-gā-siăng ciā sṳ̀ gì é-sé̤ṳ gâe̤ng ngiê-gĕ̤ng-nè̤ng (外江儂) hĕ̤k-ciā nguôi-dê-nè̤ng (外地儂) chă-bók-dŏ̤. Ô gì sèng-âu Lâng-gā-siăng ciā sṳ̀ sê ciŏng-muòng dó̤i Dâ̤-nê-ché̤ṳ Guók-gê̤ṳng Nô̤i-ciéng ciék-sók ī-hâiu gṳ̆ng Gê̤ṳng-sāng-dōng buăng gáu Hók-ciŭ lì diâng-gṳ̆ gì hī siŏh duâi piĕ nè̤ng gì tūng-chĭng.\n\nLáng-gā-siăng ék-buăng nâ báik gōng Pū-tŭng-uâ, mâ̤ báik gōng Hók-ciŭ-uâ. Ĭ-gáuk-nè̤ng gì kēu-ĭng gâe̤ng Hók-ciŭ buōng-dê nè̤ng uòng-ciòng mâ̤ chiông, siŏh tiăng cêu â̤ báik gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ sê mâ̤ siŏh-iông gì lâng cṳ̄ng siăng-ĭng, gó-chṳ̄ hô̤ lā̤ „Lâng-gā-siăng“. Ī-sèng gì sèng-âu lâng-gā-siăng â̤ ké̤ṳk nè̤ng káng mâ̤ kī. Gô-dā̤ ô siŏh cṳ̄ng gōng-huák: nàng-gái nâ sê chió bék, tō̤ lâu-mā ng-sê tō̤ gĕ̤ng-muói-giāng, cêu sê tō̤ lâng-gā-siăng. Bók-guó gĭng-dáng mâing-mâing mò̤ ciŏng-uâng gì gì-sê lāu.\n\nGĭng-dáng Hók-ciŭ-nè̤ng iâ â̤ ciŏng mâ̤ báik gōng Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng, hĕ̤k-ciā Hók-ciŭ-uâ gōng mâ̤ chĭng chū gì nè̤ng hô̤ lā̤ „Lâng-gā-siăng“.\n\n\n",
"title": "Lâng-gā-siăng"
},
{
"han_proportion": 0.013636363636363636,
"text": "\nUòng Hiêng-huàng\n\nUòng Hiêng-huàng(黃現璠, 1899 nièng 11 nguŏk 13 hô̤ - 1982 nièng 1 nguŏk 18 hô̤), nguòng-miàng Găng Gīng-ĭng(甘锦英), Guōng-să̤ Hók-chŭi-nè̤ng, sê Dṳ̆ng-guók hiêng-dô̤i chók-miàng gì lĭk-sṳ̄ hŏk-gă, mìng-cŭk ṳ̆k-gă gâe̤ng gáu-ṳ̆k-gă. iâ sê Cáung-cŭk dâ̤-ék-gá gáu-sêu ,ké̤ṳk hâiu-sié nè̤ng cŏng-chĭng có̤ «Cáung-cŭk Lĭk-sṳ̄ cĭ Hô̄». Ĭ găk 1936 nièng huák-biēu dék «Sáe̤ng-dâi tái hŏk-sĕng giú-guók ông-dông» (宋代太學生救國運動) sê Dṳ̆ng-guók dâ̤-ék-buô ngiēng-géu hŏk-sĕng ông-dông sṳ̄ gì sṳ̄ cṳ ̆. Ĭ găk 1957 nièng huák-biēu dék Cáung-cŭk Ciēng-sṳ̄(壯族簡史)sê Dṳ̆ng-guók dâ̤-ék-buô ngiēng-géu Cáung-cŭk lĭk-sṳ̄ gì sṳ̄ cṳ̆ .\n\nUòng Hiêng-huàng siŏh-sié-nè̤ng gĭng-lĭk Chĭng-dièu,Báe̤k-iòng Céng-hū,Dṳ̆ng-huà Mìng-guók gâe̤ng Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sé duâi sì-dâi, céng-giéng Dṳ̆ng-guók hiêng-dâi lĭk-sṳ̄ gì huák-diēng. 1899 nièng 11 nguŏk 13 hô̤ chók-sié diŏh Dṳ̆ng-guók Guōng-să̤-sēng.1922 gáu 1926 nièng,Uòng Hiêng-huàng diē Guōng-să̤ Dâ-sănḡ Sṳ̆-huâng Hăk-hâu. 1926 nièng, găk Báe̤k-gĭng Sṳ̆-huâng Dâi-hŏk hŏk-sĭk̆ lĭk-sṳ̄-hŏk gâe̤ng gáu-ṳ̆k-hŏk,sê Dò̤ Să̤ -séng(陶希聖) gâe̤ng Dìng-nguòng(陈垣) gì hŏk-sĕng. 1932 nièng ĭ dáik diŏh lĭk-sṳ gì hŏk-sê̤ṳ hŏk-ôi. Ī-hâiu, diē Báe̤k-gĭng Sṳ̆-huâng Dâi-hŏk gì Ngiēng-géu-iêng ngiēng-géu Dṳ̆ng-guók -dô̤i lĭk-sṳ̄. 1935 nièng dáik-diŏh sĭk-sê̤ṳ hŏk-ôi,iù Báe̤k-gĭng Sṳ̆-huâng Dâi-hŏk bék-ngiĕk hâiu, dùng nièng 11 nguŏk ĭ gáu Nĭk-buōng liù-hŏk, găk Dĕ̤ng-gĭng Dá̤-guók Dâi-hŏk(hiêng-káik-s hô̤ có̤ Dĕ̤ng-gĭng Dâi-hŏk) gì Dâi-hŏk-iêng hŏk-sĭk Dĕ̤ng-iòng-sṳ̄ gâe̤ng Nĭk-buōng-sṳ, gá i gì sĭng-săng ô Huò-dièng Chĭng(和田 清), Nguòng-dièng chéu-ìng(原田淑人) . 1937 nièng duōng-lì Dṳ̆ng-guók hâiu, Uòng Hiêng-huàng bô găk Guōng-să̤ Dâi-hŏk, Dṳ̆ng-săng Dâi-hŏk, Gùi-lìng Sṳ̆-huâng hŏk-iêng,Guōng-să Gáu-ṳ̆k Ngiēng-géu-sū, Guōng-să̤ Sṳ̆-huâng hŏk-iêng (hiêng-káik-s hô̤ có̤ Guōng-să̤ Sṳ̆-huâng Dâi-hŏk) muōng gá-cṳ̆ muōng ngiēng-géu. Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gióng-guók ī-hâiu, Uòng Hiêng-huàng dṳ̀ lā̤ nū-lĭk gá-cṳ̆ gâe̤ng ngiēng-géu,gó chăng-gă siâ-huôi uăk-dông, báik-cèng ké̤ṳk sōng có̤ Guōng-să̤-sēng Ìng-mìng Céng-hū Ūi-uòng-huôi Ūi-uòng, dâ̤ ék gái Ciòng-guók Ìng-dâi dô̤i-biēu,dâ̤ ék gái Ciòng-guók Ìng-dâi Mìng-cŭk Ūi-uòng-huôi Ūi-uòng,dâ̤ ék gái Dṳ̆ng-iŏng dó̤i-nguôi Ùng-huá Lièng-lò̤ Ūi-uòng-huôi Ūi-uòng gâ̤eng dâ̤ ngô gái Ciòng-guók Céng-hiĕk Ūi-uòng . 1982 nièng 1 nguŏk 18 hô, Uòng Hiêng-huàng bâng-siê ṳ̀ Guōng-să̤ Gùi-lìng(桂林) ,hiōng-sêu 83 huói.\n\n\n\n\n\n",
"title": "Uòng Hiêng-huàng"
},
{
"han_proportion": 0.03838517538054269,
"text": "\nSăng-huŏng-chék-háe̤ng\n\nSăng-huŏng-chék-háe̤ng (三坊七巷) sê Hók-ciŭ-chê Gū-làu-kṳ̆ Nàng-âu-gă̤ (南後街) biĕng-dău săng dèu huŏng gâe̤ng chék dèu háe̤ng gì tūng-chĭng. Ciā săng dèu huŏng dŭ diŏh Nàng-âu-gă̤ gì să̤ hióng, áng iù báe̤k gáu nàng sông-sê̤ṳ sê Ĭ-gīng-huŏng (衣錦坊), Ùng-ṳ̀-huŏng (文儒坊), Guŏng-liŏh-huŏng (光祿坊); Chék dèu háe̤ng dŭ găk dĕ̤ng hióng, iù báe̤k gáu nàng sông-sê̤ṳ sê Iòng-giò-háe̤ng (楊橋巷), Lòng-guăng-háe̤ng (郎官巷), Ták-háe̤ng (塔巷), Uòng-háe̤ng (黃巷), Ăng-mìng-háe̤ng (安民巷), Gṳ̆ng-háe̤ng (宮巷), gâe̤ng Gék-puòi-háe̤ng (吉庇巷). \n\nSăng-huŏng-chék-háe̤ng diē-sié ô iā sâ̤ lĭk-sṳ̄ ìng-ŭk gì chió, ciā chió dŭ iā ô dĕk-sáik. 2009 nièng 6 nguŏk 9 hô̤, Săng-huŏng-chék-háe̤ng dŏng-sōng \"„Dṳ̆ng-guók 10 duâi Lĭk-sṳ̄ Ùng-huá Mìng-gă̤“ (中國十大歷史文化名街), dáik gáu có̤i sâ̤ piéu.2010 nièng, ké̤ṳk diâng có̤ Guók-gă 4A-ngék lṳ̄-iù gīng-kṳ̆ (國家4A級旅遊景區), 2015 nièng bô gāi có̤ 5A-ngék. Dṳ̆ng-guók Dṳ̆ng-iŏng Diêng-sê-dài (中國中央電視臺) diŏh cŭ-uái kiák guó diêng-sê lièng-sê̤ṳ-kiŏk «Săng-huŏng-chék-háe̤ng».\n\nSăng-huŏng-chék-háe̤ng có̤i-cā gióng diŏh Să̤-céng muăk-nièng Báik-sáng Ĭk Mìng sì-gĭ. Dòng-dièu Ăng-sṳ̄ cĭ Lâung hâiu, nàng-chiĕng biê-nâng gì nè̤ng iâ cê̤ṳ-gṳ̆ cē̤-nē̤, hìng-siàng siŏh dó̤i ī sê̤ṳ-dâi-hŭ găi-cèng, ùng-huá-ìng ôi cuō-iéu gṳ̆-mìng gì gă̤-kṳ̆.\n\nGăk gê̤ṳng-dâi, Săng-huŏng-chék-háe̤ng gṳ̆-cê̤ṳ diŏh siŏh-duâi-piĕ dó̤i dŏng-sì siâ-huôi lĭk-sṳ̄ ô dê̤ṳng-iéu īng-hiōng gì nè̤ng, chiông Lìng Cáik-sṳ̀, Sīng Bō̤-dĭng, Lìng Hé̤ṳk, Ngièng Hók, Lìng Gáuk-mìng, Lìng Chṳ̆, Lìng Hŭi-ĭng, Bĭng-sĭng dēng-dēng.\n\n\n\n",
"title": "Săng-huŏng-chék-háe̤ng"
},
{
"han_proportion": 0.015469613259668509,
"text": "\nSéng-ìng-miêu\n\nSéng-ìng-miêu (聖人廟), găng-chĭng Séng-miêu (聖廟), cuòng-chĭng hô̤ lō̤ Hók-ciŭ Ùng-miêu (福州文廟), sê găk Hók-ciŭ-chê Gū-làu-kṳ̆ Séng-miêu-lô gì siŏh cô̤ géng-bái Kūng-cṳ̄ gì kūng-miêu. 2006 nièng ké̤ṳk diâng có̤ Cuòng-guók Dê̤ṳng-diēng Ùng-ŭk Bō̤-hô Dăng-ôi.\n\nDòng-dièu Dâi-lĭk 8 nièng (733 nièng) guăng-chák-sé̤ṳ Lī Iē (李椅) ciŏng buōng ciŭ gì Ṳ̀-hŏk iè gáu cē̤-nē̤. Ngū-dâi Mìng-guók sì-gĭ (921 nièng), Mìng-uòng Uòng Sīng-dĭ dé Sé-muòng-hŏk (四門學). Báe̤k-sóng kăi-sṳ̄ có̤ kūng-miêu.\n\nHièng-hŭng nguòng nièng (1851 nièng) hâ-tiĕng, Séng-ìng-miêu huōi-siĕu-chuó, iù-sê dŏng-nièng sĕk-nê-nguŏk kăi-sṳ̄ tṳ̀ng-sĭng siŭ-gióng, dâ̤ nê nièng lĕ̤k-nguŏk gióng siàng gĭng-dáng gì duâi-dâing. 1949 nièng Dṳ̆ng-gê̤ṳng cék-céng hâiu, báik-cèng ké̤ṳk iéng có̤ hăk-hâu, siéu-nièng-gṳ̆ng dēng diòng-sū. 21 sié-gī chĕ̤ siéu-nièng-gṳ̆ng buăng chók Séng-ìng-miêu, ùng-ŭk buô-muòng dó̤i ĭ céng-hèng siŭ-gióng.\n\n\n\n",
"title": "Séng-ìng-miêu"
},
{
"han_proportion": 0.013888888888888888,
"text": "\nŬ-ták\n\nŬ-ták (烏塔), ciáng-sék miàng-cê hô̤ lā̤ Cùng-miêu-bō̤-séng-giĕng-lò̤-ták (崇妙保聖堅牢塔), sê diŏh Hók-ciŭ-chê Gū-làu-kṳ̆ Ŭ-siŏh-săng gà̤-dēng gì siŏh cô̤ ták. Ŭ-ták sê Dṳ̆ng-guók hāng-giéng gì Ngū-dâi siŏh-ták cĭ ék, dāng ké̤ṳk céng-hū diâng có̤ siŏh ciáh „Ciòng-guók Dê̤ṳng-diēng Ùng-ŭk Bō̤-hô Dăng-ôi“.\n\n941 nièng, Mìng-uòng Uòng Iòng-hĭ (王延曦) hĭng-gióng Ŭ-ták. Buōng-dā̤ gié-hĕk gióng-cô̤ 9 cèng, dáng-sê 944 nièng Mìng-guók huák-sĕng céng-biéng, Uòng Gióng-hĭ ké̤ṳk nè̤ng tài sī, ták gióng 7 cèng cêu hiók-gĕ̤ng gó̤. Găk Mìng-dièu 1621 nièng gâe̤ng Chĭng-dièu Kŏng-hĭ nièng-găng (1696 nièng), Ŭ-ták tṳ̀ng-sĭng siŭ-gióng. 1958 nièng, ĭng-ôi ták sĭng muōng biéng muōng uăi, gó-chṳ̄ sāi gáung-dèu giĕng-gó. 1961 nièng ké̤ṳk céng-hū sŏng-buó sê „Hók-gióng-sēng Ùng-ŭk Bō̤-hô Dăng-ôi“ cĭ ék, 2001 nièng diâng có̤ „Ciòng-guók Dê̤ṳng-diēng Ùng-ŭk Bō̤-hô Dăng-ôi“.\n\n\n",
"title": "Ŭ-ták"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nMìng-guók\n\nMìng-guók kō̤-nèng sê:\n\n\n",
"title": "Mìng-guók"
},
{
"han_proportion": 0.005471956224350205,
"text": "\nSiông-hāi\n\nSiông-hāi (上海) sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók dék duâi gì siàng-chê, iâ sê sié-gái ìng-kēu dék sâ̤ gì siàng-chê. Siông-hāi găk Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-buô Diòng-gĕ̤ng diē-hāi-kāu, sê sēng-ngék dĭk-hăk-chê. Siông-hāi gì Nguôi-tăng (外灘) gâe̤ng Siàng-huòng-miêu sê chók-miàng gì lṳ̄-iù gīng-diēng.\n\nSiông-hāi gū-cā nâ sê siŏh bĭk nĭ-nĭ-nâung gì ngṳ̀-chŏng, ĭng-ôi dê-lī ôi-dé gì iŭ-sié, 19 sié-gī Nàng-gĭng Dèu-iók chiĕng-déng hâiu huák-diēng siàng siŏh bĭk duâi gē̤ng-kāu gâe̤ng dĕ̤ng-să̤-huŏng siŏng-ngiĕk dṳ̆ng-sĭng, 1930 nièng-dâi huák-diēng gáu có̤i tīng-sêng. 1990 nièng-dâi ī-hâiu, găk Dâing Siēu-bìng Gāi-gáik Kŭi-huóng céng-cháik â-dā̤, Siông-hāi tṳ̀ng-sĭng huák-diēng có̤ sié-gái dék dê̤ṳng-iéu gì siàng-chê.\n\n\n\n",
"title": "Siông-hāi"
},
{
"han_proportion": 0.004024144869215292,
"text": "\nÌng-cṳ̄\n\nÌng-cṳ̄ (人子) sê huák-ngiòng diŏh gū-cā Mī-sáuk-bók-dăk-mī-ā Siēng-mī-dĕk Ngṳ̄-cŭk gì ê̤ṳng-ngṳ̄, é-sé̤ṳ sê nè̤ng hĕ̤k-chiā sê cê-gă. Ciā sṳ̀ iâ sāi-ê̤ṳng diŏh Iù-tái-gáu gâe̤ng Gĭ-dók-gáu diē-sié. Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ huăng-ĭk có̤ \"ἀνθρώπου\", Ĭng-ngṳ̄ huăng-ĭk có̤ \"son of man\". Găk Sĭng-iók Hók-ĭng-cṳ̆ diē, Ià-sŭ sāi \"ìng-cṳ̄\" cê-chĭng, biēu-sê cê-gă sê Siông-dá̤ chă̤-kiēng lì gì cīng-géu-ciā, bêng-chiā giòng-diêu ĭ sū ché̤ṳ gì bĭ-mì dê-ôi, gâe̤ng ciŏng-lài buóh hiēng-hiêng gì ìng-iêu.\n\n\n",
"title": "Ìng-cṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.01120162932790224,
"text": "\nLàu Iòng-hŭng\n\nLàu Iòng-hŭng (劉揚芬; 1915 n. - 2010 n. 3 ng. 19 h.) sê Hók-ciŭ Huă-háe̤ng-dòng gì tàu ciáh Huà-ìng mŭk-sṳ̆, Niū-iók Gĭ-dók Mìng-ŏng Gáu-huôi gì cháung-lĭk-ciā.\n\nLàu Iòng-hŭng 1915 nièng chók-sié diŏh Hók-ciŭ siŏh bĭk Gĭ-dók-gáu gă-dìng, bâ-nā̤ sê Mī-ī-mī-huôi séng-dù. Chĭng-nièng sì-dâi liù-hŏk Mī-guók, bék-ngiĕk diŏh Huâng-dáik-bō̤ Dâi-hŏk (\"Vanderbilt University\"). 1949 nièng duōng kó̤ Dṳ̆ng-guók Hók-ciŭ hŭk-sê̤ṳ gáu-huôi. 1950 gáu 1966 nièng găk Ôi-lī-gŭng-huôi buôi-gīng gì Huă-háe̤ng-dòng mŭk-iōng séng-dù. Ùng-gáik gĭ-găng, ĭng mâ̤-kīng huóng-ké séng-iōng, sêu diŏh páe̤k-hâi, kă-bók-tàu ké̤ṳk È̤ṳng-ôi-bĭng páh dōng, siŏh chuó nè̤ng cuòng-buô liù-huóng gáu Mìng-báe̤k nùng-chèng lā̤ lò̤-dông gāi-cô̤. 1979 nièng guók-gă hŭi-hók cŭng-gáu céng-cháik hâiu, bô duōng kó̤ Huă-háe̤ng-dòng có̤ cuō-êng mŭk-sṳ̆. 1985 nièng iè-mìng Mī-guók, găk Niū-iók cháung-gióng Niū-iók Gĭ-dók Mìng-ŏng Gáu-huôi (紐約基督閩恩教會), mŭk-iōng sĕng-uăk diŏh Mī-guók gì Hók-ciŭ iè-mìng.\n\n\n\n",
"title": "Làu Iòng-hŭng"
},
{
"han_proportion": 0.019174041297935103,
"text": "\nHók-gióng Uōng-mìng Áng\n\nHók-gióng Uōng-mìng Áng (福建網民案) sê téng 2009 nièng 6 nguŏk gáu 2010 nièng 4 nguŏk cī dâung sì-găng huák-sĕng diŏh Dṳ̆ng-guók Hók-ciŭ gì siŏh bĭk áng-giông. 25-huói gì Mìng-chiăng-muói Ngièng Hiēu-lìng (嚴曉玲) 2008 nièng 2 nguŏk sī-uòng, gŏng-gé̤ṳ ĭ-iêng ĭ-sĕng hô-sê̤ṳ gì puáng-duáng, Ngièng Hiēu-lìng sê ĭng giòng-găng ì sī. Ĭ nòng-nā̤ Lìng Séu-ĭng (林秀英) siŏng-séng ĭ sê ké̤ṳk siŏh piĕ gâe̤ng géng-chák-guŏh ô guăng-hiê gì pāi-giāng giòng-găng hâiu hâi sī, bók-guó dŏng-dê gīng-huŏng ngâing-chói gōng ĭ sê ĭng-ôi gṳ̆ng-nguôi-êng (宮外孕) sék-háik guó sâ̤ ì sī. 2009 nièng 6 nguŏk, ô săng ciáh Hók-ciŭ-chê gì ìng-guòng uăk-dông-ciā Huâng Iéng-kìng (范燕瓊), Iù Cĭng-êu (遊精佑), Ngù Huà-ĭng (吳華英) liēu-gāi ciā dâi-gié ī-hâiu, giók-dêng tì-gṳ̆ng bŏng-cô. Ĭ-gáuk-nè̤ng kiák giâ chāi-huōng Lìng Séu-ĭng gì luŏh-chiông, găk 6 nguŏk 24 hô̤ siông-duòng gáu uōng-duô gà̤-dēng. Săng nĭk cĭ hâiu, gīng-chák niăh diŏh cī săng ciáh nè̤ng, gâe̤ng ĭ guŏng diŏh káng-siū-sū diē-sié. Háuk-iêng kī-só cī săng ciáh nè̤ng huâng \"hūi-báung-cô̤i\" (誹謗罪), bók-guó ĭng-ôi céng-gé̤ṳ mâ̤ chṳ̆ng-cé̤ṳk, tié-láu mò̤-nièng-ngài diâng cô̤i. 2010 nièng 4 nguŏk 16 hô̤, diŏh cī săng ciáh nè̤ng ké̤ṳk guŏng-ák 9 gá nguŏk-nĭk cī hâiu, huák-iêng bé-mĭk sīng-puáng Huâng Iéng-kìng lâng nièng iū-gĭ-dù-hìng, Iù Cĭng-êu gâe̤ng Ngù Huà-ĭng hŭng-biĕk siŏh nièng iū-gĭ-dù-hìng.\n\n\n\n",
"title": "Hók-gióng Uōng-mìng Áng"
},
{
"han_proportion": 0.0379746835443038,
"text": "\nIòng-bìng-kṳ̆\n\nIòng-bìng-kṳ̆ (延平區) sê Nàng-bìng-chê â-dā̤ gì siŏh ciáh kṳ̆.\n\n\n",
"title": "Iòng-bìng-kṳ̆"
},
{
"han_proportion": 0.0379746835443038,
"text": "\nSiêu-ū\n\nSiêu-ū-chê (邵武市) sê Nàng-bìng-chê â-dā̤ gì siŏh ciáh gâing-gék-chê.\n\n\n",
"title": "Siêu-ū"
},
{
"han_proportion": 0.03076923076923077,
"text": "\nŪ-ì-săng-chê\n\nŪ-ì-săng-chê (武夷山市) sê Nàng-bìng-chê â-dā̤ gì siŏh ciáh gâing-gék-chê, gô-dā̤ hô̤ lā̤ Sùng-ăng (崇安). Ciā dê-huŏng iâ sê Mìng-uŏk ùng-huá gì huák-nguòng-dê, biĕng-dău ô Ū-ì-săng.\n\n\n",
"title": "Ū-ì-săng-chê"
},
{
"han_proportion": 0.018518518518518517,
"text": "\nGióng-ĕu\n\nGióng-ĕu-chê (建甌市) sê Nàng-bìng-chê â-dā̤ guāng gì siŏh ciáh gâing-gék-chê. Gióng-ĕu sê Hók-gióng-sēng có̤i ciā kī gì siàng-chê cĭ ék, gô-dā̤ hô̤ lā̤ Gióng-ciŭ (建州). „Hók-gióng“ ciā miàng-cê cêu sê Hók-ciŭ gâe̤ng Gióng-ciŭ sèng-dău 2 cê hăk siŏh dŏi kī gì.\n\n\n",
"title": "Gióng-ĕu"
},
{
"han_proportion": 0.018404907975460124,
"text": "\nGióng-iòng\n\nGióng-iòng-kṳ̆ (建陽區) sê Nàng-bìng-chê gì siŏh ciáh kṳ̆. Ĭ nguòng-lài sê siŏh ciáh gâing-gék-chê, 2014 nièng 5 nguŏk 27 hô̤ gāi siàng siŏh ciáh kṳ̆.\n\n\n",
"title": "Gióng-iòng"
},
{
"han_proportion": 0.04225352112676056,
"text": "\nCéng-huò\n\nCéng-huò-gâing (政和縣) sê Nàng-bìng-chê gì siŏh ciáh gâing.\n\n\n",
"title": "Céng-huò"
},
{
"han_proportion": 0.03529411764705882,
"text": "\nGuŏng-dĕk\n\nGuŏng-dĕk-gâing (光澤縣) sê Nàng-bìng-chê â-dā̤ guāng gì siŏh ciáh gâing.\n\n\n",
"title": "Guŏng-dĕk"
},
{
"han_proportion": 0.0410958904109589,
"text": "\nPuō-siàng\n\nPuō-siàng-gâing (浦城縣) sê Nàng-bìng-chê gì siŏh ciáh gâing.\n\n\n",
"title": "Puō-siàng"
},
{
"han_proportion": 0.03614457831325301,
"text": "\nSông-chiŏng-gâing\n\nSông-chiŏng-gâing (順昌縣) sê Nàng-bìng-chê gì siŏh ciáh gâing.\n\n\n",
"title": "Sông-chiŏng-gâing"
},
{
"han_proportion": 0.0379746835443038,
"text": "\nSṳ̀ng-kă̤-gâing\n\nSṳ̀ng-kă̤-gâing (松溪縣) sê Nàng-bìng-chê gì siŏh ciáh gâing.\n\n\n",
"title": "Sṳ̀ng-kă̤-gâing"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nHāi-chŏng\n\n\n",
"title": "Hāi-chŏng"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nCĭk-mī\n\n\n",
"title": "Cĭk-mī"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nHù-lī\n\n\n",
"title": "Hù-lī"
},
{
"han_proportion": 0.045454545454545456,
"text": "\nSṳ̆-mìng\n\nSṳ̆-mìng-kṳ̆ (思明區) sê Â-muòng‎-chê gì siŏh ciáh kṳ̆.\n\n\n",
"title": "Sṳ̆-mìng"
},
{
"han_proportion": 0.045454545454545456,
"text": "\nDùng-ăng\n\nDùng-ăng-kṳ̆ (同安區) sê Â-muòng‎-chê gì siŏh ciáh kṳ̆.\n\n\n",
"title": "Dùng-ăng"
},
{
"han_proportion": 0.04411764705882353,
"text": "\nSiòng-ăng\n\nSiòng-ăng-kṳ̆ (翔安區) sê Â-muòng‎-chê gì siŏh ciáh kṳ̆.\n\n\n",
"title": "Siòng-ăng"
},
{
"han_proportion": 0.02608695652173913,
"text": "\nHiŏng-siàng\n\nHiŏng-siàng-kṳ̆ (薌城區) sê Ciŏng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh kṳ̆, iâ sê Ciŏng-ciŭ gì hèng-céng dṳ̆ng-sĭng.\n\n\n",
"title": "Hiŏng-siàng"
},
{
"han_proportion": 0.04285714285714286,
"text": "\nLṳ̀ng-ùng\n\nLṳ̀ng-ùng-kṳ̆ (龍文區) sê Ciŏng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh kṳ̆.\n\n\n",
"title": "Lṳ̀ng-ùng"
},
{
"han_proportion": 0.0375,
"text": "\nLṳ̀ng-hāi\n\nLṳ̀ng-hāi-chê (龍海市) sê Ciŏng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh gâing-gék-chê.\n\n\n",
"title": "Lṳ̀ng-hāi"
},
{
"han_proportion": 0.041666666666666664,
"text": "\nBìng-huò\n\nBìng-huò-gâing (平和縣) sê Ciŏng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh gâing.\n\n\n",
"title": "Bìng-huò"
},
{
"han_proportion": 0.041666666666666664,
"text": "\nCiéu-ăng\n\nCiéu-ăng-gâing (詔安縣) sê Ciŏng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh gâing.\n\n\n",
"title": "Ciéu-ăng"
},
{
"han_proportion": 0.04054054054054054,
"text": "\nCiŏng-puō\n\nCiŏng-puō-gâing (漳浦縣) sê Ciŏng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh gâing.\n\n\n",
"title": "Ciŏng-puō"
},
{
"han_proportion": 0.04054054054054054,
"text": "\nDiòng-tái\n\nDiòng-tái-gâing (長泰縣) sê Ciŏng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh gâing.\n\n\n",
"title": "Diòng-tái"
},
{
"han_proportion": 0.039473684210526314,
"text": "\nDĕ̤ng-săng\n\nDĕ̤ng-săng-gâing (東山縣) sê Ciŏng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh gâing.\n\n\n",
"title": "Dĕ̤ng-săng"
},
{
"han_proportion": 0.04285714285714286,
"text": "\nHuà-ăng\n\nHuà-ăng-gâing (華安縣) sê Ciŏng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh gâing.\n\n\n",
"title": "Huà-ăng"
},
{
"han_proportion": 0.037037037037037035,
"text": "\nNàng-cêng\n\nNàng-cêng-gâing (南靖縣) sê Ciŏng-ciŭ‎-chê guāng gì siŏh ciáh gâing. \n\n\n",
"title": "Nàng-cêng"
},
{
"han_proportion": 0.04054054054054054,
"text": "\nHùng-siĕu\n\nHùng-siĕu-gâing (雲霄縣) sê Ciŏng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh gâing.\n\n\n",
"title": "Hùng-siĕu"
},
{
"han_proportion": 0.0375,
"text": "\nLī-siàng\n\nLī-siàng-kṳ̆ (鯉城區) sê Ciòng-ciŭ‎-chê â-dā̤ guāng gì siŏh ciáh kṳ̆.\n\n\n",
"title": "Lī-siàng"
},
{
"han_proportion": 0.04411764705882353,
"text": "\nHŭng-dĕk\n\nHŭng-dĕk-kṳ̆ (豐澤區) sê Ciòng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh kṳ̆.\n\n\n",
"title": "Hŭng-dĕk"
},
{
"han_proportion": 0.04411764705882353,
"text": "\nLŏk-gŏng\n\nLŏk-gŏng-kṳ̆ (洛江區) sê Ciòng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh kṳ̆.\n\n\n",
"title": "Lŏk-gŏng"
},
{
"han_proportion": 0.04054054054054054,
"text": "\nCiòng-gē̤ng\n\nCiòng-gē̤ng-kṳ̆ (泉港區) sê Ciòng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh kṳ̆.\n\n\n",
"title": "Ciòng-gē̤ng"
},
{
"han_proportion": 0.03333333333333333,
"text": "\nSiŏh-săi\n\nSiŏh-săi-chê (石獅市) sê Ciòng-ciŭ‎-chê â-dā̤ guāng gì siŏh ciáh gâing-gék-chê.\n\n\n",
"title": "Siŏh-săi"
},
{
"han_proportion": 0.0375,
"text": "\nCéng-gŏng\n\nCéng-gŏng-chê (晉江市) sê Ciòng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh gâing-gék-chê.\n\n\n",
"title": "Céng-gŏng"
},
{
"han_proportion": 0.038461538461538464,
"text": "\nNàng-ăng\n\nNàng-ăng-chê (南安市) sê Ciòng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh gâing-gék-chê.\n\n\n",
"title": "Nàng-ăng"
},
{
"han_proportion": 0.04285714285714286,
"text": "\nHiê-ăng\n\nHiê-ăng-Gâing (惠安縣) sê Ciòng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh gâing.\n\n\n",
"title": "Hiê-ăng"
},
{
"han_proportion": 0.04225352112676056,
"text": "\nĂng-kă̤\n\nĂng-kă̤-gâing (安溪縣) sê Ciòng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh gâing. \n\n\n",
"title": "Ăng-kă̤"
},
{
"han_proportion": 0.04,
"text": "\nĪng-chŭng\n\nĪng-chŭng-gâing (永春縣) sê Ciòng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh gâing. \n\n\n",
"title": "Īng-chŭng"
},
{
"han_proportion": 0.0410958904109589,
"text": "\nDáik-huá\n\nDáik-huá-gâing (德化縣) sê Ciòng-ciŭ‎-chê gì siŏh ciáh gâing. \n\n\n",
"title": "Dáik-huá"
},
{
"han_proportion": 0.01060070671378092,
"text": "\nGĭng-muòng\n\nGĭng-muòng-gâing (金門縣) sê Dṳ̆ng-huà Mìng-guók Hók-gióng-sēng â-dā̤ gì siŏh ciáh gâing, iâ sê ciā sēng gì hèng-céng dṳ̆ng-sĭng. Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók iâ gōng cê-gă dó̤i ciā gâing ô ciō-guòng, sŏng-buó ciā gâing sê iù Hók-gióng gì Ciòng-ciŭ‎-chê guāng gì. \n\n\n",
"title": "Gĭng-muòng"
},
{
"han_proportion": 0.014644351464435146,
"text": "\nLièu-că̤ Cé-ê\n\n«Lièu-că̤ Cé-ê» (聊齋誌異) sê sìng-cṳ̆ diŏh Chĭng-dièu chĕ̤-nièng gì siŏh buô ùng-ngiòng-ùng dōi-piĕng siēu-siók cĭk, siŭ-liŏh gê̤ṳng-cūng 491 piĕng mièu-siā iĕu-ciăng gūi-guái gâe̤ng gì-ìng ê-hèng gì siēu-siók. Ĭ gū-sê̤ṳ cìng-ciék gì-dĕk, ìng-ŭk hìng-chiông chiĕng-mìng, dŭ gáiu-siàng «Lièu-că̤ Cé-ê» dŭk-dĕk gì ngiê-sŭk hŭng-gáik. «Lièu-că̤» cáuk-ciā Buò Sṳ̀ng-lìng (蒲松齡, 1640 - 1715) sê Mìng-muăk-Chĭng-chĕ̤ gì ùng-ìng, ĭ dò̤ siŏh-sié gì cĭng-lĭk siā Lièu-că̤.\n\n\n",
"title": "Lièu-că̤ Cé-ê"
},
{
"han_proportion": 0.03125,
"text": "\nNgô-nguŏk-cáik\n\nNgô-nguŏk-cáik (五月節), iâ chĭng có̤ Ngô-nĭk-cáik (五日節), Duăng-ngū-cáik (端午節), sê Dĕ̤ng-ā cêng dê̤ṳng-iéu gì duòng-tūng cáik-nĭk, găk gô-lĭk Ngô-nguŏk chĕ̤-ngô. Găk cī siŏh gĕ̤ng, nè̤ng siĕh cáe̤ng, bà-lùng-sùng, gé-niêng Chū-guók ái-guók sĭ-ìng Kók Nguòng (屈原) dàu gĕ̤ng cê̤ṳ-sák gì nĭk-cī; iâ ô nè̤ng gâe̤ng buò-chāu guá muòng-sèng biê-sià siĕu-căi, gó-chṳ̄ ciā cáik-nĭk iâ hô̤ lō̤ Buò-cáik (蒲節).\n\n\n",
"title": "Ngô-nguŏk-cáik"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nÉ-dâi-lé-ngṳ̄\n\nÉ-dâi-lé-ngṳ̄ (\"italiano\") sê Éng-dô Ĕu-lò̤-bă Ngṳ̄-hiê Lá-dĭng-ngṳ̄-cŭk gì siàng-uòng, sê sié-gái ciō-iéu gì ngṳ̄-ngiòng cĭ-ék. É-dâi-lé-ngṳ̄ sê Ĕu-ciŭ É-dâi-lé-nè̤ng sāi gì ngṳ̄-ngiòng. É-dâi-lé-ngṳ̄ gâe̤ng Să̤-băng-ngà-ngṳ̄ , Huák-ngṳ̄ sê chĭng-chék. Ciòng sié-gái ī É-dâi-lé-ngṳ̄ có̤ mū-ngṳ̄ gì nè̤ng dŭ-liāng ô 8000 uâng nè̤ng.\n\n\n",
"title": "É-dâi-lé-ngṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nRomania-ngṳ̄\n\nRomania-ngṳ̄̄ (\"limba română\") sê Ĕu-ciŭ Romania-nè̤ng gì ngṳ̄-ngiòng.\n\nRomania-ngṳ̄ sê Éng-dô Ĕu-lò̤-bă Ngṳ̄-hiê Lá-dĭng-ngṳ̄-cŭk gì sìng-nguòng. \n\n\n",
"title": "Romania-ngṳ̄"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nHebe Camargo\n\nHebe Maria Camargo (Portuguese: \"Hebe Camargo\"), 1929 nièng 3 nguŏk 8 hô̤ chók-sié\n\n",
"title": "Hebe Camargo"
},
{
"han_proportion": 0.0,
"text": "\nOsasco\n\nOsasco, Brazil\n\nMiêng-cék - 65 km²\n\nÌng-kēu – 718,646 (2009)\n\n\n\n",
"title": "Osasco"
},
{
"han_proportion": 0.03418803418803419,
"text": "\nMā-tái Hók-ĭng\n\nMā-tái Hók-ĭng (馬太福音) sê Ià-sŭ-gáu Sĭng-iók Séng-gĭng gì guóng, gé-lṳ̆k Ià-sŭ Gĭ-dók gì dâi-gié.\n\n\n\n",
"title": "Mā-tái Hók-ĭng"
},
{
"han_proportion": 0.03389830508474576,
"text": "\nMā-kō̤ Hók-ĭng\n\nMā-kō̤ Hók-ĭng (馬可福音) sê Ià-sŭ-gáu Sĭng-iók Séng-gĭng gì guóng, gé-lṳ̆k Ià-sŭ Gĭ-dók gì dâi-gié.\n\n\n\n\n",
"title": "Mā-kō̤ Hók-ĭng"
},
{
"han_proportion": 0.034482758620689655,
"text": "\nLô-gă Hók-ĭng\n\nLô-gă Hók-ĭng (路加福音) sê Ià-sŭ-gáu Sĭng-iók Séng-gĭng gì guóng, gé-lṳ̆k Ià-sŭ Gĭ-dók gì dâi-gié.\n\n\n\n\n",
"title": "Lô-gă Hók-ĭng"
},
{
"han_proportion": 0.03278688524590164,
"text": "\nIók-hâng Hók-ĭng\n\nIók-hâng Hók-ĭng (約翰福音) sê Ià-sŭ-gáu Sĭng-iók Séng-gĭng gì guóng, gé-lṳ̆k Ià-sŭ Gĭ-dók gì dâi-gié.\n\n\n\n\n",
"title": "Iók-hâng Hók-ĭng"
},
{
"han_proportion": 0.03278688524590164,
"text": "\nSé̤ṳ-dù Hèng-diông\n\nSé̤ṳ-dù Hèng-diông (使徒行傳) sê Ià-sŭ-gáu Sĭng-iók Séng-gĭng gì guóng, gé-lṳ̆k Dáik-géu gì dâi-gié.\n\n\n\n\n",
"title": "Sé̤ṳ-dù Hèng-diông"
},
{
"han_proportion": 0.02857142857142857,
"text": "\nLò̤-mā Cṳ̆\n\nLò̤-mā Cṳ̆ (羅馬書) sê Ià-sŭ-gáu Sĭng-iók Séng-gĭng gì guóng, gé-lṳ̆k Dáik-géu gì dâi-gié.\n\n\n\n\n",
"title": "Lò̤-mā Cṳ̆"
},
{
"han_proportion": 0.03787878787878788,
"text": "\nGŏ̤-lìng-dŏ̤ Cièng Cṳ̆\n\nGŏ̤-lìng-dŏ̤ Cièng Cṳ̆̆ (哥林多前書) sê Ià-sŭ-gáu Sĭng-iók Séng-gĭng gì guóng, gé-lṳ̆k Dáik-géu gì dâi-gié.\n\n\n\n\n",
"title": "Gŏ̤-lìng-dŏ̤ Cièng Cṳ̆"
},
{
"han_proportion": 0.03816793893129771,
"text": "\nGŏ̤-lìng-dŏ̤, Hâiu Cṳ̆\n\nGŏ̤-lìng-dŏ̤ Hâiu Cṳ̆̆ (哥林多後書) sê Ià-sŭ-gáu Sĭng-iók Séng-gĭng gì guóng, gé-lṳ̆k Dáik-géu gì dâi-gié.\n\n\n\n\n",
"title": "Gŏ̤-lìng-dŏ̤, Hâiu Cṳ̆"
},
{
"han_proportion": 0.034482758620689655,
"text": "\nGă-lăk-tái Cṳ̆\n\nGă-lăk-tái Cṳ̆̆̆ (加拉太書) sê Ià-sŭ-gáu Sĭng-iók Séng-gĭng gì guóng, gé-lṳ̆k Dáik-géu gì dâi-gié.\n\n\n\n\n",
"title": "Gă-lăk-tái Cṳ̆"
},
{
"han_proportion": 0.03636363636363636,
"text": "\nĪ-hók-sū Cṳ̆\n\nĪ-hók-sū Cṳ̆ (以弗所書) sê Ià-sŭ-gáu Sĭng-iók Séng-gĭng gì guóng, gé-lṳ̆k Dáik-géu gì dâi-gié.\n\n\n\n\n",
"title": "Ī-hók-sū Cṳ̆"
},
{
"han_proportion": 0.03508771929824561,
"text": "\nPì-lĭk-bī Cṳ̆\n\nPì-lĭk-bī Cṳ̆̆̆ (腓力比書) sê Ià-sŭ-gáu Sĭng-iók Séng-gĭng gì guóng, gé-lṳ̆k Dáik-géu gì dâi-gié.\n\n\n\n\n",
"title": "Pì-lĭk-bī Cṳ̆"
},
{
"han_proportion": 0.034482758620689655,
"text": "\nGŏ̤-lò̤-să̤ Cṳ̆\n\nGŏ̤-lò̤-să̤ Cṳ̆ (歌羅西書) sê Ià-sŭ-gáu Sĭng-iók Séng-gĭng gì guóng, gé-lṳ̆k Dáik-géu gì dâi-gié.\n\n\n\n\n",
"title": "Gŏ̤-lò̤-să̤ Cṳ̆"
},
{
"han_proportion": 0.046357615894039736,
"text": "\nTáik-sák-lò̤-nà̤-giă Cièng Cṳ̆\n\nTáik-sák-lò̤-nà̤-giă Cièng Cṳ̆̆̆ (帖撒羅尼迦前書) sê Ià-sŭ-gáu Sĭng-iók Séng-gĭng gì guóng, gé-lṳ̆k Dáik-géu gì dâi-gié.\n\n\n\n\n",
"title": "Táik-sák-lò̤-nà̤-giă Cièng Cṳ̆"
},
{
"han_proportion": 0.04666666666666667,
"text": "\nTáik-sák-lò̤-nà̤-giă, Hâiu Cṳ̆\n\nTáik-sák-lò̤-nà̤-giă Hâiu Cṳ̆̆̆ (帖撒羅尼迦後書) sê Ià-sŭ-gáu Sĭng-iók Séng-gĭng gì guóng, gé-lṳ̆k Dáik-géu gì dâi-gié.\n\n\n\n\n",
"title": "Táik-sák-lò̤-nà̤-giă, Hâiu Cṳ̆"
},
{
"han_proportion": 0.03875968992248062,